Malaga haqida

Shahar
Malaga
isp. Málaga
36°40′ sh. k. 4°29′ g‘. u.HGYaO
Mamlakat  Ispaniya
Avtonom hamjamiyat Andalusiya
Provinsiya Malaga
Tuman Malaga — Kosta-del-Sol
Mer Fransisko de la Torre Prados[tahrir]
Tarix va geografiya
Asos solingan Miloddan avvalgi VIII asr
Maydoni
  • 394,98 km²
Markazining balandligi 18 m
Vaqt mintaqasi UTC+1:00, yozda UTC+2:00
Aholisi
Aholisi ↗603 144 kishi (2026)
Aholisining nomlanishi Malagueño, ña
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +34 95
Pochta indeksi 29001–29018
Avtomobil raqam kodi MA
malaga.eu (isp.)
Малага на карте
Малага
Malaga
Малага на карте
Малага
Malaga
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi yo‘lko‘rsatkich

Malaga (shuningdek, Malaga, isp. Málaga [ˈmalaɣa]) — shahar va port bo‘lib, janubiy Ispaniyada, yaʼni Andalusiyada joylashgan. U shu nomdagi Malaga provinsiyasining maʼmuriy markazi va mamlakatdagi oltinchi eng yirik shahardir. 2018-yil holatiga ko‘ra, aholisi 571 026 kishini tashkil etadi. Munitsipalitet Malaga — Kosta-del-Sol komarkasi (tumani) tarkibiga kiradi. Maydoni 395 km2.

Yevropaning eng qadimiy shaharlaridan biri bo‘lgan Malaga O‘rta dengiz sohilidagi yirik iqtisodiy va madaniy markaz, shuningdek, muhim transport tugunidir. U universitet shahri hisoblanadi va Malaga kinofestivali o‘tkaziladigan maskan hamdir. Sohilbo‘yi xiyobonlariga shaharda tug‘ilgan mashhur insonlar, jumladan, Pablo Pikasso va Antonio Banderas nomlari berilgan.

Geografiya

Malaga O‘rta dengizning eng g‘arbiy qirg‘og‘ida, Pireney yarimorolining janubida, taxminan 100 km uzoqlikda, Gibraltar bo‘g‘ozining sharqida joylashgan. Shahar maydoni 398,25 km2. Shahar hududining bir qismi Malaga tog‘lari va Gvadalorse daryosi vodiysida joylashgan. Shahar tog‘ tizmalari bilan o‘ralgan qo‘ltiq markazida joylashgan. Malaga orqali Gvadalmedina va Gvadalorse daryolari oqib o‘tadi va ular O‘rta dengizga quyiladi.

Nomining kelib chiqishi

Nomning kelib chiqishi sifatida ko‘pincha «tuz» maʼnosini anglatuvchi finikiycha so‘z ko‘rsatiladi (qiyoslang: ivritcha מלח mélaḥ, arabcha ملح milḥ), biroq undosh tovushlar tarkibidagi farq bu nazariyani ishonchsiz qiladi. Xuddi shunday qiyinchiliklar ivrit va finikiy tillaridagi *l-q-ḥ («olmoq, ushlamoq, buramoq») feʼlini o‘rin-payt maʼnosidagi *m- old qo‘shimchasi bilan birlashtirib, «(metall) burab ishlanadigan joy» tushunchasini (*malqaḥ yoki shunga o‘xshash shakl) hosil qilish orqali shahar nomini izohlashga urinishning ham ishonchliligini pasaytiradi. Bu izohga tilshunoslik dalillaridan tashqari, Malaga tangalarida ko‘pincha temirchilik omburlari tasvirlangani ham dalil sifatida keltiriladi.

Tilshunoslik nuqtayi nazaridan eng maqbul nazariya somiy tillardagi *m-l-k («shoh bo‘lmoq, shoh, hukmronlik qilmoq») o‘zagini asos qilib oladi. Bu, ehtimol, Malaga hududida biror maʼbudaga, balki Astartaga (somiy mifologiyasida «osmon malikasi» deb atalgan) bag‘ishlangan ibodatxona mavjud bo‘lganini anglatadi. XVII asrdayoq tarixchi Martin de Roa shahar nomi — Malaka — ivritcha *malach («malika») so‘zidan kelib chiqqanini taʼkidlagan. U bu fikrini Strabonning shaharni «ushbu sohildagi barcha shaharlarning malikasi» deb atagan iqtibosiga asoslagan. Shuningdek, u arab tilida shahar nomi xuddi shunday bo‘lganini tilshunoslik dalili sifatida keltirgan: «Arablar ham uni shu nom bilan ataganlar: Malak — Malakalik, qirol esa Melik…» Malakaga asos solganlar qudratli finikiyaliklarning Tir shahridan kelganini, bu shaharning bosh xudosi Melkart mlk-q (shoh+shahar) bo‘lganini, shuningdek, Malaka zarbxonasida tayyorlangan tangalarning aksariyatida orqa tomonida ibodatxona, old tomonida esa xudo tasvirlanganini hisobga olsak, ibodatxona ham, shahar nomi ham ushbu bosh xudoga bag‘ishlangan degan xulosaga kelish mantiqan to‘g‘ri bo‘ladi.

