| Shahar | |||||
| Skopye | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| maked. Skopye | |||||
| Yuqoridan pastga, chapdan o‘ngga: Skopye panoramasi, Kurshumli-xon, Skopye qalʼasi, Arxeologiya muzeyi, Otliq jangchi, Tosh ko‘prik | |||||
|
|||||
| 41°59′ sh. k. 21°26′ shq. u.HGYaO | |||||
| Mamlakat |
|
||||
| Mintaqa | Skopye | ||||
| Maʼmuriy bo‘linishi | 10 ta munitsipalitet | ||||
| Shahar hokimi | Danela Arsovska | ||||
| Tarix va geografiya | |||||
| Avvalgi nomlari | Skupi, Uskyub, Skople | ||||
| Maydoni | 571,5 km² | ||||
| Markazining balandligi | 240 m | ||||
| Iqlim turi | subtropik | ||||
| Vaqt mintaqasi | UTC+1:00, yozda UTC+2:00 | ||||
| Aholisi | |||||
| Aholisi | ↘ 422 540 kishi (2021) | ||||
| Zichligi | 892 kishi/km² | ||||
| Millatlar |
makedonlar (65%), albanlar (27%), serblar (8%) va boshqalar |
||||
| Diniy konfessiyalar | pravoslavlar, sunniy musulmonlar, katoliklar | ||||
| Aholi nomlanishi | skopyeliklar, skopyelik erkak, skopyelik ayol | ||||
| Raqamli identifikatorlar | |||||
| Telefon kodi | +389 02 | ||||
| Pochta indeksi | 1000 | ||||
| Avtomobil kodi | SK | ||||
| Boshqa maʼlumotlar | |||||
| Inson taraqqiyoti indeksi | 0.802 Juda yuqori | ||||
|
|
|||||
|
skopje.gov.mk (maked.) (ingl.) (alban.) |
|||||
Skopye (maked. Skopye, alban. Shkup / Shkupi, serb-xorv. Skoplje / Skople, yunon. Skopia) — Shimoliy Makedoniyaningpoytaxti bo‘lib, mamlakatning o‘nta munitsipalitetidaniborat alohida maʼmuriy birlikni tashkil etadi. Aholisi taxminan 540 ming kishi (65 % makedonlar, 27 % albanlar).
Shahar mamlakatning eng shimolida, qisman tan olingan Kosovo Respublikasibilan chegara yaqinida, Shimoliy Makedoniyaning eng yirik daryosi — Vardarbo‘yida, tog‘lar bilan o‘ralgan vodiyda joylashgan.
Etimologiyasi
Bu aholi punkti Rim imperiyasi davridan beri frakiycha « Skupi» nomi bilan maʼlum bo‘lib, bu nomning kelib chiqishi aniqlanmagan. Bu yer Vizantiya imperatori Yustinian I ningtug‘ilgan yurti. U VI asrdagi vayronkor zilziladan so‘ng shaharni qayta tiklab, unga rasman Prima-Yustiniana — «Yustinianning birinchi shahri» deb nom bergan. Biroq mahalliy aholi odatdagi qisqa eski nomni ishlatishda davom etgan. Bu nomni slavyanlarham VII asrdayoq shaharga joylashgach, qabul qilgan; vaqt o‘tishi bilan dastlabki Skupi nomi Skopyeshakliga aylangan. Baʼzan bu nom rus tilida quyidagicha yozilgan: Skople.
Tarix

Bu joy birinchi marta Tit Liviy asarlarida bu yerda Rim harbiy qarorgohi joylashgani munosabati bilan milodiy I asr boshlarida tilga olingan. Asr oxiriga kelib Rim koloniyasi Flavia Aelia Scupi yoki Flavia Scupinorum, xalq tilida — Skupi (lot. Scupi, shuningdek Scuiris) deb atalgan. Skupi Vardar vodiysidagi qalʼa bo‘lib, II asrning ikkinchi yarmidan boshlab tosh devorlar bilan himoyalangan.
III—IV asrlarda u bu hududlarning asosiy iqtisodiy, madaniy va maʼmuriy markazi edi. Shahar varvarlar tomonidan bir necha bor vayron qilingan: 269 yilda — gotlartomonidan, V asrda — xunnlar tomonidan, nihoyat, 518 yilda zilzila natijasida butunlay vayron bo‘lgan. Yustinian davrida shahar qayta qurilgan, ammo avvalgi joyida emas, hozir uning markazi joylashgan tepalikda.
