Kvant kriptografiyasi — aloqa xavfsizligini ta’minlashning kvant fizikasi tamoyillariga asoslangan usuli. An’anaviy kriptografiya matematik usullardan foydalanib, axborot maxfiyligini ta’minlasa, kvant kriptografiyasi fizikaga e’tibor qaratadi va bunda axborot kvant mexanikasi obyektlari yordamida uzatiladigan holatlarni o‘rganadi. Axborotni yuborish va qabul qilish doimo jismoniy vositalar, jumladan elektr tokidagi elektronlar yoki aloqa kanallaridagi fotonlar yordamida bajariladi. Bunga optik tolali aloqa liniyalari misol bo‘la oladi. Yashirin tinglashni jismoniy obyektlarning, ya’ni bu holatda axborot tashuvchilarning muayyan parametrlarini o‘zgartirish deb qarash mumkin.
Kvant kriptografiyasi texnologiyasi kvant tizimi xatti-harakatining prinsipial noaniqligiga, ya’ni Geyzenbergning noaniqlik prinsipiga asoslanadi: zarrachaning koordinatasi va impulsini bir vaqtda aniq aniqlab bo‘lmaydi; fotonning bir parametrini boshqasini o‘zgartirmasdan o‘lchash mumkin emas.
Kvant hodisalaridan foydalanib, yashirin tinglashni doimo aniqlay oladigan aloqa tizimini loyihalash va yaratish mumkin. Chunki kvant tizimidagi o‘zaro bog‘liq parametrlarni o‘lchashga urinish tizimni o‘zgartiradi va dastlabki signallarni buzadi. Natijada, aloqa kanalidagi shovqin darajasiga qarab, qonuniy foydalanuvchilar axborotni tutib qolishga urinayotgan shaxsning faollik darajasini aniqlashi mumkin.
Vujudga kelish tarixi
Axborotni kvant obyektlari yordamida himoyalash g‘oyasini ilk bor Stiven Vizner 1970-yilda ilgari surgan. O‘n yil o‘tgach, Charlz Bennet (IBM) va Jil Brassar (Monreal universiteti) Viznerning ishlari bilan tanishib, maxfiy kalitni kvant obyektlari yordamida uzatishni taklif etishdi. 1984-yilda ular kvant holatlari yordamida fundamental darajada himoyalangan kanal yaratish mumkinligini taxmin qilishdi. Shundan so‘ng ular (BB84) sxemasini taklif etdilar. Ushbu sxemada qonuniy foydalanuvchilar (Alisa va Bob) kvant kanali orqali qutblangan fotonlar ko‘rinishidagi xabarlarni almashadilar.
Uzatilyotgan ma’lumotlarni tekshirishga urinadigan hujumchi (Eva) fotonlarni xabar matnini buzmasdan o‘lchay olmaydi. Qonuniy foydalanuvchilar ochiq kanal orqali kvant kanalida uzatilgan signallarni taqqoslab, muhokama qilishadi va shu yo‘l bilan axborot tutib qolingan-qolinmaganini tekshiradilar. Agar hech qanday xato aniqlanmasa, kriptotahlilchi foydalanishi mumkin bo‘lgan barcha texnik imkoniyatlarga qaramay, uzatilgan axborotni tasodifiy taqsimlangan, tasodifiy va maxfiy deb hisoblash mumkin.
Birinchi kvant kriptografiyasi qurilmasi

Birinchi ishlaydigan kvant-kriptografik sxema 1989-yilda IBM kompaniyasining tadqiqot markazida Bennet va Brassar tomonidan yaratilgan. Sxema kvant kanalidan iborat bo‘lib, uning bir uchida Alisaning uzatish qurilmasi, ikkinchi uchida esa Bobning qabul qilish qurilmasi joylashgan. Ikkala qurilma uzunligi taxminan 1 m bo‘lgan optik stolga, o‘lchamlari 1,5 × 0,5 × 0,5 m bo‘lgan yorug‘lik o‘tkazmaydigan g‘ilof ichiga o‘rnatilgan. Boshqaruv qonuniy foydalanuvchilar va hujumchining dasturiy modellari yuklangan kompyuter yordamida amalga oshirilgan.
Hujumchi kvantlar oqimini sezdirmasdan nusxalay olmaydi, chunki bunga klonlashni taqiqlash teoremasi yo‘l qo‘ymaydi. Qonuniy foydalanuvchilar ochiq kanalda kodlash natijalarini muhokama qilish orqali maxsus kodlar yordamida xatolarni tuzatishlari mumkin.