Tarix

Malagaga finikiyaliklar miloddan avvalgi VIII asrda asos solganlar; shu bois u Yevropaning eng qadimiy shaharlaridan biridir. Malaga dastlab federat, keyinchalik esa lotin huquqiga ega shahar sifatida Rim imperiyasi tarkibida bo‘lgan; so‘ng Al-Andalusning gullab-yashnagan shahriga aylangan va to‘rt marta alohida toyfaning (mavritan knyazligining) poytaxti bo‘lgan. Shahar Kastiliya tojiga 1487-yilda, to‘rt oylik qamaldan keyin qo‘shib olingan.

Qadimgi Malaka shahrining asoschilari finikiyaliklar hisoblanadi. Miloddan avvalgi 218-yildan boshlab Malaka (lot. Malaca) Rim Respublikasi hukmronligi ostida bo‘lgan. 82—83-yillarda imperator Domitsian davrida qabul qilingan (lot. Lex Flavia Malacitana) qonuni unga alohida huquqlar bergan. Bu qonun munitsipiylar boshqaruvini Ispaniyaning Betika provinsiyasida tartibga solgan hamda erkin tug‘ilganlarga Rim fuqarosi bo‘lish huquqini bergan.

402-yilda Malagani vestgotlar egallagan. 552—624-yillarda u Vizantiya imperiyasi tasarrufida bo‘lgan, so‘ng yana vestgotlar qirolligi tarkibiga qaytgan. 713-yilda Malaga arablar tomonidan bosib olingan; ular Shimoliy Afrikadan bostirib kirgan edilar. Arablar davrida hunarmandchilik va savdo, jumladan, xalqaro savdo rivojlandi. Mintaqaga xos bo‘lgan quyuq shirin vinolar tayyorlashdan tashqari, ipak ishlab chiqarish ham yo‘lga qo‘yildi. XI asrdan Malaga alohida knyazlik — Malaga toyfasining markazi bo‘lgan.

Kastiliya qo‘shinlari shaharni 18-avgust (1487-yil) kuni (to‘rt oylik qamaldan so‘ng) egallab, Kastiliya tarkibiga qo‘shgan. 1501-yilda hamda 1568—1570-yillarda u morisklar qo‘zg‘olonlarining markazlaridan biri bo‘lgan. Yangi davrda u «malaga» deb ataluvchi shirin, kuchaytirilgan vino ishlab chiqarish va eksport qilish markaziga aylangan; bu borada u faqat xeresdan ortda qolgan. 1804-yilning sakkiz oyi davomida shahar «sariq isitma» epidemiyasidan aziyat chekkan va undan 22 000 kishi vafot etgan.

Voqealarga boy XIX asrda shahar Ispaniyada birinchilardan bo‘lib sanoat inqilobini boshdan kechirgan. Inqilobiy faolligi tufayli Malagaga «Har doim qo‘rqmas» va «Ozodlik xavf ostida qolganda — birinchi» unvonlari berilgan. Ular shahar gerbida aks etgan shiorga aylangan. 1868—1874-yillardagi Ispaniya inqilobi davomida Malagada bakuninchilar tomonidan kantonchilik qo‘zg‘oloni yuz bergan (1873-yil iyul).

Aynan 1936—1939-yillardagi fuqarolar urushi davrida Malaga 1937-yil fevralida general Franko qo‘shinlari tomonidan ( Italiya ko‘magida) egallanguniga qadar respublikachilar flotining bazasi bo‘lib qolgan. 1937-yilda Malagadan Almeriyaga qirg‘oq yo‘li bo‘ylab evakuatsiya qilinmoqchi bo‘lgan bir necha ming tinch aholi vakili (respublikachilar tarafdorlari) halok bo‘lgan . Ular artilleriya o‘qi va bombardimonlar qurboniga aylangan; bu o‘sha urushdagi tinch aholi ommaviy halok bo‘lgan eng yirik voqealardan biri edi.