VI asrda slavyanlar kelishi bilan shahar bersitlar (qadimgi slavyancha. brsyatsy) qabilasi tomonidan egallanib, Skopyedeb atalgan. Samuil podshoh davrida shahar qisqa vaqt Bolgariya podsholiginingpoytaxtiga aylangan, keyinchalik navbatma-navbat Vizantiya hamda Serbiya tasarrufiga o‘tgan.
1392 yilda Skopyeni usmonlilar egallab, unga Uskyub (Üsküp) nomini bergan va shahar shu nomdagi sanjakningmaʼmuriy markaziga aylangan. 1555 yilda shahar ikkinchi marta zilziladan vayron bo‘lib, yana qayta tiklangan. 1689 yilda uni avstriyalik general Enea Silvio Pikkolomini[ingl.]egallagan. Biroq u shaharni yoqib yuborishga majbur bo‘lgan, bunga vaboepidemiyasi sabab bo‘lgan. Ikki kun davom etgan yong‘in Skopyeni deyarli butunlay yo‘q qilgan.
XIX asrda Skopye yana yirik shahar markaziga aylangan. 1904 yildagi yana bir kuchli zilzila shaharni vayron qilgan va undan keyin shahar uzoq vaqt o‘zini tiklay olmagan. 1912 yilda bu hududlarda usmonlilarning 520 yillik hukmronligi yakunlangan, keyingi yili esa shaharni serb armiyasi egallagan. Shahar serbcha nom — Skople (serb. Skople / Skoplje) deb atala boshlagan va Serbiya tarkibiga kirgan.
1908 yilda Skopyeda Roza Plaveva va Nakiye Bayram tomonidan makedoniyalik ayollarning teng huquq va ijtimoiy erkinlik talab qilgan aksiyasi tashkil etilgan, ammo feministik norozilik namoyishlari hokimiyat tomonidan bostirilgan.
Aynan Birinchi jahon urushi davrida Skopye Bolgariya va Avstriya-Vengriya istilosi ostida bo‘lgan. Urush tugagach, Serblar, xorvatlar va slovenlar qirolligi tarkibiga kirgan.Aynan Yugoslaviya qirolligida, 1929–1941 yillarda, u Vardar banovinasining maʼmuriy markazi bo‘lgan.
Yugoslaviyaga Germaniyaning bostirib kirishi davomida, 7 aprel 1941 yil kuni tushdan keyin Skopyeni hujum qilayotgan Vermaxtning 9-tank diviziyasiqismlari egallagan. Keyinchalik, 1941 yil aprelida Germaniyaning ittifoqchisi bo‘lgan Bolgariya 5-armiyasi shaharni egallab, uni 1944 yil sentabrigacha nazorat qilgan. 1944 yil noyabrida Skopye uzil-kesil ozod qilingan.
Ikkinchi jahon urushidan so‘ng Skopye Makedoniya Xalq Respublikasining, 1963 yildan esa Makedoniya Sotsialistik Respublikasining sanoat, madaniyat va maʼmuriy markaziga aylangan. Bu respublika Yugoslaviya Sotsialistik Federativ Respublikasi tarkibida bo‘lgan.
26 iyun 1963 yilda Skopye zilzila natijasida vayron bo‘lgan. Rixter shkalasi bo‘yicha 6,9 balli bu zilzilada 1070 kishi halok bo‘lgan, 20 mingdan ortiq kishi boshpanasiz qolgan. Zilziladan keyin shahar yapon meʼmori Kenzo Tangeloyihasi asosida qayta tiklangan. Keyingi yillarda deyarli yangi shahar qurilgan. 2010 yildan buyon shahar markazini yangilash bo‘yicha «Skopye-2014» davlat loyihasi amalga oshirilmoqda; bu loyiha jamiyatda turlicha munosabat uyg‘otgan.
Kosovo mojarosidan so‘ng Skopyega Kosovodanqochqinlar, asosan albanlarkelgan. Makedoniyaning shimoliy hududlari ajralib ketishi xavfi sababli shahardagi albanlarga qator huquqlar berilgan. Masalan, ular mahalliy boshqaruv organlarida ham, taʼlim muassasalarida ham alban tilidan foydalanishlari mumkin.
