Shryodinger tenglamasi — chiziqli xususiy hosilali differensial tenglama, fazoda (umumiy holda, konfiguratsion fazoda) va vaqt davomida sof holatning (ya’ni to‘lqin funksiyasi orqali ifodalangan) Gamiltonian kvant tizimlaridagi o‘zgarishini tavsiflaydi.
U kvant mexanikasida muhim rol o‘ynaydi, xuddi Gamilton tenglamalari yoki Nyutonning ikkinchi qonuni tenglamasi klassik mexanikada va Maksvell tenglamalari elektromagnit to‘lqinlar uchun muhim rol o‘ynagani kabi.
Tenglama Ervin Shryodinger tomonidan 1925-yilda shakllantirildi. 1926-yilda nashr etildi. Shryodinger tenglamasi chiqarib olinmaydi, balki klassik optika bilan o‘xshashlik usuli orqali, tajriba ma’lumotlarini umumlashtirish asosida postulat sifatida qabul qilinadi.
Shryodinger tenglamasi spinga ega bo‘lmagan va tezliklari yorug‘lik tezligidan ancha kichik bo‘lgan zarralar uchun mo‘ljallangan. Tez zarralar va spinli zarralar holida uning umumlashmalari (Klayn–Gordon tenglamasi, Pauli tenglamasi, Dirak tenglamasi va boshqalar) qo‘llanadi.
Tarixi

Dastlab, XX asrda olimlar klassik nazariya bashoratlari bilan atom tuzilishiga oid tajriba ma’lumotlari o‘rtasida bir qator tafovutlar bor degan xulosaga kelishdi. Shryodinger tenglamasining kashf etilishiga de Broylning inqilobiy taxmini turtki bo‘ldi: nafaqat yorug‘likka, balki umuman barcha jismlarga (jumladan, har qanday mikrozarraga) to‘lqin xususiyatlariga ega.
Shryodinger tenglamasining yakuniy shakli paydo bo‘lishidan oldin fizika uzoq rivojlanish davrini bosib o‘tdi. Tenglamaning o‘zi Ervin Shryodinger tomonidan 1925-yilda, Peter Debayning iltimosiga ko‘ra, de Broylning mikrozarralarning to‘lqin tabiatiga oid g‘oyalarini Syurix universiteti aspirantlariga tushuntirish jarayonida ishlab chiqdi. Nashr etilgan sana — 1926-yilda.
Ushbu tenglamani kashf etgani uchun E. Shryodinger Fizika bo‘yicha Nobel mukofotini 1933-yilda qo‘lga kiritdi.
Vaqtga bog‘liq tenglama
Shryodinger tenglamasining eng umumiy shakli vaqtga bog‘liqlikni o‘z ichiga oladi:
Vaqtga bog‘liq tenglama (umumiy hol)
bu yerda — Gamiltonian, — koordinatalar, — impulslar.
Norelativistik Shryodinger tenglamasining koordinatalar ko‘rinishidagi misoli: massasi bo‘lgan zarra potensial maydonda harakatlanadi, bunda potensial :
Vaqtga bog‘liq Shryodinger tenglamasiga misol
Ushbu misolda Gamiltonian — bu chiziqli differensial operator, esa Laplas operatori.
Ba’zi xususiyatlari
To‘lqin funksiyasi, Shryodinger tenglamasining yechimi bo‘lib, uning o‘zi va birinchi hosilalari butun fazoda bir qiymatli hamda uzluksiz bo‘lishi kerak. Hosilalarning uzluksizligi fizik jihatdan oqim zichligining uzluksizligini anglatadi.
Agar potensial energiya hech qayerda cheksizlikka aylanmasa yoki biror nuqtada unga intilish sur’ati dan sekinroq, bunda — shu nuqtagacha bo‘lgan masofa, to‘lqin funksiyasi butun fazoda chekli bo‘lishi kerak.
Mexanik kattaliklarning o‘rtacha qiymatlari to‘lqin paketi uchun, agar u Shryodinger tenglamasi bilan tavsiflansa, klassik Gamilton tenglamalarini qanoatlantiradi (Erenfest teoremasi).
