| Poytaxti — Portugaliya | |||||
| Lissabon | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| portugalcha Lisboa | |||||
|
|||||
| 38°43′ sh. k. 9°10′ g‘. u.HGYaO | |||||
| Mamlakat |
|
||||
| Maqomi | Portugaliya poytaxti | ||||
| Mintaqa | Lissabon | ||||
| Okrug | Lissabon | ||||
| Ma’muriy bo‘linishi | 24 fregesiyalar (tumanlar) | ||||
| Mer | Karlush Moedash | ||||
| Tarix va geografiya | |||||
| Ilk bor tilga olinishi | taxm. miloddan avvalgi 1200-yil | ||||
| Oldingi nomlari |
lotincha Olisipo, Olyssipo, Ulisipo, Ulyssipo arabcha al-Lixbûnâ |
||||
| Poytaxti — Portugaliya dan boshlab | 1179 | ||||
| Maydoni | 100,05 km² | ||||
| Markazining balandligi | 100 ± 100 m | ||||
| Vaqt mintaqasi | UTC±0:00, yozda UTC+1:00 | ||||
| Aholi | |||||
| Aholi | 544 851 kishi (2021) | ||||
| Aglomeratsiyasi | Katta Lissabon | ||||
| Aholisining nomlanishi | lissabonliklar, lissabonlik erkak, lissabonlik ayol | ||||
| Rasmiy til | portugal tili | ||||
| Raqamli identifikatorlar | |||||
| Telefon kodi | +351 21 | ||||
| Pochta indekslari | 1000—1990 | ||||
| Boshqa ma’lumotlar | |||||
| Mukofotlar |
|
||||
|
|
|||||
| cm-lisboa.pt (portugalcha) | |||||
Lissabon (portugalcha Lisboa, Xalqaro fonetik alifbo (IPA): [liʒˈboɐ] — fayl haqida) — poytaxt, eng yirik shahar va asosiy port maqomidagi shahar. U Portugaliyada joylashgan, aholisi 544 851 kishi (2021). U materik Yevropasining eng g‘arbiy poytaxti hamda Atlantika sohilidagi yagona poytaxtidir. Lissabon Pireney yarimorolining g‘arbiy qismida, Atlantika okeani va Teju daryosi sohilida joylashgan. Shaharning Portugaliya Rivyerasi deb ataladigan aglomeratsiyasining eng g‘arbiy hududlari materik Yevropasi va butun Yevrosiyoning eng g‘arbiy nuqtasini tashkil etadi; bu nuqta Roka burnida.
Lissabon dunyodagi eng qadimiy shaharlardan biri va G‘arbiy Yevropadagi eng qadimiy shahar, shuningdek, qadimiyligi bo‘yicha Yevropadagi ikkinchi poytaxt ( Afinadan keyin) hisoblanadi va Yevropaning boshqa zamonaviy poytaxtlaridan bir necha asr qadimiy. Lissabonga keltlargacha bo‘lgan qabilalar, keyinchalik finikiyaliklar asos solgan. Yuliy Sezar shaharga munitsipalitet maqomini berib, uni Felicitas Julia deb atadi va bu nomni Olisippo nomiga ham qo‘shdi. Rim imperiyasi qulagach, V asrdan boshlab shahar turli german qabilalari, avvalo vestgotlar hukmronligi ostida bo‘lgan. VIII asrda shaharni mavrlar egalladi. 1147-yilda Buyuk Afonso I shaharni egallagan, 1255-yilda esa Lissabon Portugaliyaning poytaxtiga aylanib, Koimbra o‘rnini egallagan. Shundan buyon u mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazidir.
Shahar aglomeratsiyasi — Katta Lissabon— ma’muriy shahar chegaralaridan tashqariga chiqadi va taxminan 2,7 million kishilik aholiga ega. Bu uni aholisi bo‘yicha 11-o‘rindagi aglomeratsiyalar qatoriga kiritadi. Lissabon aglomeratsiyasida Portugaliya aholisining qariyb 28 foizi istiqomat qiladi. Lissabon mamlakatning siyosiy markazi bo‘lib, unda hukumat, parlament, Oliy sud, qurolli kuchlar shtab-kvartirasi va davlat rahbarining qarorgohi joylashgan. Shahar, shuningdek, Portugaliya diplomatiyasining markazidir.
Lissabon global shaharlar qatoriga kiradi, chunki u moliya, savdo, moda, ommaviy axborot vositalari, ko‘ngilochar sanoat, san’at, xalqaro savdo, ta’lim va turizm sohalarida muhim ahamiyatga ega. Portugaliyaning Portu bilan bir qatorda global shahar deb e’tirof etilgan ikki shahridan biridir. Lissabon Yevropaning yirik iqtisodiy markazlari qatoriga ham kiradi, uning moliya sektori rivojlanmoqda va u Yevropaning Atlantika sohilidagi eng yirik konteyner portlaridan biridir. Lissabonda uchta kompaniya quyidagi xalqaro ro‘yxatga kiradi: Global 2000.
Lissabon moliya sektori o‘sib borayotgan Yevropaning yirik iqtisodiy markazlaridan biri bo‘lib, PSI-20 indeksi Euronext — dunyodagi eng yirik qarz majburiyatlari va fondlarni listingga kiritish markazi tarkibiga kiradi. Lissabon mintaqasida aholi jon boshiga xarid qobiliyati pariteti (XQP) bo‘yicha yalpi ichki mahsulot Portugaliyaning boshqa har qanday mintaqasidagidan yuqori. 2022-yilda mintaqa YIMi 87,368 milliard yevroni, ya’ni aholi jon boshiga 30 462 yevroni tashkil etgan. Portugaliyada joylashgan transmilliy korporatsiyalarning aksariyat bosh qarorgohlari Lissabon hududida joylashgan. Shahar o‘tkaziladigan xalqaro konferensiyalar soni bo‘yicha dunyoda yetakchilardan biridir.