Biroq bunda axborotning bir qismi baribir kriptotahlilchi qo‘liga tushadi. Shunga qaramay, qonuniy foydalanuvchilar Alisa va Bob aniqlangan va tuzatilgan xatolar soni hamda yorug‘lik chaqnashlari intensivligini o‘rganib, hujumchi qo‘lga kiritgan axborot miqdorini baholay oladilar.
Maxfiy kalit hosil qilishning eng sodda algoritmi (BB84)
BB84 sxemasi quyidagicha ishlaydi. Dastlab yuboruvchi (Alisa) qutblanishi 0, 45, 90 va 135° qiymatlaridan tasodifiy tanlangan fotonlarni hosil qiladi. Qabul qiluvchi (Bob) bu fotonlarni qabul qilib, har biri uchun qutblanishni o‘lchash usulini — diagonal yoki perpendikulyar usulni — tasodifiy tanlaydi. Keyin ochiq kanal orqali har bir foton uchun qaysi o‘lchash usulini tanlaganini ma’lum qiladi, ammo o‘lchash natijalarini oshkor etmaydi. Shundan so‘ng Alisa xuddi shu ochiq kanal orqali har bir foton uchun o‘lchash turi to‘g‘ri tanlangan-tanlanmaganini bildiradi. Keyin Alisa va Bob Bob noto‘g‘ri o‘lchagan holatlarni chiqarib tashlaydilar. Agar kvant kanalidagi axborot tutib qolinmagan bo‘lsa, qolgan qutblanish holatlari maxfiy axborot yoki kalit bo‘ladi. Natijada bitlar ketma-ketligi olinadi: gorizontal yoki 45° qutblanishli fotonlar ikkilik «0», vertikal yoki 135° qutblanishli fotonlar esa ikkilik «1» deb qabul qilinadi. Kvant-kriptografik tizim ishlashining bu bosqichi birlamchi kvant uzatish deb ataladi.
Alisa qutblanishning to‘rtta mumkin bo‘lgan turidan biriga ega fotonlarni yuboradi; qutblanish turini u tasodifiy tanlaydi.
Har bir foton uchun Bob o‘lchash turini tasodifiy tanlaydi: u to‘g‘ri chiziqli (+) yoki diagonal (x) qutblanishni o‘lchaydi.
Bob o‘lchash natijalarini qayd etib, ularni sir saqlaydi.
Bob qanday turdagi o‘lchashlarni bajarganini ochiq e’lon qiladi, Alisa esa ulardan qaysilari to‘g‘ri bo‘lganini bildiradi.
Alisa va Bob Bob to‘g‘ri o‘lchash usulidan foydalangan holatlarda olingan barcha ma’lumotlarni saqlab qoladilar. Keyin bu ma’lumotlar bitlarga (0 va 1) aylantiriladi va ularning ketma-ketligi birlamchi kvant uzatish natijasi bo‘ladi.
Keyingi bosqichda kvant-kriptografik aloqa kanalidagi axborotni tutib qolish urinishlarini baholash juda muhim. Buning uchun Alisa va Bob o‘zlari tasodifiy tanlagan ma’lumotlar to‘plamining ayrim qismlarini ochiq kanal orqali taqqoslab, keyin ularni chiqarib tashlaydilar. Agar taqqoslash natijasida tutib qolish aniqlansa, Alisa va Bob barcha ma’lumotlarini bekor qilib, birlamchi kvant uzatishni qayta boshlashlari kerak. Aks holda, avvalgi qutblanish holatlarini saqlab qoladilar. Noaniqlik prinsipiga ko‘ra, kriptotahlilchi (Eva) bitta fotonning ham diagonal, ham to‘g‘ri burchakli qutblanishini o‘lchay olmaydi. Hatto u biror fotonni o‘lchab, keyin uni Bobga yuborgan taqdirda ham, xatolar soni sezilarli ortadi va Alisa buni payqaydi. Natijada Alisa va Bob fotonlar tutib qolinganiga to‘liq ishonch hosil qilishadi. Agar tafovutlar bo‘lmasa, taqqoslash uchun ishlatilgan bitlar chiqarib tashlanadi va kalit qabul qilinadi. ehtimollik bilan (bu yerda k — taqqoslangan bitlar soni) kanal yashirin tinglanmagan bo‘ladi.