Shryodinger tenglamasi Galiley almashtirishlariga nisbatan invariantdir. Bu faktdan bir qator muhim natijalar kelib chiqadi: Galiley almashtirishlari bilan bog‘liq kvant mexanikasi operatorlarining mavjudligi; massalar spektriga ega holatlarni yoki beqaror elementar zarralarni norelativistik kvant mexanikasi doirasida tavsiflash mumkin emasligi (Bargmann teoremasi); Galiley almashtirishidan hosil bo‘ladigan kvant-mexanik invariantlarning mavjudligi.
Shryodinger tenglamasi klassik mexanikaning Gamilton tenglamalariga nisbatan murakkabroq. Gamilton tenglamalari oddiy birinchi tartibli differensial tenglamalar tizimidan iborat, Shryodinger tenglamasi esa xususiy hosilali differensial tenglama.
Shryodinger tenglamasi chiziqli, ya’ni agar to‘lqin funksiyalari va Shryodinger tenglamasini qanoatlantirsa, ularning istalgan chiziqli kombinatsiyasi ham tenglamani qanoatlantiradi: , bunda va — kompleks sonlar. Shu sababli to‘lqin funksiyalarining chiziqli superpozitsiyasi Shryodinger tenglamasi ta’sirida buzilmaydi va to‘lqin funksiyasining reduksiyasi uchun o‘lchash amali zarur bo‘ladi. Shryodinger operatorining chiziqliligi — superpozitsiya prinsipining natijasi va umumlashmasidir; bu prinsip o‘lchash amalining tushunchasini to‘g‘ri shakllantirish uchun muhimdir.
Cheklangan fazo sohalarini egallagan barcha kvant tizimlari uchun Shryodinger tenglamasining yechimlari faqat sanoqli to‘plamdagi energiya qiymatlari uchun mavjud bo‘ladi va to‘lqin funksiyalarining sanoqli to‘plamini tashkil etadi; ularning elementlari kvant sonlari to‘plami bilan raqamlanadi . Asosiy holatning to‘lqin funksiyasi (eng kichik energiyali holat) fazoning hech bir nuqtasida nolga teng bo‘lmaydi (tugunlarga ega emas). Asosiy energiya sathi aynimagan bo‘ladi. Tebranishlar teoremasi: bir o‘lchamli harakatda to‘lqin funksiyasi diskret spektrga tegishli bo‘lib, kattaligi bo‘yicha -tartibdagi xos qiymatga ga mos kelib, koordinata x ning chekli qiymatlarida nolga aylanadi marta.
Shryodinger tenglamasi, Gamilton tenglamalari kabi, vaqt bo‘yicha birinchi tartibli tenglamadir. U statistik determinizm prinsipining kvant mexanikasidagi matematik ifodasidir: tizimning berilgan holati uning keyingi holatini bir qiymatli emas, balki to‘lqin funksiyasi orqali beriladigan muayyan ehtimollik bilan belgilaydi. .
Shryodinger tenglamasi vaqtning ikkala yo‘nalishiga nisbatan simmetrikdir. Bu simmetriya tenglamaning o‘zgarmas qolishi bilan ifodalanadi: vaqt ishorasini o‘zgartirish va bir vaqtning o‘zida to‘lqin funksiyasi ni uning kompleks qo‘shmasi bilan almashtirish orqali .
Agar va Shryodinger tenglamasining ikkita yechimi bo‘lsa, ularning skalyar ko‘paytmasi vaqt o‘tishi bilan o‘zgarmaydi: . Bu skalyar ko‘paytmaning hosilasi nolga tengligidan kelib chiqadi:
Qo‘llanish chegaralari
Shryodinger tenglamasi spontan nurlanishni tushuntira olmaydi, chunki qo‘zg‘algan holatning to‘lqin funksiyasi vaqtga bog‘liq Shryodinger tenglamasining aniq yechimidir.
Shryodinger tenglamasi o‘lchash jarayonini kvant mexanikasida tavsiflay olmaydi, chunki u chiziqli, deterministik va vaqt bo‘yicha qaytariluvchan, o‘lchash jarayoni esa nochiziqli, stoxastik va vaqt bo‘yicha qaytmasdir.
Shryodinger tenglamasi elementar zarralarning o‘zaro aylanish jarayonlarini tavsiflay olmaydi. Zarralarning o‘zaro aylanish jarayonlarini relyativistik kvant maydon nazariyasi tavsiflaydi.