Etimologiya
Miloddan avvalgi I asrda hozirgi shahar o‘rnida Rim harbiy lageri bo‘lgan. Unga Yuliy Sezar asos solib, uning sharafiga Felicitas Julia — «Baxtli Yuliya» nomi berilgan.
Biroq milodiy davr boshida shahar allaqachon Ulisea nomi bilan tilga olingan va bu nomning kelib chiqishi aniqlanmagan. Ayrim tilshunoslar toponimni sharhlashga urinib, shaharga Gomer ning mifologik qahramoni Odissey (boshqa nomi — «Uliss») asos solgan deb hisoblashgan. Keyinchalik nom quyidagi shakllarda uchraydi: Olisippo, Olisippona, Lisabon, arabcha al OSbuna, keyin esa — Liäbuna, hozirgi portugalcha Lisboa, rus tilida an’anaviy «Lissabon», kamroq hollarda « «Lisabon».
Toponimni finikiyaliklar tilidagi ildizlarga bog‘laydigan faraz ham bor: -ippo — «to‘siq»; nomning birinchi qismi esa noaniq. Yevgeniy Mixaylovich Pospelov fikriga ko‘ra, toponimni finikiyacha alis ubbo — «quvnoq qo‘ltiq» deb talqin qilish ham noto‘g‘ri.
Tarix
Rimgacha bo‘lgan davr
Qadimgi neolit davrida bu hududda keltlargacha bo‘lgan qabilalar yashagan. Ular diniy va dafn marosimlariga oid yodgorliklar, megalitlar, dolmenlar va mengirlarni qurishgan; ularning ayrimlari hozir ham Lissabon chekkalarida saqlangan. Keltlar bu yerga miloddan avvalgi 1-ming yillikda kelib, mahalliy hind-yevropa tillaridan oldingi aholi bilan aralashgan va kelt tilida so‘zlashuvchi kempslar qabilasi (lotincha Cempsi).
Arxeologik qazishmalar natijalariga ko‘ra, bu hududda miloddan avvalgi 1200-yildayoq finikiyaliklar bo‘lgan. Hozirgi shahar markazida, Qal’a tepaligining janubiy yonbag‘rida finikiyaliklarning savdo porti joylashgan bo‘lishi mumkin degan fikr bor. Bu yerda shimolga yo‘l olgan finikiya kemalari oziq-ovqat zaxiralarini to‘ldirgan. Taxminlarga ko‘ra, bu joy «Alis Ubbo» («muborak qo‘ltiq») deb atalgan, chunki Teju daryosining o‘ng irmog‘i hosil qilgan qulay port boshpanasi bunga sabab bo‘lgan. Daryo nomi — Teju.
Rim davri
Rimliklar Gannibal ustidan Puni urushlarida g‘alaba qozongach, Karfagenni eng muhim mulki — Ispaniya (Pireney yarimoroli)dan mahrum etmoqchi bo‘ldilar. Karfagen qo‘shinlarini Sharqiy Ispaniyada Afrikalik Ssipion tor-mor etdi. Bu konsul Desim Yuniy Brut Kallaikka g‘arbni bo‘ysundirib, tinchlik shartnomasi tuzish imkonini berdi.
Desim qadimiy Olisippo (Olissipo) aholisi Rim legionlari bilan birga shimoli-g‘arbdagi kelt qabilalariga qarshi jang qilish uchun odam yubordi. Desim shaharni respublika tarkibiga Municipium Cives Romanorum Felicitas Julia Olisiponomi bilan qo‘shdi. Mahalliy boshqaruvchilarga shahar va uning 50 kilometr radiusidagi hududni o‘zini o‘zi boshqarish huquqi berildi; aholisi soliqlardan ozod etilib, Rim fuqaroligini oldi. Keyinroq hudud Rimning Luzitaniyaprovinsiyasi tarkibiga qo‘shildi, uning poytaxti esa Emerita Avgusta (hozirgi Merida , Estremadura, Ispaniya) edi.
Tinimsiz bosqinlari va qo‘zg‘olonlari bilan luzitanlar shahar atrofiga mudofaa devori qurishni zarur qilib qo‘ydi. Oktavian Avgust davrida rimliklar katta teatr, Kassiy hammomlari (Rua da Prata ostida) va Yupiter, , Diana, , Kibela, , Tefida hamda Idea Phrygiae ( Kichik Osiyodan kelgan kichik diniy oqim) ibodatxonalarini, shuningdek, imperatorga bag‘ishlangan ibodatxonalarni, katta nekropolni (Praça da Figueira ostida), katta forum va insulalar (ko‘p qavatli turarjoylar)ni Qal’a tepaligi bilan shaharning tarixiy qismi orasida qurishdi. Bu xarobalarning aksariyati ilk bor XVIII asr o‘rtalarida qazib o‘rganilgan (o‘sha paytda Pompeydaham faol qazishmalar olib borilgani yuqori tabaqaning Rim arxeologiyasiga qiziqishini oshirgan).
Qaroqchilik muammosi hal etilgach, shahar ravnaq topdi. Texnologiya rivoji bilan Felicitas Julia Rimning Britaniya (xususan, Kornuoll) va Reyn hududlari bilan savdo markaziga aylandi. Rivojlangan Olisippo garum (imperiyaning barcha tabaqalari orasida mashhur bo‘lgan va Rimga amforalarda yetkazilgan baliq sousi), vino, tuz ishlab chiqarish va ot yetishtirish bilan ham shuhrat qozongan. Rim madaniyati hayotning barcha sohalariga tobora chuqurroq singib bordi. Shahar keng yo‘l orqali G‘arbiy Ispaniyaning ikkita yirik shahri bilan bog‘langan: Brakara Avgusta (hozirgi Braga, Portugaliya) — Tarrakoniya hududidagi shahar va Emerita Avgusta — Luzitaniya poytaxti edi. Shaharni oligarxik kengash boshqargan, unda Julii va Cassiae oilalari yetakchi mavqega ega edi. Mintaqani esa Emeritadagi Rim gubernatori yoki bevosita imperator Tiberiy boshqargan. Lotin tilida so‘zlashuvchi ko‘pchilikdan tashqari shaharda ancha ko‘p yunon savdogarlari va qullari ham yashagan.