Agar yovuz niyatli shaxs nafaqat «Alisa → Bob» asosiy kanalini tinglasa, balki Bob → Alisa ochiq kanalining ishlashini ham soxtalashtira olsa, butun sxema ishdan chiqadi; qarang: vositachi hujumi.
Bayon etilgan algoritm BB84 kvant kalitini taqsimlash protokoli deb ataladi. Unda axborot ortogonal kvant holatlariga kodlanadi. Axborotni kodlashda ortogonal holatlardan tashqari noortogonal holatlardan ham foydalanish mumkin (masalan, B92).
Bennet algoritmi
1991-yilda Charlz Bennet kvant kanali orqali uzatilgan ma’lumotlardagi buzilishlarni aniqlash uchun quyidagi algoritmni taklif qilgan:
- Yuboruvchi va qabul qiluvchi satrlardagi bitlarning ixtiyoriy tartibda joylashishiga oldindan kelishib oladilar; bu xatolar joylashuvi ham tasodifiy bo‘lishini belgilaydi.
- Barcha satrlar uzunligi k bo‘lgan bloklarga bo‘linadi. Bunda k xatolik ehtimolini kamaytiradigan qilib tanlanadi.
- Yuboruvchi va qabul qiluvchi har bir blokning juftligini aniqlab, natijani ochiq aloqa kanali orqali bir-biriga bildirishadi. Shundan so‘ng har bir blokning oxirgi biti o‘chiriladi.
- Agar biror ikkita blokning juftligi farq qilsa, yuboruvchi va qabul qiluvchi xato bitlarni iterativ usulda izlab topadilar va tuzatadilar.
- Keyin algoritm k ning boshqa (kattaroq) qiymati bilan qayta bajariladi. Bu avval aniqlanmay qolgan bir nechta xatoni bartaraf etish uchun qilinadi.
- Barcha xatolar aniqlanganini tekshirish uchun psevdotasodifiy tekshiruv o‘tkaziladi. Yuboruvchi va qabul qiluvchi satrlardagi bitlarning yarmidan iborat to‘plamni tasodifiy qayta tartiblash haqida ochiq xabar beradilar, keyin juftlikni yana ochiq taqqoslaydilar (agar satrlar farq qilsa, juftliklar 0,5 ehtimollik bilan mos kelmaydi). Juftliklar farq qilsa, yuboruvchi va qabul qiluvchi ikkilik qidiruv orqali xato bitlarni topib, o‘chiradilar.
- Agar tafovut kuzatilmasa, n ta takrorlashdan so‘ng yuboruvchi va qabul qiluvchida bir xil satrlar hosil bo‘ladi va xatolik ehtimoli 2-n.
Tizimning fizik amalga oshirilishi
Kvant kriptografiyasining amaliy fizik sxemasini ko‘rib chiqamiz. Chap tomonda yuboruvchi, o‘ng tomonda qabul qiluvchi joylashgan. Uzatkich kvant oqimining qutblanishini impulslar bo‘yicha o‘zgartirishi, qabul qilgich esa qutblanish impulslarini tahlil qilishi uchun Pokkelas yacheykalari ishlatiladi. Uzatkich qutblanishning to‘rtta mumkin bo‘lgan holatidan birini hosil qiladi. Ma’lumotlar yacheykalarga boshqaruv signallari ko‘rinishida uzatiladi. Aloqa kanalini tashkil etishda odatda optik toladan, yorug‘lik manbai sifatida esa lazerdan foydalaniladi.