Tenglamaning ifodalanishi
Umumiy hol
Kvant fizikasida quyidagi kompleks qiymatli funksiya kiritiladi; u obyektning sof holatini tavsiflaydi va to‘lqin funksiyasi deb ataladi. Eng keng tarqalgan Kopengagen talqinida bu funksiya ehtimollik bilan bog‘liq: obyektning sof holatlardan birida aniqlanish ehtimoli (to‘lqin funksiyasi modulining kvadrati ehtimollik zichligini ifodalaydi). Gamilton tizimining sof holatdagi xatti-harakati to‘liq ravishda to‘lqin funksiyasi yordamida tavsiflanadi.
Zarraning harakatini dinamika qonunlaridan olinadigan trayektoriyalar yordamida tavsiflashdan voz kechib, uning o‘rniga to‘lqin funksiyasini aniqlagan holda, Nyuton qonunlariga ekvivalent bo‘lgan va ni muayyan fizik masalalarda topish usulini beradigan tenglamani kiritish zarur. Bunday tenglama Shryodinger tenglamasidir.
Aytaylik, to‘lqin funksiyasi n o‘lchamli konfiguratsion fazoda berilgan bo‘lsin. U holda koordinatalari bo‘lgan har bir nuqtada, vaqtning muayyan momentida u ko‘rinishga ega bo‘ladi. Bunday holda Shryodinger tenglamasi quyidagicha yoziladi:
bu yerda , — Plank doimiysi; — zarra massasi, — zarraga nisbatan tashqi potensial energiya nuqtasida, vaqtning , — Laplas operatori (yoki laplasian) nabla operatori kvadratiga teng bo‘lib, n o‘lchamli koordinatalar tizimida quyidagi ko‘rinishga ega:
Uch o‘lchamli fazo holati
Uch o‘lchamli holatda psi-funksiya uchta koordinataning funksiyasi bo‘ladi va dekart koordinatalar tizimida quyidagi ifoda bilan almashtiriladi
shunda Shryodinger tenglamasi quyidagi ko‘rinishga keladi:
bu yerda , — Plank doimiysi; — zarra massasi, — nuqtasidagi potensial energiya, vaqtning t.
Statsionar Shryodinger tenglamasi
Shryodinger tenglamasining shakli vaqtga nisbatan yechim sodda bo‘lishi kerakligini ko‘rsatadi, chunki vaqt bu tenglamaga faqat o‘ng tomondagi birinchi hosila orqali kiradi. Haqiqatan ham, potensial energiya vaqt funksiyasi bo‘lmagan holatda xususiy yechimni quyidagicha yozish mumkin:
bu yerda funksiya quyidagi tenglamani qanoatlantirishi kerak:
Bu tenglama Shryodinger tenglamasidan (1) unga yuqorida keltirilgan formulani (2) qo‘yish orqali hosil bo‘ladi. E’tibor bering, bu tenglamada umuman vaqt qatnashmaydi; shu sababli u statsionar Shryodinger tenglamasi (vaqtga bog‘liq bo‘lmagan Shryodinger tenglamasi).
Ifoda (2) faqat xususiy yechim bo‘lib, vaqtga bog‘liq Shryodinger tenglamasiga (1) tegishlidir; umumiy yechim esa chiziqli kombinatsiya ko‘rinishidagi barcha xususiy yechimlardan (2) tashkil topadi. funksiyaning vaqtga bog‘liqligi sodda, biroq uning koordinatalarga bog‘liqligi har doim ham elementar ko‘rinishga ega bo‘lavermaydi, chunki tenglama (3) potensial funksiyaning bir ko‘rinishi tanlanganda, bu tenglama shu funksiyaning boshqa ko‘rinishidagi tenglamadan butunlay farq qiladi. Aslida, tenglama (3) faqat potensial funksiyaning oz sonli maxsus ko‘rinishlari uchungina analitik usulda yechiladi .
Shryodinger tenglamasining invariant shakli
Faraz qilaylik, klassik kinetik energiya dinamik tizim uchun quyidagi ko‘rinishga ega: . kattaliklarni o‘lchamli fazodagi metrik tenzor komponentlari sifatida qarash mumkin. To‘g‘ri burchakli dekart koordinatalarida — bu shunchaki zarralarning massalari, esa teskari massalardir.
Shryodinger tenglamasining invariant shakli quyidagicha:
Bu yerda — .