Olisippo ham imperiyaning g‘arbiy qismidagi aksariyat shaharlar singari xristianlik tarqalishining markaziga aylandi. Uning birinchi yepiskopi Potamiy (taxminan 356-yil) bo‘lgan. Xristianlar ta’qib qilingan davr shahidlari orasida Yevlaliya va Yuliyani tilga olish mumkin. Rim qulagan paytda Olisippo allaqachon xristianlikning yirik tayanch markaziga aylangan edi.
Rim imperiyasi parchalangach, varvarlar bosqinlari boshlandi. 409—429-yillar oralig‘ida shaharni navbatma-navbat sarmatlar, alanlarva vandallaregallab turdi. Germanlarningsvevlarqabilasi Galletsiyada poytaxti Brakara Avgustabo‘lgan o‘z qirolligini tuzdi. Ular Lissabon hududiga ham hukmronlik o‘rnatib, 585-yilgacha uni saqlab qoldi. 585-yilda svevlar qirolligi butun Pireney yarimorolini egallagan Toledo vestgot qirolligiga qo‘shib olindi. Shu davrdan boshlab shahar Ulishbona.

O‘rta asrlar
6-avgust 711-yilda Lissabonni musulmonlarbosib oldi. Fath etuvchilar asosan berberlar va arablar bo‘lib, ular Shimoliy Afrika hamda Yaqin Sharqdan kelgan edi. Ular ko‘plab masjid va uylar qurdi, shahar devorini ( Cerca Mouradeb atalgan) tikladi va turli guruhdagi aholi (muvalladlar, , mosarablar, , berberlar, , arablar, , yahudiylar va boshqalar) o‘z turmush tarzini saqlashiga imkon beradigan boshqaruv tizimini o‘rnatdi. Shundan boshlab mosarab tili xristian aholining ko‘p qismi uchun ona tillaridan biriga aylandi. Islom arablar, berberlar, zanjlar, saqolibalar va muvalladlarning rasmiy dini edi. Xristianlarga o‘z dinini saqlagan holda zimmiylarmaqomida yashashga ruxsat berildi. Buning evaziga ular maxsus soliq —jizyato‘lashlari kerak edi. Biroq mulk huquqi, qarz majburiyatlari va shartnomalar tuzish kabi boshqa masalalarda xristianlar va yahudiylar musulmonlar bilan teng huquqli edi.

Musulmonlar ta’siri bugun ham Alfama — Lissabonning halokatli 1755-yilgi zilzilasidanomon qolgan eski mahallasi. Ko‘plab joy nomlari arab tilidan o‘zlashgan. «Alfama» nomi ham arabcha «Al-Hamma» so‘zidan kelib chiqqan.
Lissabon qisqa muddat Badaxos toifasining, so‘ng mustaqil Lissabon toifasining markazi bo‘lgan.
1108-yilda Lissabon norvegiyalik salibchilar tomonidan qaytarib olinib, egallandi. Ularga Sigurd I boshchilik qilgan; ular Muqaddas zaminga tashkillashtirilgan Norvegiya salib yurishi doirasida ketayotgan edi. 1111-yilda shahar mavr-almoraviylari tomonidan egallandi.
1147-yilda Rekonkista davomida Portugaliyalik Afonso I boshchiligidagi salibchi ritsarlar Lissabonni qamal qilib, qaytarib oldi. O‘sha paytda aholisi 154 000 kishi bo‘lgan shahar yana xristian turmush tarziga qaytdi. Portugaliyaning qaytarib olinishi va xristianlikning tiklanishi Lissabon tarixidagi eng muhim voqealardan biri bo‘lib, De expugnatione Lyxbonensiyilnomasida tasvirlangan. Shahardagi musulmonlarning bir qismi katoliklikka o‘tdi, o‘tmaganlarining aksariyati musulmon olamining boshqa qismlariga, asosan musulmon Ispaniyasi va Shimoliy Afrikaga qochdi. Barcha masjidlar yo vayron qilindi, yo cherkovga aylantirildi. Musulmonlar hukmronligi tugagach, arab tili asta-sekin mavqeini yo‘qotib, kundalik muomaladan chiqdi.
Qulay geografik o‘rni tufayli Lissabon 1255-yilda Portugaliya qirolligining poytaxtiga aylandi. 1290-yilda Lissabonda Portugaliyaning birinchi universitetiga asos solgan hukmdor — qirol Dinish I; Studium generale («umumiy ta’lim») deb nomlangan ushbu muassasa faoliyatini tanaffuslar bilan Koimbrada davom ettirgan. XVI asrga kelib u yerdagi ta’lim faoliyati Koimbra universitetiga aylangan.
1384-yilda shahar Kastiliya qiroli Xuan I tomonidan qamal qilindi. Bu 1383—1385-yillardagi inqiroz natijasi edi. Qamal Nunu Alvaresh Pereyra.
boshchiligidagi portugallarning g‘alabasi bilan yakunlandi. O‘rta asrlarning so‘nggi asrlarida shahar ancha kengayib, Shimoliy Yevropa bilan O‘rta dengizbo‘yi shaharlarini bog‘lovchi muhim savdo markaziga aylandi.