Qabul qiluvchi tomonda Pokkelas yacheykasidan so‘ng kalsit prizma joylashgan bo‘lib, u nurni ikki tarkibiy qismga ajratadi. Bu qismlarni ikkita fotodetektor (fotoelektron ko‘paytirgich) tutib oladi va qutblanishning o‘zaro ortogonal tarkibiy qismlarini o‘lchaydi. Dastlab kvant impulslarini hosil qilish jarayonida yuzaga keladigan, uzatilayotgan impulslar intensivligiga oid muammoni hal qilish zarur. Agar impulsda 1000 ta kvant bo‘lsa, kriptotahlilchi ulardan 100 tasini o‘z qabul qilgichiga yo‘naltirib olishi mumkin. Shundan keyin u ochiq kanaldagi muzokaralarni tahlil qilib, o‘ziga kerakli barcha ma’lumotlarni oladi. Demak, ideal holatda bitta impulsdagi kvantlar soni birga yaqin bo‘lishi kerak. Bunda kvantlarning bir qismini tutib qolishga har qanday urinish butun tizim holatini muqarrar o‘zgartiradi va qabul qiluvchida xatolar sonini oshiradi. Bunday vaziyatda olingan ma’lumotlardan foydalanmasdan, uzatishni boshidan takrorlash lozim. Biroq kanal ishonchliligini oshirishga urinishda qabul qilgich sezgirligi imkon qadar kuchaytiriladi va mutaxassislar «qorong‘ilik shovqini» muammosiga duch keladilar. Bu qabul qiluvchi yuboruvchi jo‘natmagan signalni ham qayd etishini anglatadi. Ma’lumotlar ishonchli uzatilishi uchun xabarning ikkilik ifodasidagi mantiqiy nollar va birlar bittadan holat bilan emas, balki holatlar ketma-ketligi bilan ifodalanadi. Bu bitta yoki bir nechta xatoni tuzatish imkonini beradi.
Kvant kriptografiyasi tizimining nosozliklarga chidamliligini yanada oshirish uchun Eynshteyn — Podolskiy — Rozen effekti qo‘llanadi. Bu hodisa sferik atom qarama-qarshi yo‘nalishlarda ikkita foton chiqarganda yuzaga keladi. Fotonlarning dastlabki qutblanishi aniqlanmagan bo‘ladi, biroq simmetriya tufayli ularning qutblanishi doimo qarama-qarshidir. Shuning uchun foton qutblanishini faqat o‘lchagandan keyingina bilish mumkin. Axborot uzatish xavfsizligini kafolatlaydigan, Eynshteyn — Podolskiy — Rozen effektiga asoslangan kriptografik sxemani Ekert taklif qilgan. Yuboruvchi bir nechta foton juftini hosil qiladi, so‘ng har bir juftning bir fotonini o‘zida qoldirib, ikkinchisini qabul qiluvchiga yuboradi. Agar qayd etish samaradorligi birga yaqin bo‘lsa va yuboruvchidagi foton «1» qutblanishga ega bo‘lsa, qabul qiluvchidagi foton «0» qutblanishga ega bo‘ladi va aksincha. Ya’ni qonuniy foydalanuvchilar doimo bir xil psevdotasodifiy ketma-ketliklarni olishi mumkin. Ammo amalda fotonlarning qutblanishini qayd etish va o‘lchash samaradorligi juda past bo‘ladi.
Tizimning amaliy tatbiqlari
1989-yilda Bennet va Brassar IBM tadqiqot markazida ilk ishlaydigan kvant-kriptografik tizimni yaratdilar. U bir uchida Alisaning uzatkichi va boshqa uchida Bobning qabul qilgichi bo‘lgan kvant kanalidan iborat edi. Qurilmalar uzunligi taxminan bir metr bo‘lgan optik stolga, o‘lchamlari 0,5 × 0,5 m bo‘lgan, yorug‘lik o‘tkazmaydigan bir yarim metrlik g‘ilof ichiga o‘rnatilgan. Kvant kanalining o‘zi taxminan 32 sm uzunlikdagi ochiq havo kanali edi. Maket shaxsiy kompyuter tomonidan boshqarilgan; unda Alisa va Bob hamda hujumchining dasturiy modellari mavjud edi. O‘sha yili fotonlar oqimi yordamida havo orqali 32 sm masofaga bir kompyuterdan boshqasiga xabar uzatish muvaffaqiyatli amalga oshirildi. Qabul qilgich va uzatkich orasidagi masofani oshirishdagi asosiy muammo fotonlar qutblanishini saqlab qolishdir. Usulning ishonchliligi aynan shunga bog‘liq.