1960-yillarda, qatʼiy frankochilik rejimiga qaramay, Malagada sayyohlar oqimining keskin o‘sishi bilan bog‘liq iqtisodiy yuksalish yuz berdi. Sayyohlar orasida britaniyaliklar va nemislar ko‘pchilikni tashkil etgan. 1968-yilda Malaga universiteti ochildi. 1970-yillarda butun Kosta-del-Sol sohili xalqaro miqyosda mashhur bo‘lib, bu shaharning iqtisodiy ahvoli yaxshilanishiga yordam berdi. Keyinchalik Malaga ravnaqini Markaziy va Sharqiy Yevropadan kelgan mehnat migrantlari qo‘llab-quvvatladi: ular barcha sohalarning rivoji uchun yetarli ishchi kuchini taʼminlagan.

Aholi

Aholi soni
200120022004200520062007200820092010
534 207↗535 686↗547 731↗558 287↗560 631↗561 250↗566 447↗568 305↗568 507
201120122013201420152016201720182019
↘568 030↘567 433↗568 479↘566 913↗569 130↘569 009↘569 002↗571 026↗574 654
2020202120222023202420252026
↗578 460↘577 405↗579 076↗586 384↗591 637↗599 063↗603 144

Aholi soni bo‘yicha Malaga Ispaniyadagi oltinchi, Andalusiyadagi esa ikkinchi yirik shahardir. Bu Ispaniyaning janubiy sohilidagi eng zich aholi yashaydigan aglomeratsiya bo‘lib, Kosta-del-Sol sohilining 160 km bo‘ylab joylashgan ko‘plab aholi punktlarini birlashtiradi va metropoliten hududining markazi hisoblanadi. Bu hudud yana 12 ta munitsipalitetni qamrab oladi va ularda jami 987 813 nafar ro‘yxatga olingan aholi yashaydi. Demograflarning baholashicha, Katta Malaga 1 milliondan ortiq aholisi bilan Ispaniyadagi beshinchi yirik metropoliten hududidir.

Diqqatga sazovor joylar

Malagada Rim teatrining (milodiy I asr) xarobalari va arab meʼmorchiligi yodgorliklari saqlangan. Ulardan biri shahar markazi tepasida qad rostlagan mavr qirollarining qalʼa-saroyi — Alkasaba (qurilishi XI asrda Rim qalʼasi o‘rnida boshlangan), ikkinchisi esa qalʼa-mayoq — Xibralfaro (XIV asrda finikiyaliklar manzilgohi o‘rnida qayta qurilgan). Qurilishi to‘liq yakunlanmagan bo‘lsa-da, o‘zining ulkanligi bilan hayratga soladigan Malaga sobori XVI asr Uyg‘onish davri meʼmorchiligi didiga mos keladi. Ikkinchi minorasi mablag‘ yetishmasligi sabab qurilmay qolganligi uchun unga La-Mankita («Bir qo‘lli xonim») laqabi berilgan.

Malagada 40 dan ortiq muzey va tarixiy xotira maskani bor. Shaharning markaziy maydonida har yili Feriya de Agosto[ingl.] festivali o‘tkaziladi. Diqqatga sazovor joylari orasida quyidagilarni ko‘rsatish mumkin:

  • Pikasso muzeyi — rassomning yuz ellikdan ortiq asari namoyish etiladigan galereya hamda u tug‘ilib, ulg‘aygan uy-muzeydan iborat;
  • Malaga muzeyi — shahar va provinsiyaning tarixi hamda taraqqiyotiga bag‘ishlangan muzey;
  • Karmen Tissen muzeyi — XIX asr o‘rtalaridan XX asr boshigacha bo‘lgan davrda ispan ustalari yaratgan 200 dan ortiq kartina saqlanadigan muzey;
  • Bu yerda Rus muzeyining filiali ham joylashgan — bu Yevropadagi ilk filial bo‘lib, Tabakalera (sobiq tamaki fabrikasi) binosida joylashgan.
  • Avtomobil muzeyi — dastlabki o‘ziyurar aravalardan tortib 1960-yillarning oxiridagi nufuzli eski modellargacha bo‘lgan noyob avtomobillar to‘plami. Unda ilgari mashhur siyosat, madaniyat va sanʼat arboblariga tegishli bo‘lgan avtomobillarning asl nusxalari va ko‘chirma namunalari ham mavjud.
  • Zamonaviy sanʼat markazi.
  • Xorxe Rando muzeyi
  • Malaga vinosi muzeyi.
  • Buqalar jangi arenasi — La-Malageta va mashhur La-Malageta plyaji.

Transport

Aeroport

Havo transporti

Shahardan 8 km janubi-g‘arbda Malaga aeroporti joylashgan. U 2016-yilda 16,67 million yo‘lovchiga xizmat ko‘rsatgan. Aeroportda uchta yo‘lovchi terminali va ikkita uchish-qo‘nish yo‘lagi mavjud bo‘lib, u Andalusiyadagi eng yirik aeroport hisoblanadi. Shahar markazi bilan aeroportni avtobus va shahar atrofi elektr poyezdi bog‘laydi. Bu poyezd — Cercanías.

orqali bog‘langan.