Ilk yangi davr

Portugaliyaning Buyuk geografik kashfiyotlar davridagi ekspeditsiyalarining aksariyati XV asrdan XVII asr boshigacha Lissabondan yo‘lga chiqqan, jumladan dengizchi Vasko da Gamaning aynan Hindistonga 1498-yilda qilgan sayohati. 1506-yilda 3000 nafar yahudiy quyidagi voqeada o‘ldirilgan: Lissabon pogromi. XVI asr Lissabonning oltin asri bo‘ldi: shahar Yevropa bilan Afrika, Hindiston, Yaponiya va keyinchalik Braziliya o‘rtasidagi savdoning bosh vositachisi edi. Bu ziravorlar, qullar, shakar, to‘qimachilik mahsulotlari va boshqa tovarlar savdosidan ulkan boylik orttirish imkonini berdi. Shu davrda me’morchilikdagi manuelino uslubi yuksaldi va XVI asrning ko‘plab yodgorliklarida o‘z izini qoldirdi (jumladan Lissabondagi Belen minorasi va Jerónimush monastiri, ular YuNESKOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan). Lissabon tavsifini Damian di Goish 16-asrda yozgan va 1554-yilda nashr ettirgan.
Portugaliya taxt vorisligi inqirozi dan keyin, 1580-yilda mustaqilligini yo‘qotib, Ispaniya hukmronligiga o‘tdi. Shu tariqa Portugaliya va Ispaniyaning 60 yillik qo‘sh monarxiyasi ispan Gabsburglari boshqaruvida boshlandi. Bu davr Filipplar hukmronligi[ispancha]deb yuritiladi, chunki Ispaniyaning uchala qiroli ham Filipp (Filipe). Ozodlik urushi Lissabonda to‘ntarish uyushtirgan zodagonlar va burjuaziya vakillarining harakati bilan boshlanib, Portugaliya mustaqilligining tiklanishi bilan yakunlandi. 1640—1668-yillarda Portugaliya va Ispaniya o‘rtasida davriy to‘qnashuvlar hamda qisqa muddatli jiddiy janglar yuz berdi. Ular Lissabon tinchlik shartnomasi imzolanishigacha davom etdi (1688-yil).
XVIII asr boshida Braziliyadan kelgan oltin Juan V ga shaharda barokko uslubidagi bir qancha cherkov va teatrlar qurilishini moliyalashtirish imkonini berdi.

ning kartinasi. XVIII asrgacha Lissabonda bir necha marta kuchli zilzilalar yuz berdi: XIV asrda sakkizta, XVI asrda beshta (jumladan, 1531-yilgi zilzila[inglizcha]1500 ta binoni vayron qilgan, 1597-yilgi zilzila esa shaharning 3 ta ko‘chasini butunlay yo‘q qilgan), XVII asrda yana uchta. 1-noyabr 1755-yilda shahar yana bir vayronkor zilzilaoqibatida vayron bo‘ldi va unda 30 000 dan 40 000 gacha lissabonlikning hayotiga zomin bo‘lgan. Turli baholarga ko‘ra, o‘sha paytda shahar aholisi 200 mingdan 275 minggacha edi; shahar infratuzilmasining 85 foizi vayron bo‘ldi. Yo‘qolgan eng muhim inshootlar orasida Ribeyra saroyi va Barcha avliyolar qirollik kasalxonasi[inglizcha]. Sohilbo‘yi hududlarida, masalan, Penishida(Lissabondan taxminan 80 km shimolda) ko‘plab odamlar keyinroq yuz bergan sunami.
oqibatida halok bo‘ldi. 1755-yilga kelib Lissabon Yevropaning eng yirik shaharlaridan biri edi. Ushbu falokat butun Yevropani larzaga solib, odamlar ongida chuqur iz qoldirdi. Volter zilziladan ko‘p o‘tmay «Poême sur le désastre de Lisbonne» («Lissabon falokati haqida poema») nomli uzun she’rini yozdi va bu voqeani 1759-yildagi «Kandid» qissasida ham tilga oldi (ba’zi fikrlarga ko‘ra, uning optimizmni tanqid qilishi aynan zilziladan ilhomlangan). Oliver Uendell Xolms katta ham «The Deacon’s Masterpiece, or The Wonderful One-Hoss Shay» poemasida ushbu voqeaga to‘xtalgan.

Aynan 1755-yilgi zilziladan keyin shahar asosan bosh vazir Sebashtian Joze di Karvalyu-i-Melu, markiz Pombal rejalari bo‘yicha qayta qurildi. Quyi shahar Baysha Pombalina (Pombalning quyi shahri) deb atala boshlandi. Pombal o‘rta asrlarga oid shaharni tiklash o‘rniga zilziladan qolgan inshootlarni buzib, markazni o‘sha davr zamonaviy shaharsozlik tamoyillari bo‘yicha qurishga qaror qildi. U ochiq to‘g‘ri burchakli reja asosida ikkita katta maydon bilan qayta qurildi: Prasa Rossiu va Prasa-du-Komersiu. Birinchisi, asosiy savdo hududi, an’anaviy uchrashuv joyiga va qadimiy kafe, restoran hamda teatrlar maskaniga aylandi. Ikkinchisi esa shahardan Teju daryosiga chiqishning asosiy yo‘lagi, dengiz kemalarining jo‘nash va kelish nuqtasi bo‘lib, zafar darvozasi (1875) hamda qirol Joze I haykali.
Yangi davrning keyingi bosqichi va hozirgi zamon
XIX asr boshida Portugaliyani Napoleonqo‘shinlari egalladi. Bu qirolicha Mariya I va shahzoda-regent Juanni (bo‘lajak Juan VI) vaqtincha Braziliyaga suzib ketishga majbur qildi. Yangi qirol Lissabonga qaytguniga qadar ko‘plab bino va muassasalar bosqinchilar tomonidan talangan yoki vayron qilingan edi.