Sanoat
Yugoslaviya davrida Skopye Makedoniya Sotsialistik Respublikasiningasosiy sanoat markazi sifatida rivojlangan. Shaharda to‘qimachilik, kimyo («OHIS» kombinati) va farmatsevtika («Alkaloid») korxonalari ishlaydi, tamaki va qahva mahsulotlari ishlab chiqariladi.
Shaharda Sanos avtobus ishlab chiqarish kompaniyasi ham joylashgan. Pivo zavodi mamlakatning eng mashhur pivosini ishlab chiqaradi: «Skopsko».
Sport
Shimoliy Makedoniyaning poytaxti va eng yirik shahri bo‘lgan Skopyeda ko‘plab yirik sport inshootlari mavjud. Shaharda uchta katta suzish havzasi va 4000 dan 5000 nafargacha tomoshabin sig‘adigan bir nechta futbol hamda basketbol stadionlari bor.
Eng yirik stadion «Filipp II Makedonskiy» milliy arenasi bo‘lib qolmoqda. Stadion 1947 yilda qurilgan (2008 yilgacha Skopye shahar stadioni deb atalgan). Stadion 2009 yilda FIFA standartlariga muvofiq to‘liq rekonstruksiya qilingan. Rekonstruksiyadan so‘ng stadion 32 580 tomoshabinni sig‘dira oladi. Boris Traykovskiy nomidagi sport markazi mamlakatdagi eng yirik sport majmuasidir. U 2008 yilda ochilib, prezident Boris Traykovskiynomi bilan atalgan. U 2004 yilda halok bo‘lgan. Majmuada gandbol, basketbol va voleybol musobaqalari o‘tkaziladigan zal, shuningdek, bouling, fitnes markazi va xokkey maydoni bor. Konsertlar muntazam o‘tkaziladigan asosiy zal taxminan 10 000 kishini sig‘dira oladi.
FK «Vardar» va FK «Rabotnichki» — mamlakatning birinchi ligasida o‘ynaydigan eng mashhur ikki futbol jamoasi. Ularning mashg‘ulotlari, shuningdek, Shimoliy Makedoniya futbol terma jamoasiningmashg‘ulot va o‘yinlari Filipp II milliy arenasida o‘tkaziladi. Shaharda bir qancha kichik futbol klublari ham bor, masalan, FK «Makedoniya Gyorche Petrov», FK «Gorno Lisiche», FK «Lokomotiva Skopye», FK «Metallurg Skopye», FK «Majari Solidarnost» va FK «Skopye», birinchi, ikkinchi yoki uchinchi milliy ligalarda o‘ynaydi. Makedoniyada yana bir mashhur sport turi — basketbolbo‘lib, xususan, «Rabotnichki» va «MZT Skopye» jamoalari tanilgan.
Shuningdek, Ohridva Skopye 2008 yilda ayollar o‘rtasidagi gandbol bo‘yicha Yevropa chempionatiga mezbonlik qilgan. 8 avgust 2017 yilda «Filipp II Makedonskiy» milliy arenasida Yevropa futbolining ikki giganti — «Real Madrid» va «Manchester Yunayted» — o‘rtasida 2017 yilgi UEFA Superkubogi uchun bahs bo‘lib o‘tgan.
Transport
Aeroport
Shaharda Skopye xalqaro aeroportijoylashgan. 2014 yilda aeroport 1,3 million yo‘lovchiga xizmat ko‘rsatgan.
Iqlim
Skopye 21° 26' sharqiy uzunlik va 42° shimoliy kenglikda joylashgan. Skopyeda o‘rtacha yillik harorat 12,4 °C ni tashkil qiladi. Shaharning iqlimi O‘rta dengiz iqlimining biroz taʼsiri seziladigan mo‘tadil kontinental iqlimdir. Qishda tumanli kunlar ko‘p bo‘ladi va tez-tez yomg‘ir yog‘adi. Yoz issiq va quruq. Shahar tog‘lar orasidagi botiqda joylashgani sababli bu yerda shamolli ob-havo kam kuzatiladi.