Jeneva universiteti ishtirokida tashkil etilgan, Nikolas Gizin boshchiligidagi GAP-Optique kompaniyasi nazariy tadqiqotlarni amaliy faoliyat bilan uyg‘unlashtiradi. Tadqiqotlarning birinchi natijasi ko‘l tubidan o‘tkazilgan, Jeneva va Nyonni bog‘laydigan 23 km uzunlikdagi optik tolali kabel orqali kvant aloqa kanalini tashkil etish bo‘ldi. Bunda xatolik darajasi 1,4 % dan oshmagan maxfiy kalit hosil qilindi. Lekin ushbu sxemaning juda katta kamchiligi axborot uzatish tezligining nihoyatda pastligi edi. Keyinchalik kompaniya mutaxassislari sanoat namunasiga yaqin qurilma yordamida Jenevadan Lozannagacha 67 km masofaga kalit uzatishga muvaffaq bo‘ldilar. Ammo bu rekordni ham Mitsubishi Electric korporatsiyasi yangiladi: u kvant kalitini 87 km masofaga uzatdi, biroq tezlik atigi soniyasiga bir bayt edi.
Kvant kriptografiyasi sohasida IBM, GAP-Optique, Mitsubishi, Toshiba, Los-Alamos milliy laboratoriyasi, Kaliforniya texnologiya instituti, yangi tashkil etilgan MagiQ kompaniyasi va QinetiQ xoldingi faol tadqiqot olib bormoqda. QinetiQ Buyuk Britaniya Mudofaa vazirligi tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi. Xususan, Los-Alamos milliy laboratoriyasida taxminan 48 kilometr uzunlikdagi tajriba aloqa liniyasi ishlab chiqilib, keng qo‘llanila boshlangan. Bu liniyada kvant kriptografiyasi tamoyillari asosida kalitlar taqsimlanadi va taqsimlash tezligi soniyasiga bir necha o‘n kbitga yetishi mumkin.
2001-yilda Endryu Shilds va uning TREL hamda Kembrij universitetidagi hamkasblari bittadan foton chiqarishga qodir diod yaratdilar. Yangi yorug‘lik chiqaruvchi diodning asosini «kvant nuqtasi» — diametri 15 nm va qalinligi 5 nm bo‘lgan juda kichik yarimo‘tkazgich bo‘lagi tashkil etadi. Unga tok berilganda, bu tuzilma bir vaqtning o‘zida faqat bitta elektron-kovak juftini tutib qola oladi. Bu qutblangan fotonlarni uzoqroq masofaga uzatish imkonini berdi. Tajriba namoyishida shifrlangan ma’lumotlar 75 Kbit/s tezlikda uzatildi, garchi fotonlarning yarmidan ko‘pi yo‘qolgan bo‘lsa ham.
Oksford universitetida ma’lumot uzatish tezligini oshirish ustida ishlanmoqda. Kvant kuchaytirgichlardan foydalanadigan kvant-kriptografik sxemalar yaratilmoqda. Ularni qo‘llash kvant kanalidagi tezlik cheklovini yengishga va shu tariqa bunday tizimlarning amaliy qo‘llanish sohasini kengaytirishga yordam beradi.
Jons Hopkins universitetida uzunligi 1 km bo‘lgan kvant kanali asosida hisoblash tarmog‘i qurilgan. Unda har 10 daqiqada avtomatik sozlash amalga oshiriladi. Natijada xatolik darajasi 0,5 % gacha kamaygan, bunda aloqa tezligi 5 kbit/s bo‘lgan.
Buyuk Britaniya Mudofaa vazirligi ilgari Britaniyaning DERA (Defence Evaluation and Research Agency) agentligi tarkibida bo‘lgan QinetiQ tadqiqot korporatsiyasini qo‘llab-quvvatlaydi. U yadroviy bo‘lmagan mudofaa tadqiqotlariga ixtisoslashgan va kvant shifrlash texnologiyasini faol takomillashtirmoqda.
Kvant kriptografiyasi bo‘yicha tadqiqotlarni Nyu-York shahridagi Amerikaning Magiq Technologies kompaniyasi ham olib bormoqda; u o‘zi ishlab chiqqan tijoriy kvant kriptografiyasi texnologiyasining prototipini taqdim etgan. Magiq kompaniyasining asosiy mahsuloti kvant kalitlarini taqsimlash vositasi (quantum key distribution, QKD) bo‘lib, u Navajo deb nomlangan (bu nom Ikkinchi jahon urushi davrida amerikaliklar maxfiy xabarlarni uzatish uchun tilidan foydalangan navaho qabilasi nomidan olingan, chunki bu til AQSHdan tashqarida deyarli hech kimga ma’lum emas edi). Navajo kvant texnologiyalari yordamida real vaqt rejimida kalitlar yaratishi va tarqatishi mumkin. U ichki hamda tashqi hujumchilardan himoya qilishga mo‘ljallangan.