XIX asrda liberal harakat shahar hayotiga yangicha ruh olib kirdi. Baysha va Shiadu tumanlari yetakchi o‘rinni egallab, ularda do‘konlar, tamaki do‘konchalari, kafelar, kitob do‘konlari, klublar va teatrlar ochila boshladi. Sanoat va savdoning rivojlanishi shaharning yanada o‘sishiga, Teju daryosidan uzoqlashgan holda shimolga kengayishiga yordam berdi. Aynan shu davrda Avenida da Liberdadi (1879).
1908-yilda Lissabonda qirolga nisbatan suiqasd sodir etildi: Karlush Io‘ldirildi. Bu ikki yildan keyin Birinchi respublikaning tashkil topishiga olib keldi.
1911-yilda bir necha asrlik tanaffusdan so‘ng Lissabon universiteti qayta ochildi. U shahardagi ko‘plab kollej va boshqa oliy ta’lim muassasalarini birlashtirdi (jumladan, Escola Politécnica, hozirgi Faculdade de Ciências). Hozir shaharda quyidagi oliy ta’lim muassasalari faoliyat yuritadi: ikkita davlat universiteti (Lissabon universiteti va Lissabon yangi universiteti), davlat universiteti instituti (Lisbon University Institute) va Lissabon politexnika instituti.

Ayniqsa Ikkinchi jahon urushi davrida Lissabon Yevropadagi faoliyatini davom ettirgan kam sonli betaraf portlardan biri bo‘lib qoldi. U AQShga qochayotgan qochoqlar uchun asosiy yo‘nalish va ko‘plab josuslar uchun boshpana vazifasini o‘tadi. 100 000 dan ortiq qochoq fashistlar Germaniyasidan Lissabon orqali qochib ketishga muvaffaq bo‘ldi.
Mamlakatdagi Estado Novo rejimi davrida (1926—1974) Lissabon mamlakatning boshqa mintaqalari hisobiga o‘sishda davom etdi; ko‘plab millatchilik ruhidagi va ulkan ko‘lamli loyihalar amalga oshirildi. Yangi turarjoy va jamoat binolari paydo bo‘ldi; 1940-yildagi Portugaliya ko‘rgazmasi uchun Belen hududi qayta qurildi. Aholi ko‘payishi natijasida shahar chekkasida yangi tumanlar paydo bo‘ldi. Teju ustidan ko‘prik foydalanishga topshirilgach, ikki qirg‘oq o‘rtasidagi qatnov ancha yaxshilandi.
XX asrda Lissabon uchta inqilobga sahna bo‘ldi. Birinchisi — 5-oktabr 1910-yil inqilobi quyidagi tuzumni tugatdi: Portugaliya monarxiyasi. Uning o‘rniga nihoyatda beqaror va korrupsiyaga botgan Birinchi Portugaliya respublikasi o‘rnatildi. 6-iyun 1926-yil inqilobi birinchi respublikani tugatib, Estado Novo yoki Ikkinchi Portugaliya respublikasi deb atalgan tuzumni o‘rnatdi. Uchinchi inqilob — Chinnigullar inqilobi 25-aprel 1974-yilda ro‘y berib, Estado Novo tuzumining yakunlanishi, keng ko‘lamli islohotlarning boshlanishi va zamonaviy Uchinchi Portugaliya respublikasining tashkil etilishiga olib keldi.

1990-yillarda shaharning ko‘plab tumanlari jadal rivojlandi: tarixiy mahallalarda jamoat joylarini modernizatsiya qilish loyihalari boshlandi, boy me’moriy merosga ega binolar ta’mirlandi, Tejuning shimoliy qirg‘og‘i turarjoy va dam olish maskanlari uchun ajratildi, Vasko da Gama ko‘prigi qurildi, shaharning sharqiy chekkasi 1998-yilgi Butunjahon ko‘rgazmasi (500 yilligi munosabati bilan tashkil etilgan; bu — Vasko da Gamaning Hindistonga qilgan sayohati edi. Bu sayohat Lissabonga mislsiz boylik keltirib, shahar me’morchiligida ham aks etgan madaniy ravnaqni yuzaga chiqargan).
Ta’mirlash ishlari tarixiy Shiadu tumanini ham qamrab oldi. 1988-yilgi yong‘in XVIII asrda pombalino uslubidaqurilgan ko‘plab binolarga jiddiy zarar yetkazgan. Qayta tiklash ishlari tugagach, tumanning avvalgi qiyofasi tiklandi va u tez orada xarid qilish uchun sevimli joy hamda eng nufuzli do‘konlar markaziga aylandi.
Lissabon strategiyasi — Yevropa Ittifoqi iqtisodiyotini jonlantirish choralariga oid kelishuv — 2000-yil mart oyida Lissabonda imzolandi. 2007-yil oktabrda Lissabonda Yevropa Ittifoqining 2007-yilgi sammiti bo‘lib o‘tdi va unda Ittifoqni tashkil etishning yangi modeli bo‘yicha kelishuvga erishildi. Yakuniy Lissabon shartnomasi 13-dekabr 2007-yilda imzolandi va 1-dekabr 2009-yilda kuchga kirdi.
Aholi
| Yillar bo‘yicha aholi soni | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1864 | 1878 | 1890 | 1900 | 1911 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 |
| 190 311 | ↗240 740 | ↗300 964 | ↗351 210 | ↗431 738 | ↗484 664 | ↗591 939 | ↗694 389 | ↗783 226 |
| 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 | 2017 | 2021 | |
| ↗802 230 | ↘769 044 | ↗807 937 | ↘663 394 | ↘564 657 | ↘547 733 | ↘505 526 | ↗545 923 | |
Tabiiy-geografik tavsif
Lissabon 38°42′49″ sh. k. 9°08′21″ g‘. u.HGYaO, Teju daryosining quyilish joyida joylashgani uchun u materik Yevropasining eng g‘arbiy poytaxtidir.
Lissabonning g‘arbiy chekkasida Monsantu o‘rmon bog‘ijoylashgan. Uning maydoni 10 km² bo‘lib, Yevropadagi eng katta shahar bog‘laridan biridir (shahar umumiy maydonining 10 foizini tashkil etadi).