Shryodinger tenglamasini yechish usullari
- Analitik usul. Yechim aniq matematik ifoda ko‘rinishida izlanadi. Bu usul faqat bir nechta eng sodda holatlarda (bir elektronli atomlar, chiziqli ossillyator, devorlari cheksiz baland potensial o‘ra va hokazo) qo‘llanadi.
- G‘alayonlar usuli. Gamilton operatori ikki qo‘shiluvchining yig‘indisi sifatida qaraladi. Ulardan biri g‘alayonlanmagan operator deb olinadi va uning aniq analitik yechimi mavjud bo‘ladi. Ikkinchi qo‘shiluvchi esa unga qo‘shiladigan kichik g‘alayon sifatida qaraladi. Statsionar g‘alayon holatida yechim xos qiymatlar va xos funksiyalarni kichik g‘alayon doimiysining darajalari bo‘yicha qatorga yoyish hamda hosil bo‘lgan tenglamalar tizimining taqribiy yechimini topishdan iborat. Nostatsionar g‘alayon holatida to‘lqin funksiyasi vaqtga bog‘liq koeffitsiyentli xos to‘lqin funksiyalarining chiziqli kombinatsiyasi ko‘rinishida izlanadi.
- Rits usuli. Statsionar Shryodinger tenglamasini yechishda qo‘llanadi. Muayyan sinov funksiyasining parametrlarini variatsiyalash orqali tizimning o‘rtacha to‘liq energiyasining ekstremal qiymatlari aniqlanadi.
- Xatri–Fok usuli.
- VKB usuli.
Klassik mexanikaga o‘tish
Mikroobyektning potensial maydondagi harakatini tavsiflovchi Shryodinger tenglamasi :
- .
Mikrozarraning to‘lqin funksiyasini holatda quyidagicha ifodalash mumkin: . Ayniyatlar va tufayli bu holda Shryodinger tenglamasini quyidagicha yozish mumkin: .
Agar bo‘lsa, bu tenglama klassik mexanikaning Gamilton–Yakobi tenglamasiga aylanadi:
- .
Shryodinger tenglamasidan Gamilton–Yakobi tenglamasiga limit o‘tishining mavjudligi Nyuton mexanikasini mikroskopik hamda makroskopik obyektlarni tavsiflashga yaroqli bo‘lgan umumiyroq kvant mexanikasining limit holati sifatida qarashga asos beradi (moslik prinsipi).
Boshqa tenglamalar bilan o‘xshashlik va bog‘lanishlar
Maksvell tenglamalari bo‘sh fazodagi elektromagnit to‘lqinlarni tavsiflaydi.
Ularni yangi kompleks kattalikni kiritish orqali Shryodinger tenglamasidagi to‘lqin funksiyasiga o‘xshash tarzda, bitta tenglamaga aylantirish mumkin
Shryodinger tenglamasiga o‘xshash.
Shryodinger tenglamasi issiqlik o‘tkazuvchanlik tenglamalari va diffuziya tenglamalariga klassik fizikada o‘xshaydi: u vaqt bo‘yicha birinchi tartibli tenglama bo‘lib, ulardan oldidagi koeffitsiyentning mavhumligi bilan farq qiladi . Shu sababli u davriy yechimlarga ham ega bo‘lishi mumkin.
Shryodinger tenglamasini eng kichik ta’sir prinsipidan kelib chiqarish mumkin; bunda u Eyler tenglamasi
sifatida qaraladi. Bu variatsion masalada Lagranj zichligi quyidagi ko‘rinishga ega:
Dirak tenglamasini Shryodinger tenglamasi ko‘rinishida yozish mumkin:
Bu yerda: , ,
Ba’zi hollarda statsionar Shryodinger tenglamasining yechimini VKB usuli bilan quyidagi ko‘rinishda izlash mumkin , bunda ta’sir quyidagi Gamilton–Yakobi tenglamasini qanoatlantiradi . Funksiyani parametr darajalari bo‘yicha qatorga yoyib: , nolinchi yaqinlashishda uchun statsionar Gamilton–Yakobi tenglamasi, keyingi yaqinlashishlarda esa turli tartibdagi tuzatishlar olinadi.
Yo‘naltiruvchi mulohazalar
de Broyl to‘lqinlari uchun to‘lqin tenglamasi
Shryodinger tenglamasiga to‘lqin tenglamasini de Broyl to‘lqinlari uchun:
- ,
bu yerda — Laplas operatori, — to‘lqin funksiyasi, de Broyl to‘lqini xususiyatlariga ega bo‘lgan, — vaqt, — fazoviy koordinata, — faza tezligi.