| Ko‘rsatkich \ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| O‘rtacha maksimal t, °C | 4,0 | 8,4 | 13,6 | 18,6 | 23,9 | 27,4 | 29,8 | 30,0 | 26,1 | 19,5 | 11,2 | 5,3 | 18,2 |
| O‘rtacha minimal t, °C | −3,6 | −1,3 | 1,9 | 5,4 | 10,0 | 13,0 | 14,8 | 14,6 | 11,4 | 6,3 | 1,4 | −2,2 | 6,0 |
| Yog‘in miqdori (meʼyor), mm | 36 | 36 | 40 | 40 | 60 | 46 | 34 | 27 | 36 | 42 | 56 | 51 | 504 |
| Manba: worldweather.org | |||||||||||||
Maʼmuriy-hududiy bo‘linish
Skopye shahri 10 ta munitsipalitetdaniborat. Aholi soni bo‘yicha eng yirigi — Gazi-Baba (72 617 kishi), eng kichigi — Shuto-Orizari (20 800 kishi). Maydoni bo‘yicha eng yirigi — Saray (229 km²), eng kichigi — Chair (3,5 km²). Aholisiga ko‘ra, Saray va Chair munitsipalitetlarida asosan albanlar, Shuto-Orizari munitsipalitetida esa asosan romlar yashaydi.

Madaniyat, meʼmorchilik va diqqatga sazovor joylar
Skopye jaz festivali 1982 yildan buyon har yili o‘tkaziladi.
- Skopye qalʼasi — Skopsko kale.
- Qadimiy Tosh ko‘prik — Vardar daryosi ustidagi XV asr inshooti, Skopyening ramzi.
- Sanʼat va Sivilizatsiyalar piyodalar ko‘priklari Vardardaryosi ustidan o‘tadi. Ularda ko‘plab diniy (bir ko‘prikda) va dunyoviy (ikkinchisida) arboblarning haykallari o‘rnatilgan.
- Gotse Delchev nomidagi «Oltin» ko‘prik Vardar daryosi ustidan o‘tadi.
- Makedoniya maydonidagi Otliq jangchi haykali.
- Jangchi maydonidagi Makedoniyalik Filipp haykali.
- Muqaddas Kliment Ohridskiy nomidagi pravoslav sobori — 1991 yilda qurilgan modernistik meʼmorchilik namunasi.
- Muqaddas Spas pravoslav cherkovi go‘zal yog‘och o‘ymakorligi namunalari bilan mashhur bo‘lib, XIX asrdaqurilgan. Cherkov hovlisida XX asr makedon inqilobchisi — Gotse Delchevning qabri.
- Mustafo posho masjidi (Marmar masjid).
- Sulton Murod masjidi
- Dovut posho hammomi XV asrda qurilgan (hozir shahar muzeyi).
- Karvonsaroy — Kurshumli-xon.
- Shahar ustidagi Vodno tog‘ida o‘rnatilgan balandligi 65 metrli Mingyillik xochi (Mileniumski krst).
- Makedoniya uchun kurash muzeyi.
- Zamonaviy sanʼat muzeyi.
- Makedoniya tabiiy tarix muzeyi
- Ona Tereza muzeyi.
- Makedoniya milliy teatri.
- Makedoniya operasi.
- Makedoniya filarmoniyasi.
- Tashqi ishlar vazirligi va energetika hamda kommunikatsiyalar vazirligi binolari.
- «Makedoniya» zafar archasi.
- Kema shaklidagi uchta restoran-bino, ular Vardar daryosida joylashgan.
- Arab uyi
- Ko‘priklar, maydonlar, bog‘lar va binolardagi ko‘plab yodgorliklar va haykallar.
- Ikki qavatli shahar yo‘nalishli avtobuslari.
- Skopye akvedugi
shuningdek qarang: Skopye-2014
| Skopye qalʼasi | Tosh ko‘prik | Turk hammomlari, Eski charshida | Makedoniya maydoni | Jangchi maydoni |
| Mingyillik xochi | Muqaddas Kliment Ohridskiy sobori | Mustafo posho masjidi | «Makedoniya» zafar archasi | Ikki qavatli shahar yo‘nalishli avtobuslari |
Qardosh shaharlar
Skopye dunyoning 20 ta shahri bilan qardoshlik aloqalarini o‘rnatgan:
|
Mashhur tug‘ilganlar
- Ona Tereza (1910 yil 26 avgust)
- Skopyeda tug‘ilganlar
Adabiyotlar
- Skopye // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Nikonov V. A. Qisqacha toponimik lug‘at. — Moskva: Misl, 1966. — 509 b. — 32 000 nusxa
- Pospelov Ye. M. Dunyo geografik nomlari. Toponimik lug‘at / Masʼul muharrir: R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgarishsiz. — Moskva: «Russkiye slovari»; «Astrel»; AST, 2002. — 512 b. — 3000 nusxa — ISBN 5-17-001389-2.