Shahar Pireney yarimorolining janubi-g‘arbiy sohilida, ko‘rfazning g‘arbiy qirg‘og‘ida joylashgan: Mar da Palya. Shahardan 15 km narida Atlantika okeani joylashgan.
Iqlim
Lissabonda O‘rta dengiz iqlimi hukm suradi. Yevropa poytaxtlari orasida qishi eng iliq shu shaharda bo‘lib, dekabrdan fevralgacha o‘rtacha harorat kunduzi 18 °C, kechasi 11 °C ni tashkil etadi. Qishda o‘rtacha harorat +9 daraja, yozda esa +24 daraja.
Odatda yoz mavsumi maydan oktabrgacha taxminan olti oy davom etadi. Biroq ba’zan aprelda ham harorat 25—32 °C ga yetadi. Mutlaq eng yuqori harorat +44,0 °C 4-avgust 2018-yilda qayd etilgan. Mutlaq eng past harorat −1,2 °C 11-fevral 1956-yilda qayd etilgan.
| Ko‘rsatkich \ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq maksimal harorat, °C | 22,6 | 24,8 | 29,4 | 32,2 | 34,8 | 41,5 | 40,6 | 44,0 | 37,3 | 32,6 | 25,3 | 23,2 | 44,0 |
| O‘rtacha maksimal harorat, °C | 14,8 | 16,2 | 18,8 | 19,8 | 22,1 | 25,7 | 27,9 | 28,3 | 26,5 | 22,5 | 18,2 | 15,3 | 21,5 |
| O‘rtacha harorat, °C | 11,6 | 12,7 | 14,9 | 15,9 | 18,0 | 21,2 | 23,1 | 23,5 | 22,1 | 18,8 | 15,0 | 12,4 | 17,5 |
| O‘rtacha minimal harorat, °C | 8,3 | 9,1 | 11,0 | 11,9 | 13,9 | 16,6 | 18,2 | 18,6 | 17,6 | 15,1 | 11,8 | 9,4 | 13,5 |
| Mutlaq minimal harorat, °C | 1,0 | −1,2 | 0,2 | 5,5 | 6,8 | 10,4 | 14,1 | 14,7 | 12,1 | 9,2 | 4,3 | 2,1 | −1,2 |
| Yog‘in miqdori (me’yor), mm | 99,9 | 84,9 | 53,2 | 68,1 | 53,6 | 15,9 | 4,2 | 6,2 | 32,9 | 100,8 | 127,6 | 126,7 | 774 |
| Manba: Instituto de Meteorologia, IP Portugal | |||||||||||||
| Ko‘rsatkich \ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| O‘rtacha maksimal harorat, °C | 14,7 | 15,9 | 17,9 | 20,6 | 23,9 | 25,9 | 28,8 | 30,2 | 28,3 | 23,6 | 17,5 | 15,2 | 21,9 |
| O‘rtacha harorat, °C | 11,8 | 12,3 | 14,2 | 16,4 | 19,1 | 21,1 | 23,4 | 24,5 | 23,0 | 19,5 | 14,5 | 12,2 | 17,7 |
| O‘rtacha minimal harorat, °C | 8,8 | 8,9 | 10,4 | 12,2 | 14,4 | 16,3 | 18,0 | 18,6 | 17,9 | 15,4 | 11,5 | 9,4 | 13,5 |
| Yog‘in miqdori (me’yor), mm | 75,9 | 49,8 | 73,9 | 64,7 | 38,3 | 6,1 | 0,7 | 4,4 | 13,9 | 82,9 | 108,9 | 67,1 | 586,5 |
| Manba: www.weatheronline.co.uk | |||||||||||||
Markazning tarixiy mahallalari


- Lissabonning eng markaziy qismida Bayshatumani joylashgan. U ikki tepalik orasidagi pasttekislikda joylashgani tufayli shunday nomlangan (portugalcha Baixa — «past»).
- Alfama — Lissabonning eng qadimiy tarixiy mahallasi bo‘lib, Avliyo Georgiy qal’asi va Teju daryosi oralig‘idagi tepalikning tik yonbag‘rida joylashgan..
- Bayrro-Altu hududi Bayshadan g‘arbdagi baland tepalikda joylashgan. Shu sababli uning nomi so‘zma-so‘z «yuqori tuman» degan ma’noni anglatadi. Baysha bilan Santa-Jushta lifti orqali bog‘langan.
- Belen shahar markazidan ancha olisda joylashgan. Bu yerda Torri-di-Belen minorasi va sobiq iyeronimitlar monastiri — Jerónimush.
Me’morchilik

Lissabon me’morchiligida turli uslublarning merosi uyg‘unlashgan:
- Avliyo Georgiy qal’asi(IX—XIV asrlarda qurilgan),
- roman uslubidagi Lissabon sobori (XII asrga oid, XVIII asrda qayta qurilgan),
- gotika uslubidagi karmelitlar monastiri,
- iyeronimitlar monastiri — Jerónimush , manuelino uslubida,
- barokko uslubidagi saroylar — Belen, , Mafra va Kelush,
- ; Ajuda saroyi va San-Bentu saroyi uslub jihatidan klassitsizmga mansub, ; Fronteyra saroyi — Uyg‘onish davriga oid saroy,
- oid; manuelino va barokko (Eshtrela bazilikasi, Avliyo Engrasiya, Avliyo Visente-di-Fora, Konseysau Velya va Avliyo Roka).
Shaharsozlik ansambllari orasida quyidagilar diqqatga sazovor: Figeyra maydoni va Ozodlik shohko‘chasi.
Madaniyat

Madaniy hayotning yirik markazlari — San-Karlush milliy teatri va Qadimiy san’at muzeyi.