2007-yil oktabr oyida Shveysariyadagi saylovlarda saylov uchastkalaridan Markaziy saylov komissiyasining ma’lumotlar markazigacha bo‘lgan kvant tarmoqlaridan keng foydalanildi. Bunda 90-yillarning o‘rtalarida Jeneva universitetida professor Nikola Gizin ishlab chiqqan texnologiya qo‘llanildi. Ushbu tizimni yaratishda Id Quantique kompaniyasi ham ishtirok etdi.
2011-yilda Tokioda telekommunikatsiya tarmoqlarini kvant usulida shifrlashni ishlab chiqishga qaratilgan «Tokyo QKD Network» loyihasi namoyish etildi. Tajriba tariqasida telekonferensiya 45 km masofada o‘tkazildi. Tizimda aloqa odatiy optik tolali liniyalar. Kelgusida ushbu texnologiyadan mobil aloqada foydalanish rejalashtirilmoqda.
Kvant kriptotahlili

Kvant kriptografiyasining keng tarqalishi va rivojlanishi kvant kriptotahlilining yuzaga kelishiga ham olib keldi. Nazariyaga ko‘ra, u ayrim holatlarda odatiy kriptotahlilga nisbatan afzalliklarga ega. Masalan, bugungi kunda butun dunyoga mashhur va keng qo‘llaniladigan RSA (1977) shifrlash algoritmini ko‘rib chiqaylik. Bu shifrning asosida oddiy kompyuterlarda juda katta sonni tub ko‘paytuvchilarga ajratish masalasini yechib bo‘lmaydi, degan fikr yotadi, chunki bu hisoblash astronomik darajada ko‘p vaqt va eksponensial miqdorda amallar talab qiladi. Sonlar nazariyasiga asoslangan boshqa kriptografik usullar diskret logarifmni hisoblash muammosiga tayanishi mumkin. Bu ikki muammoni hal qilish uchun kvant Shor algoritmi (1994) ishlab chiqilgan. U katta sonlarning barcha tub ko‘paytuvchilarini maqbul vaqt ichida topish yoki diskret logarifm masalasini yechish va natijada RSA hamda ECC shifrlarini buzish imkonini beradi. Shu bois yetarlicha katta kvant kriptotahlil tizimining yaratilishi RSA va ayrim boshqa assimetrik tizimlar uchun yomon yangilikdir. Buning uchun kerakli algoritmni bajara oladigan kvant kompyuterini yaratish kifoya.
2012-yil holatiga ko‘ra, eng ilg‘or kvant kompyuterlari Shor algoritmi yordamida 15 va 21 sonlarini ko‘paytuvchilarga ajrata olgan.
Kvant tizimining amaliy tatbiqlaridagi zaifliklar
2010-yilda olimlar hujumning mumkin bo‘lgan usullaridan birini muvaffaqiyatli sinab ko‘rib, ID Quantique va MagiQ Technologies kompaniyalari ishlab chiqqan kriptografik tizimlarning ikkita amaliy tatbiqida prinsipial zaiflik borligini ko‘rsatdilar. 2011-yildayoq bu usulning ishlashi real foydalanish sharoitida — Singapur milliy universitetida joylashtirilgan va turli binolarni 290 m uzunlikdagi optik tola orqali bog‘laydigan kalit taqsimlash tizimida tekshirildi.
Tajribada to‘rtta yakka foton detektorining (ko‘chkili fotodiodlar[ingl.]) fizik zaifligidan foydalanildi. Ular qabul qiluvchi (Bob) tomoniga o‘rnatilgan edi. Fotodiod normal ishlaganda foton kelishi elektron-kovak juftini hosil qiladi, shundan keyin ko‘chki jarayoni yuzaga keladi. Natijadagi tok impulsi komparator va impuls shakllantirgich orqali qayd etiladi. Ko‘chki toki kichik sig‘imda (≈ 1,2 pF) to‘plangan zaryad hisobiga «oziqlanadi» va bitta fotonni aniqlagan sxemaga tiklanish uchun ma’lum vaqt (~ 1 mks) kerak bo‘ladi.
Agar fotodiodga tushayotgan nurlanish oqimi shunchalik kuchli bo‘lsaki, alohida fotonlar orasidagi qisqa vaqt oralig‘ida to‘liq qayta zaryadlanishga ulgurilmasa, bitta yorug‘lik kvanti hosil qilgan impuls amplitudasi komparatorning ishga tushish chegarasidan past bo‘lib qolishi mumkin.
