Neytron optikasi — neytron fizikasining sekin harakatlanuvchi neytronlarning muhit hamda elektromagnit va gravitatsion maydonlar bilan o‘zaro ta’sirini o‘rganadigan sohasi.
Fizikasi
Muhitda tarqalishi
Neytronning de Broyl to‘lqin uzunligi (m — neytron massasi, v — uning tezligi) atomlararo masofalarga (10−8 sm) yaqin yoki ulardan katta bo‘lgan sharoitlarda muhitda fotonlar va neytronlarning tarqalishi o‘rtasida ma’lum o‘xshashlik mavjud. Yorug‘lik optikasida bo‘lgani kabi, neytron optikasida ham nurga asoslangan yaqinlashuv bilan tavsiflanadigan (ikki muhit chegarasida neytron dastalarining sinishi va qaytishi) hamda to‘lqinli yondashuv bilan tavsiflanadigan (difraksiya — davriy tuzilmalar va alohida notekisliklarda) hodisalar mavjud. Yorug‘likning kombinatsion sochilishiga neytronlarning noelastik sochilishi mos keladi; yorug‘likning doiraviy qutblanishiga esa (birinchi yaqinlashuvda) neytronlarning qutblanishini qiyoslash mumkin. Neytronlar va fotonlar o‘rtasidagi o‘xshashlikni ularning elektr zaryadiga ega emasligi ham kuchaytiradi. Biroq elektromagnit maydon kvantlaridan farqli ravishda, neytronlar muhitda harakatlanganda asosan atom yadrolari bilan o‘zaro ta’sirlashadi va magnit moment hamda massaga ega. Issiqlik neytronlarining tarqalish tezligi xuddi shunday to‘lqin uzunligiga ega fotonlarnikidan 105—106 marta kichik. Xususan, T = 300 K (xona harorati) da issiqlik neytronlarining o‘rtacha tezligi 2200 m/s.
Neytronlar uchun n sinish ko‘rsatkichi vakuum — muhit chegarasida quyidagiga teng:
bu yerda λ1 va v1 — muhitdagi neytronning to‘lqin uzunligi va tezligi, λ va v — vakuumdagi tegishli kattaliklar. Neytronning yadrolar bilan o‘zaro ta’sirlashuvini ifodalovchi, modda hajmi bo‘yicha o‘rtachalashtirilgan U potensial kiritilsa, muhitdagi neytronning kinetik energiyasi quyidagiga teng bo‘ladi:
bu yerda — neytronning vakuumdagi kinetik energiyasi. U potensial muhit xossalari bilan quyidagicha bog‘langan:
bu yerda N — birlik hajmdagi yadrolar soni, b — kogerent sochilish uzunligi (neytronlarning yadrolar bilan o‘zaro ta’siri uchun). Bundan:
bu yerda kattalik chegaraviy tezlik deb ataladi. Ko‘pchilik yadrolar uchun b > 0, shuning uchun Agar neytronlarning tezligi bo‘lsa, ularning kinetik energiyasi bo‘ladi va ular muhitga kira olmaydi. Bunday neytronlar muhit sirtida to‘liq ichki qaytish hodisasiga uchraydi (o‘ta sovuq neytronlar). Bunday sharoitda neytronlarni uzoq vaqt saqlashga mo‘ljallangan idish yaratish mumkin. Ularning erkin holatdagi yashash muddati: 885,7 ± 0,8 soniya (yarim yemirilish davri — 614 soniya)
Ko‘pgina moddalar uchun v0 bir necha m/s atrofida (masalan, mis uchun v0 = 5,7 m/s). Ayrim izotoplar (1H, 7Li, 48Ti, 53Mn, 62Ni va boshqalar) uchun b < 0, U < 0 bo‘ladi va chegaraviy tezlik mavjud emas. v > v0 bo‘lganda to‘liq qaytish faqat neytron tezligining muhit chegarasiga perpendikulyar tashkil etuvchisi vн < v0 shartni bajargan taqdirdagina yuz beradi. Bunda sirpanish burchagi φ quyidagi shartni qanoatlantirishi kerak:
bu yerda — kritik burchak deb ataladi. Neytronlar tezligi ortishi bilan , Masalan, misdagi issiqlik neytronlari uchun v = 200 m/s; ; . Muhitda neytronlarning yutilishi va sochilishini hisobga olish sinish ko‘rsatkichini kompleks son shaklida ifodalashga olib keladi:
bu yerda — samarali kesim (neytronlarning dastadan chiqib ketishiga olib keladigan barcha jarayonlar uchun), va — sinish ko‘rsatkichining haqiqiy va mavhum qismlari. O‘ta sovuq neytronlarda bo‘lib, ularning qaytishi yorug‘likning metallardan qaytishiga o‘xshaydi. Ayrim moddalarda shuning uchun neytron optikasi dielektriklarning yorug‘lik optikasiga o‘xshaydi. Xususan, neytron dastasining tushish va sinish burchaklari orasidagi bog‘lanish Snellning sinish qonuni bilan ifodalanadi.