. Sayyohlar orasida quyidagi muzeylar mashhur:
- Elektr muzeyi
- Dengiz muzeyi (Lissabon)
- Milliy arxeologiya muzeyi (Lissabon)
- San’at, me’morchilik va texnologiya muzeyi
Shahar aholisi orasida buqalar jangi keng tarqalgan, ammo Ispaniyadagi korridadan farqli ravishda, u yerda buqa o‘ldirilsa, portugalcha an’anada qurolsiz jangchilar guruhi (forkadush) hayvonni bo‘ysundiradi.
2017-yili Kiyevda o‘tkazilgan «Yevrovideniye» qo‘shiq tanlovida Portugaliya vakili g‘olib bo‘lgach, o‘sha yil yozida 2018-yilgi tanlov may boshida Lissabonda o‘tkazilishi ma’lum qilindi. O‘tkaziladigan joy sifatida MEO Arena tanlandi.
Sport
Shaharda har yili quyidagi yarim marafonlar o‘tkaziladi: Lissabon va Portugaliya yarim marafonlari.
Lissabonda quyidagi futbol klublari faoliyat yuritadi: «Benfika», «Sporting», «Kaza Piya» va «Belenensesh».
Transport

- Shaharning shimolida Portelaxalqaro aeroporti joylashgan. U Lissabon markazidan 7 km uzoqlikda bo‘lib, metro liniyasi (qizil yo‘nalishdagi Aeroporto bekati) va shahar avtobuslari orqali bog‘langan. Avtobuslarda bagaj olib yurishga cheklov bor: eng katta o‘lcham 50×40×20 sm.
- 29-dekabr 1959-yildan metro faoliyat yuritadi. Unda 56 ta bekat (6 tasi almashish bekati) va 4 ta liniya mavjud, ularning umumiy uzunligi 44,2 km. Metro 6:30 dan 0:00 gacha ochiq. Poyezdlar qatnovi oralig‘i 4,05 daqiqadan 9,45 daqiqagacha. Bir martalik chipta narxi 1,50 €, to‘ldiriladigan Viva kartasidan foydalanganda 1,35 €.
- Lissabondagi avtobus va tramvay yo‘nalishlariga Carris kompaniyasi xizmat ko‘rsatadi. Haydovchidan chipta olinganda yo‘l haqi mos ravishda 2 € va 3 €; oldindan olingan bir martalik chiptada 1,5 €; to‘ldiriladigan Viva kartasi bilan to‘langanda 1,35 €. Eski sariq tramvay Lissabonning norasmiy ramzidir.
Qardosh shaharlar
Quyida Lissabonning qardosh shaharlari hamda do‘stlik va hamkorlik shartnomalari tuzilgan shaharlar ro‘yxati keltirilgan:
Agua-Grandi, San-Tome va Prinsipi (2013)
Jazoir, Jazoir (1988)
Asunson, Paragvay (2014)
Bangkok, Tailand (2016)
Bisau, Gvineya-Bisau (31-may 1983-yil)
Brazilia, Braziliya (28-iyun 1985-yil)
Budapesht, Vengriya (28-sentabr 1992-yil)
Buenos-Ayres, Argentina
Baytlahm, Falastin (1995)
Gimaraynsh, Portugaliya (29-iyun 1993-yil)
Zagreb, Xorvatiya (15-iyul 1977-yil)
Kasheu, Gvineya-Bisau (14-noyabr 1988-yil)
Kiyev, Ukraina (26-oktabr 2000-yil)
Kuritiba, Braziliya (2005)
La-Pas, Boliviya
Luanda, Angola (11-oktabr 1988-yil)
Madrid, Ispaniya (31-may 1979-yil)
Mayami, AQSh (1987)
Makao (20-may 1982-yil)
Malakka, Malayziya (19-yanvar 1984-yil)
Maputu, Mozambik (20-mart 1982-yil)
Montevideo, Urugvay (1993)
Moskva, Rossiya
Natal, Braziliya (21-avgust 2009-yil)
Panaji, Hindiston
Parij, Fransiya (1998)
Pekin, Xitoy Xalq Respublikasi (2007)
Praya, Kabo-Verde (26-may 1983-yil)
Rabot, Marokash (22-mart 1988-yil)
Rio-de-Janeyro, Braziliya
Salvador, Braziliya
San-Paulu, Braziliya
Santa-Katarina[inglizcha], Kabo-Verde (1997)
San-Tome, San-Tome va Prinsipi (26-may 1983-yil)
Sofiya, Bolgariya (2001)
Toronto, Kanada (1987)
Tunis, Tunis (1993)
Uoterberi, AQSh
Fortaleza, Braziliya (30-iyun 2016-yil)
Feyrfild, AQSh
Xaymen, Xitoy Xalq Respublikasi (2011)
Sindao, Xitoy Xalq Respublikasi (2010)
Adabiyotlar
на русском языке
- Никонов В.А. Краткий топонимический словарь. — М.: Мысль, 1966. — 509 с. — 32 000 экз.
- Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.
на английском языке
- Thomas Nugent (1749), Lisbon, The Grand Tour, vol. 4, London: S. Birt, hdl:2027/mdp.39015030762580
- Abraham Rees (1819), Lisbon, The Cyclopaedia, London: Longman, Hurst, Rees, Orme & Brown, hdl:2027/uc2.ark:/13960/t5n87hg3d
- Olisipo // Dictionary of Greek and Roman Geography (англ.) / William Smith. — Boston: Little, Brown, 1865.
- Joaquim Antonio de Macedo (1874), Guide to Lisbon and its Environs, London: Simpkin, Marshall & Co.
- George Henry Townsend; Frederick Martin (1877), Lisbon, A Manual of Dates (5th ed.), London: Frederick Warne & Co., hdl:2027/hvd.32044088047865
- John Ramsay McCulloch (1880), Lisbon, in Hugh G. Reid (ed.), A Dictionary, Practical, Theoretical and Historical of Commerce and Commercial Navigation, London: Longmans, Green, and Co.