Agar to‘lqin funksiyasi monoxromatik bo‘lsa, bu tenglamaning yechimini quyidagicha ifodalash mumkin:
- ,
bu yerda — burchak chastotasi.
To‘lqin funksiyasining fazoviy qismi uchun tenglama :
- .
To‘lqin uzunligini chastota orqali ifodalashdan foydalansak, oxirgi tenglama quyidagi ko‘rinishga keladi
- .
To‘lqin uzunligi uchun de Broyl to‘lqini ifodasi va energiyaning saqlanish qonuni
- ,
Bu yerda — zarraning impulsi, — Plank doimiysi, — massa, — potensial energiya, esa zarraning to‘liq energiyasi bo‘lib, quyidagini olamiz:
- .
Natijada statsionar Shryodinger tenglamasini olamiz:
Nostatsionar Shryodinger tenglamasiga o‘tish uchun statsionar tenglamani quyidagi ko‘rinishda yozamiz
- ,
bu yerda . U holda quyidagi tenglikdan foydalanib
- ,
nostatsionar Shryodinger tenglamasiga kelamiz:
- .
Vaqt bo‘yicha siljish operatori
Kvant mexanikasida to‘lqin funksiyasining vaqt bo‘yicha hosilasini vaqt bo‘yicha siljish operatori sifatida qarash mumkin. Klassik mexanika va energiya bilan vaqt o‘rtasidagi munosabatga o‘xshatib, uning rolini har doim Gamiltonian bajaradi, deb taxmin qilish mumkin. Bundan Shryodinger tenglamasi bevosita kelib chiqadi.
Klassik mexanika va geometrik optika o‘rtasidagi muvofiqlik
Shryodinger tenglamasiga klassik mexanika va geometrik optika o‘rtasidagi muvofiqlikka tayanib kelish mumkin. Klassik mexanikadagi moddiy nuqta, trayektoriya, tezlik, potensial energiya, energiya va Mopertyui variatsion prinsipiga geometrik optikadagi to‘lqin paketi, nur, guruh tezligi, faza tezligi (sindirish ko‘rsatkichi), chastota hamda variatsion Ferma prinsipiga mos keladi.
Variatsion Mopertyui prinsipiga klassik mexanikada
- (1)
optikadagi Ferma variatsion prinsipiga mos keladi
- (2)
Bu yerda — to‘liq energiya, — potensial energiya, — faza tezligi. Klassik mexanikadagi trayektoriya optikadagi yorug‘lik nuriga quyidagi shart bajarilganda mos keladi:
- (3)
To‘lqin paketini quyidagi ko‘rinishda ifodalash mumkin:
- .
Paket maksimumi uchun quyidagi tenglik o‘rinli:
- .
Bu tenglikdan kelib chiqadi. Klassik mexanikada bunga tenglik mos keladi. Ushbu ikki ifodadan guruh tezligi formulasi kelib chiqadi:
- (4)
Shunda moddiy nuqta tezligi bilan to‘lqin paketining guruh tezligi teng bo‘lishi shartini quyidagicha yozish mumkin:
- (5)
Bundan (3) ifodadan foydalanib, quyidagini olamiz:
Bir xil darajali koeffitsiyentlarni taqqoslab, quyidagini topamiz:
Ulardan birinchisi ni beradi, ikkinchisidan esa , , kelib chiqadi. To‘lqinning faza tezligi chastotaga bog‘liq. :
- (6)
Faza tezligi bo‘lgan monoxromatik to‘lqin quyidagi tenglamani qanoatlantiradi:
- (7)
Bu tenglamaning xususiy yechimi quyidagi ko‘rinishga ega:
- (8)
bu yerda — to‘lqin chastotasi. (8) yechimni (7) tenglamaga qo‘yib, quyidagini olamiz:
- (9)
(6) ifodani (9) ga qo‘yib, quyidagini olamiz:
- (10)
(8) tenglamadan quyidagini olamiz:
- (11)
(11) ifodani (10) ga qo‘yib, vaqtga bog‘liq Shryodinger tenglamasini (12) olamiz:
- (12)
Umumlashmalar
Elektromagnit maydondagi Shryodinger tenglamasi
Norelativistik, spinsiz zarraning harakati elektromagnit maydonda, potensiallar va bilan berilgan bo‘lib, uning harakatini magnit maydondagi Shryodinger tenglamasi tavsiflaydi (elektr maydon potensiali skalyar kattalik bo‘lib, oddiy qo‘shiluvchi sifatida kiradi ):
Bu yerda — impuls operatori, — zarra zaryadi. Tenglama Gauss birliklar tizimida yozilgan; SI tizimida koeffitsiyent oldida emas, balki .