Maydonlarda tarqalishi
Tashqi magnit va gravitatsion maydonlarni hisobga olganda, sinish ko‘rsatkichi uchun quyidagi ifoda olinadi:
bu yerda ± ishoralari neytron magnit momenti μ ning magnit induksiya vektori B ga nisbatan ikki xil yo‘nalishiga (ya’ni neytronning ikki xil qutblanishiga) mos keladi, g — erkin tushish tezlanishi, H — balandlik. Shunga o‘xshash ifoda sinish ko‘rsatkichi asta-sekin o‘zgaradigan muhitda yorug‘likning sinishini ham tavsiflaydi (refraksiya).
Neytron qutblanishiga bog‘liq uchinchi hadning ikki xil qiymat olishi shuni ko‘rsatadiki, qaytaruvchi ko‘zgular uchun mos material, magnit maydon va sirpanish burchagi tanlansa, faqat bir xil (−) qutblanishdagi neytronlar to‘liq qaytadigan qurilma yaratish mumkin. Bunday qurilmalar neytronlar uchun qutblagichlar va analizatorlar sifatida ishlatiladi.
Mumkin bo‘lgan holatlar
Agar neytronlar faqat magnit maydon bilan o‘zaro ta’sirlashsa, u holda:
Bunda bo‘lgan neytronlar magnit maydon mavjud hajm chegarasidan to‘liq qaytishi uchun sharoit yuzaga keladi. Bir jinsli bo‘lmagan maydonlarda neytron dastalari deformatsiyalanishi mumkin.
Formulaning ikki xil qiymatga ega bo‘lishi magnit maydonda turlicha qutblangan neytronlar uchun sinish ko‘rsatkichlari har xil ekanini anglatadi. Bu yorug‘likdagi ikki nurli sinish hodisasiga o‘xshaydi. Neytron optikasida xuddi shu hodisa magnit maydonsiz ham, qutblangan yadrolarni o‘z ichiga olgan muhitlarda kuzatiladi — yadroviy psevdomagnetizm (ядерный псевдомагнетизм). Yadrodagi sochilish amplitudasi neytronning spini yo‘nalishiga bog‘liq bo‘lsa, ikki nurli sinish yuz beradi.
O‘xshashlik
Neytronlar difraksiyasi ko‘p jihatdan rentgen nurlari difraksiyasiga o‘xshaydi. Asosiy farq shundaki, neytronlar yadrolarda va kristall ichidagi magnit maydonlarda sochiladi. Bu kristallarning atom tuzilishini rentgen nurlari bilan deyarli o‘rganib bo‘lmaydigan sharoitlarda ham tadqiq qilish imkonini beradi.
Adabiyotlar
- Shirokov Yu. M., Yudin N. P. Yadro fizikasi. — M.: Nauka, 1972. — 670 bet
- Lushchikov V. I. Neytron optikasi // Fizika ensiklopediyasi : [5 jildda] / Bosh muharrir: A. M. Proxorov. — M.: Katta rus ensiklopediyasi, 1992. — 3-jild: Magnitoplazmali — Poynting teoremasi. — B. 273—275. — 672 bet — 48 000 nusxa — ISBN 5-85270-019-3.