Doimiy yoritilish sharoitida ko‘chkili fotodiodlar «klassik» ish rejimiga o‘tadi va tushayotgan nurlanish quvvatiga mutanosib fototok hosil qiladi. Bunday fotodiodga quvvati muayyan chegaradan yuqori bo‘lgan yorug‘lik impulsi tushsa, u bitta foton signali kabi ko‘rinadigan tok impulsini yuzaga keltiradi. Bu kriptotahlilchiga (Evaga) Bob bajargan o‘lchash natijalarini boshqarish imkonini beradi: Eva uzluksiz ishlaydigan, doiraviy qutblangan yorug‘lik chiqaruvchi lazer diodi bilan uning barcha detektorlarini «ko‘r» qilib qo‘yadi, zarur bo‘lganda esa chiziqli qutblangan impulslarni qo‘shadi. Qutblanishning barcha mumkin bo‘lgan turlariga (vertikal, gorizontal, ±45˚) mos to‘rtta turli lazer diodidan foydalanib, Eva o‘zi tanlagan istalgan detektorda sun’iy signal hosil qila oladi; bu detektorlar esa Bobniki.
Tajribalar bu buzib kirish usuli juda ishonchli ishlashi va Evaga kalitning aniq nusxasini olish imkonini berishini ko‘rsatdi; bu kalit Bobga uzatilgan edi. Uskuna parametrlarining mukammal emasligi tufayli yuzaga kelgan xatolar chastotasi «xavfsiz» deb hisoblangan darajada qolgan.
Biroq kalit taqsimlash tizimidagi bunday zaiflikni bartaraf etish ancha oson. Masalan, Bobning detektorlari oldiga yakka foton manbaini o‘rnatish va uni tasodifiy vaqtlarda yoqib, ko‘chkili fotodiodlar alohida yorug‘lik kvantlariga javob qaytarayotganini tekshirish mumkin. Bundan tashqari, detektorga bog‘liq bo‘lmagan kvant kalitlarini taqsimlash protokoli ham mavjud bo‘lib, uning kriptografik mustahkamligi haqidagi isbot detektorlar zaifligiga bog‘liq emas.
Plug & Play
Deyarli barcha kvant-optik kriptografik tizimlarni boshqarish murakkab bo‘lib, aloqa kanalining har ikki tomonida doimiy sozlashni talab qiladi. Tashqi muhit ta’siri va optik toladagi ikki marta nur sinishi tufayli kanal chiqishida qutblanishning tartibsiz tebranishlari yuzaga keladi. Ammo yaqinda[qachon?] shunday tizim ishlab chiqildiki,[kim tomonidan?] uni Plug and Play («ulab ishlatish») deb atash mumkin. Bunday tizim sozlashni emas, faqat sinxronlashtirishni talab qiladi. U Faradey ko‘zgusidan foydalanishga asoslangan bo‘lib, bu ko‘zgu ikki marta nur sinishi ta’siridan qochish va natijada qutblanishni sozlash zaruratini bartaraf etish imkonini beradi. Shu tariqa kriptografik kalitlarni odatiy telekommunikatsiya aloqa tizimlari orqali uzatish mumkin. Kanal yaratish uchun qabul qiluvchi va uzatuvchi modullarni ulash hamda sinxronlashtirish kifoya.
Rivojlanish istiqbollari
Hozir kvant kriptografiyasi sohasidagi eng muhim yutuqlardan biri — olimlar kvant kanali orqali ma’lumotlarni bir necha Mbit/s gacha tezlikda uzatish mumkinligini ko‘rsata olganidir. Bunga aloqa kanallarini to‘lqin uzunliklari bo‘yicha ajratish va bir muhitda bir vaqtda ishlatish texnologiyasi tufayli erishildi. Aytgancha, bu ochiq va yopiq aloqa kanallaridan bir vaqtning o‘zida foydalanishga ham imkon beradi. Hozir[aniqlashtirish kerak] bitta optik tola ichida taxminan 50 ta kanal yaratish mumkin. Tajriba ma’lumotlari kelajakda quyidagi yanada yaxshi ko‘rsatkichlarga erishilishini taxmin qilish imkonini beradi:
- kvant aloqa kanali orqali ma’lumot uzatish tezligini 50 Mbit/s ga yetkazish, bunda bir vaqtda yuz beradigan xatolar 4 % dan oshmasligi kerak;
- uzunligi 100 km dan ortiq bo‘lgan kvant aloqa kanalini yaratish;
- to‘lqin uzunliklari bo‘yicha ajratish yordamida o‘nlab quyi kanallarni tashkil etish.