- Lisbon, Handbook for Travellers in Portugal (4th ed.), London: J. Murray, 1887, pp. 1—33, hdl:2027/hvd.hn2ha1
- Lisbon // Chambers's Encyclopaedia. — London, 1901.
- Richard Gottheil, Meyer Kayserling, Gotthard Deutsch, Isaac Broydé, Joseph Jacobs. Lisbon // Jewish Encyclopedia (англ.). — New York: Funk and Wagnalls Company[англ.], 1904. — Vol. VIII (Leon—Moravia). — P. 103—107.
- Lisbon, Spain and Portugal, Leipsig: K. Baedeker, 1908
- Lisbon, Encyclopædia Britannica (11th ed.), New York, 1910, OCLC 14782424 — Internet Archive
{{citation}}: Википедия:Обслуживание CS1 (отсутствует издатель) (ссылка) - Benjamin Vincent (1910), Lisbon, Haydn's Dictionary of Dates (25th ed.), London: Ward, Lock & Co.
- Nathaniel Newnham Davis (1911), Lisbon, The Gourmet's Guide to Europe (3rd ed.), London: Grant Richards
- Lisbon, the City of the Friendly Bay, National Geographic Magazine, vol. 42, Washington DC, 1922, hdl:2027/mdp.39015076209421
- Évariste Lévi-Provençal. Lisbon // Энциклопедия ислама. — Leiden: Brill, 1993.
- Local History, Portugal: Lisbon // Catalog of the William B. Greenlee Collection of Portuguese History ... in the Newberry Library (англ.). — Chicago: Newberry Library, 1953.
(Bibliography) - Jeremy Alden; Arturda Rosa Pires. Lisbon: Strategic planning for a capital city (англ.) // Cities[англ.]. — 1996. — Vol. 13. — doi:10.1016/0264-2751(95)00111-5.
- Michael Colvin. Reconstruction of Lisbon: Severa's Legacy and the Fado's Rewriting of Urban History (англ.). — US: Bucknell University Press[англ.], 2008. — ISBN 978-0-8387-5708-6.
- Vítor Oliveira; Paulo Pinho. Lisbon (англ.) // Cities[англ.]. — Elsevier, 2010. — Vol. 27. — doi:10.1016/j.cities.2009.12.008.
- Roman A. Cybriwsky. Lisbon // Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture (англ.). — ABC-CLIO, 2013. — P. 158—160. — ISBN 978-1-61069-248-9.
- James H. Sweet. Hidden Histories of African Lisbon // Black Urban Atlantic in the Age of the Slave Trade (англ.) / Jorge Canizares-Esguerra[англ.] et al.. — University of Pennsylvania Press, 2013. — ISBN 978-0-8122-0813-9.
на португальском языке
- Шаблон:Illm. Lisboa // Portugal antigo e moderno: diccionario… (порт.). — Mattos Moreira, 1874. — Vol. 4. — P. 102—430. (+ Index and Timeline)
- Eduardo Freire de Oliveira (1882-1911), Elementos para a historia do municipio de Lisboa (порт.), Typographia Universal
{{citation}}: Википедия:Обслуживание CS1 (формат даты) (ссылка) (17 volumes) + Index - Carlos Augusto da Silva Campos, ed. (1886), Almanach Commercial de Lisboa (порт.)
- Шаблон:Illm (1902), Lisboa Antiga [Old Lisbon] (порт.) (2nd ed.), Antiga Casa Bertrand, J. Bastos
- Alfredo de Mesquita[порт.]. Lisboa (порт.). — Empreza da Historia de Portugal, 1903. — (Portugal Pittoresco e Illustrado). (+ via HathiTrust)
- Lisboa e arredores (порт.) / Raul Proença[англ.]. — Biblioteca Nacional de Lisboa, 1924. — (Guia de Portugal). — OCLC 958948526.
- Lisboa (порт.) / Robélia de Sousa Lobo Ramalho. — 1933. — Vol. 1. — (Guia de Portugal artístico).

- Maria da Conceição de Oliveira Marques. Introdução ao estudo do desenvolvimento urbano de Lisboa, 1879–1938 (порт.) // Arquitectura. — 1969–1972.
- A. Matos; F. Portugal. Lisboa em 1758: Memórias Paroquiais de Lisboa (порт.). — Coimbra Editora, 1974. — OCLC 252645744.
- Шаблон:Illm (1978), Tradição, transição e mudança: A produção do Espaço urbano na Lisboa oitocentista [Tradition, transition and change: The production of urban space in Lisbon in the 19th century], Boletim Cultural (порт.), Assembleia distrital de Lisboa, OCLC 84483453
- Dicionário da história de Lisboa (порт.) / Francisco Santana; Eduardo Sucena. — Carlos Quintas & Associados, 1994. — ISBN 9729603006.
- Шаблон:Illm. Lisboa: Urbanismo e arquitetura (порт.). — Livros Horizonte, 1997.
- Maria Helena Lisboa. Os engenheiros em Lisboa. Urbanismo e arquitetura (1850–1930) (порт.). — Livros Horizonte, 2002. — (Cidade de Lisboa). — ISBN 972-24-1214-0.
- Rita Gago. O surgimento do conceito de urbanismo: teorias e práticas na Câmara Municipal de Lisboa (порт.) // Cadernos do Arquivo Municipal. — Lisbon, 2005. — Vol. 8. — ISSN 0873-9870.

- Dejanirah Couto. História de Lisboa (порт.). — 10th. — Gótica, 2006. — ISBN 9727920462.
Havolalar
- Visit Portugal — Portugaliya hukumatining rasmiy sahifasi
- Lisbon voted European City of the Year 2012 — Award — Portuguese American Journal
- TVL Lissabon televideniyesi
- Lissabon // Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov. — M. : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2004—2017.