Malaga porti — O‘rta dengiz qirg‘og‘idagi eng qadimiy portlardan biri. Malaga portidan Ispaniya anklavi — Melilyaga parom qatnovi mavjud; bu anklav Afrikada joylashgan. Portga A-7 (Barselona—Kadis) va A-45 (Kordova—Malaga) avtomobil yo‘llari orqali borish mumkin.

Temiryo‘l transporti

Malaganing markaziy temiryo‘l vokzali aynan Mariya Sambrano nomi bilan ataladi. Malaga Ispaniyaning yuqori tezlikdagi temiryo‘l tarmog‘iga ulangan. U qatnaydigan yo‘nalish — Madrid—Kordova—Malaga[ingl.].

Shaharda shahar atrofi poyezdlari — Cercanías — ikki yo‘nalishda qatnaydi: Malaga—Aeroport—Fuengirola (janubi-g‘arbiy yo‘nalish) va Malaga—Alora (shimoli-g‘arbiy yo‘nalish). Shahar atrofi elektr poyezdining oxirgi bekati shahar markazida, Alameda-Principal ko‘chasi yaqinida joylashgan.

ko‘chasi yaqinida joylashgan.

Avtobus

Malagada shahar ichidagi jamoat transporti tarmog‘i yaxshi rivojlangan. Asosiy almashish tuguni — markaziy Alameda-Principal shohko‘chasi. Unda shaharning barcha asosiy avtobus yo‘nalishlari bekatlari hamda Cercanías shahar atrofi elektr poyezdining oxirgi bekati joylashgan. Malaga shuningdek, provinsiyaning asosiy aholi punktlarini markaz bilan bog‘laydigan keng shaharlararo avtobus tarmog‘iga ega. Malaga shaharlararo avtovokzali Mariya Sambrano nomidagi markaziy temiryo‘l vokzali yonidagi binoda joylashgan. Ikkinchi darajali shaharlararo avtostansiya — Estación de Muelle Heredia — portning bosh kirish eshigi yonida joylashgan.

2014-yilda ikki yo‘nalishdan iborat Malaga metropoliteni ochilgan. Shahar va shahar atroflarida avtobus yo‘nalishlari tarmoqlari ham ishlaydi.

Sport

Mashhur jamoalar:

Iqlim

Malaga iqlimi odatiy O‘rta dengiz iqlimi (Kyoppen iqlim tasnifi: Cfa) bo‘lib, yozi issiq va quruq, qishi esa yumshoq hamda seryomg‘ir keladi. Shahar iqlimining o‘ziga xos jihati — yoz oylarida issiqni sezilarli darajada pasaytiradigan dengiz shabadalarining tez-tez esishidir. Shu tufayli Malaga Yevropadagi yashash uchun eng qulay shaharlardan biri sanaladi. Aholisi 500 ming kishidan ko‘p bo‘lgan Yevropa shaharlari ichida Malaganing qishi eng iliqdir. Dekabr—fevral oylarida o‘rtacha kunduzgi harorat 17—18 °C ni tashkil qiladi. Syerra-Morena va Kordilyera-Betika tog‘lari shaharni shimoldan keladigan sovuq havo oqimlaridan ishonchli himoya qiladi.

Malaganing 1991-2020-yillardagi iqlimi
Ko‘rsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq maksimal t, °C 26,8 30,0 31,4 33,0 35,0 41,0 44,2 44,0 40,0 36,0 30,4 24,6 44,2
O‘rtacha maksimal t, °C 16,6 17,7 19,1 20,9 23,8 27,3 29,9 30,3 27,9 23,7 19,9 17,4 22,9
O‘rtacha harorat, °C 12,5 13,2 14,9 16,9 19,8 23,6 26,1 26,7 23,9 19,9 15,9 13,4 18,9
O‘rtacha minimal t, °C 7,3 7,9 9,0 10,4 13,4 17,1 19,7 20,5 18,2 14,3 10,8 8,4 13,1
Mutlaq minimal t, °C −2,6 −3,8 −1,2 2,8 5,0 9,8 10,0 12,2 10,2 5,6 1,4 −0,8 −3,8
Yog‘in miqdori (meʼyor), mm 81 55 49 41 25 12 2 6 16 56 95 88 524
Suv harorati, °C 18 17 17 18 19 20 22 22 22 22 20 19 20

Qardosh shaharlar

Malaga quyidagi shaharlar bilan do‘stona aloqalar o‘rnatgan:

Havolalar