Nochiziqli Shryodinger tenglamasi
Nochiziqli Shryodinger tenglamasi quyidagi ko‘rinishga ega:
bu yerda — kompleks qiymatli funksiya.
Nochiziqli kvant-mexanik hodisalarni tavsiflashda qo‘llanadi.
Kvant maydon nazariyasi
Kvant maydon nazariyasida elementar zarralarning yo‘q bo‘lishi va paydo bo‘lishi bilan bog‘liq relyativistik jarayonlarni o‘rganishda Shryodinger tenglamasining variatsion hosilalardagi umumlashmasi ma’lum:
Bu yerda — holat amplitudasi, — o‘zaro ta’sir intensivligi, — umumlashgan Gamilton funksiyasining zichligi, — sochilish matritsasi.
Bu tenglamani funksional differensial Shvinger–Tomonaga tenglamasi:
shaklida qayta yozish mumkin, bu yerda — fazoga o‘xshash sirt Minkovskiy fazosida.
Havolalar
Adabiyotlar
- Shryodinger E. Kvant mexanikasi bo‘yicha tanlangan asarlar. Moskva: Nauka, 1976.
- Berezin F. A., Shubin M. A. Shryodinger tenglamasi. — M.: Moskva davlat universiteti nashriyoti. — 1983. — 392 bet.
- Kempfer F. Kvant mexanikasining asosiy qoidalari. — M.: Mir, 1967. — 391 bet.
- Landau L. D., Lifshits E. M. Kvant mexanikasi (norelativistik nazariya). — 6-nashr, tuzatilgan. — M.: Fizmatlit, 2004. — 800 bet. — («Nazariy fizika», III-jild). — ISBN 5-9221-0530-2.
- Fok V. A. Kvant mexanikasining asoslari. — L.: Kubuch, 1932; 2-nashr. — M.: Nauka, 1976.
- Pauli V. To‘lqin mexanikasining umumiy prinsiplari. — M.: OGIZ, 1947. — 330 bet.
- Ilya Prigojin. Mavjudlikdan vujudga kelishga: fizik fanlarda vaqt va murakkablik. — M.: KomKniga, 2006. — 296 bet. — ISBN 5-484-00313-X.
- Rojer Penrouz. «Qirolning yangi aqli»: kompyuterlar, tafakkur va fizika qonunlari haqida. — M.: Editorial URSS, 2003. — 384 bet. — ISBN 5-354-00005-X.
- Kushnirenko A. N. Kvant maydon nazariyasiga kirish. — M.: Oliy maktab, 1971. — 304 bet.
- Shirokov Yu. M., Yudin N. P. Yadro fizikasi. — M.: Nauka, 1972. — 670 bet.
- Mott N., Sneddon I. To‘lqin mexanikasi va uning qo‘llanilishi. — M.: Nauka, 1966. — 428 bet.
- Blokhintsev D. I. Kvant mexanikasi asoslari. — M.: Nauka, 1963. — 619 bet.
- tahr. Shirkov D. V. Mikrodunyo fizikasi. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1980. — 528 bet.
- Vigner E. Guruhlar nazariyasi. — M.: IL, 1961. — 444 bet.
- Migdal A. B., Kraynov V. P. Kvant mexanikasining taqribiy usullari. — M.: Nauka, 1966. — 152 bet.
- Fermi E. Kvant mexanikasi. — M.: Mir, 1968. — 367 bet.
- Yevgen Pol Vigner. Invariantlik va saqlanish qonunlari. Simmetriya haqidagi ocherklar. — M.: Editorial URSS, 2002. — 320 bet. — ISBN 5-354-00191-9.
- Gribov L. A., Mushtakova S. P. Kvant kimyosi. — M.: Gardariki, 1999. — 390 bet. — ISBN 5-8297-0017-4.