Hozirgi bosqichda kvant kriptografiyasi amaliy foydalanish darajasiga endigina yaqinlashmoqda. Yangi kvant kriptografiyasi texnologiyalarini ishlab chiquvchilar orasida dunyoning eng yirik institutlari ham, faoliyatini endigina boshlagan kichik kompaniyalar ham bor. Ularning barchasi o‘z loyihalarini laboratoriyalardan bozorga olib chiqishga qodir. Bu bozor hali shakllanishning boshlang‘ich bosqichida ekanini va unda yirik hamda kichik ishtirokchilar teng imkoniyat bilan faoliyat yuritishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Adabiyotlar
- Kilin S. Ya., Xoroshko D. B., Nizovtsev A. P. «Kvant kriptografiyasi: g‘oyalar va amaliyot»;
- Kilin S. Ya. «Kvant axboroti / Fizika fanlari yutuqlari». — 1999. — J. 169. — B. 507—527. Arxiv nusxasi — 20-iyul 2018-yil sanasida, Wayback Machine’da;
- Robert Malaney. «ULV (unconditional location verification — joylashuvni shartsiz tekshirish) tamoyiliga asoslangan texnologiyalar» : Arxiv nusxasi — 21-yanvar 2022-yil sanasida, Wayback Machine’da, Arxiv nusxasi — 25-dekabr 2010-yil sanasida, Wayback Machine’da;
- Computerworld Rossiya , № 37, 2007 Arxiv nusxasi — 19-avgust 2009-yil sanasida, Wayback Machine’da;
- Krasavin V. «Kvant kriptografiyasi».
- Rumyantsev K. Ye., Plyonkin A. P. Telekommunikatsiya tarmog‘ini integratsiyalashgan kvant kalitlarini taqsimlash tizimi bilan eksperimental sinovdan o‘tkazish // Telekommunikatsiyalar. 2014. № 10. B. 11 − 16.
- Plyonkin A. P. Tarmoq ulanishini shifrlash uchun kvant kalitlaridan foydalanish // Rossiya Fanlar akademiyasi Janubiy ilmiy markazining tayanch kafedralari talabalari va aspirantlarining o‘ninchi yillik ilmiy konferensiyasi: ma’ruzalar tezislari (Rostov-Don, 14 − 29-aprel 2014-yil). — Rostov-Don: RFA JIM nashriyoti, 2014. — 410 b. — B. 81 − 82.
- Plyonkin A. P. Telekommunikatsiya tarmog‘ini himoyalash uchun kvant kalitidan foydalanish // Texnika fanlari — nazariyadan amaliyotga. 2013. № 28. — B. 54-58.
- Rumyantsev K. Ye., Plyonkin A. P., Himoyani kuchaytirish uchun impulslarni yakka fotonli qayd etish rejimida kvant kalitlarini taqsimlash tizimini sinxronlashtirish // Radiotexnika. — 2015. — № 2. — B. 125—134.
- Plyonkin A. P., Rumyantsev K. Ye., Himoyani kuchaytirish maqsadida foton impulslaridan foydalanganda kvant kalitini taqsimlash tizimini sinxronlashtirish // Janubiy federal universitet xabarlari. Texnika fanlari. — 2014. — № 8, — № 157. — B. 81-96.
- Rumyantsev K. Ye., Plyonkin A. P., Kvant kalitlarini taqsimlash tizimining sinxronlashtirish rejimi xavfsizligi // Janubiy federal universitet xabarlari. Texnika fanlari. — 2015. J. № 5, — № 166. — B. 135—153.
Havolalar
- Rodimin V. Ye. Kvant kriptografiyasi: boshlanishi : ma’ruza : video. — Gutenberg suhbatxonasi. — 2018 (11-fevral).
- Kulik, S. Kvant texnologiyalari axborot uzatish xavfsizligini qanday ta’minlaydi? : ma’ruza : [izohli video] // Postnauka. — 2014. — 26-sentabr.