Radio spektroskopiya — moddaning elektromagnit nurlanish spektrlarini o‘rganishga asoslangan tadqiqot usuli bo‘lib, radioto‘lqinlar diapazonida 5·10-5 dan 10 m gacha.
Radio spektroskopiya usullari moddalarning geometrik parametrlarini aniqlash, ularning elektron tuzilishini belgilash, kimyoviy reaksiyalar kinetikasini va mexanizmini o‘rganish, shuningdek, nurlantirilgan birikmalar radioliz mahsulotlarining tarkibi va tuzilishini o‘rganish uchun qo‘llaniladi. Eng keng qo‘llaniladigan magnit radio spektroskopiya usullariga yadro magnit rezonansi (YaMR) va elektron paramagnit rezonansi (EPR). RADIO SPEKTROSKOPIYA — spektroskopiyaning elektromagnit to‘lqinlarning modda tomonidan chiqarilishi va yutilishi spektrlari 103–1012 Hz chastota oralig‘ida o‘rganiladigan bo‘limi. Radio spektroskopiya moddaning tuzilishini, shuningdek, radioto‘lqinlarning rezonansli yutilishi va chiqarilishi bilan bog‘liq moddadagi fizik va kimyoviy jarayonlarni tadqiq etish usullari majmuasini o‘z ichiga oladi.
Usulning asosiy xususiyati — kvant tizimlari (atom yadrolari, atomlar va molekulalar) energetik sathlaridagi kichik ajralishlarga yuqori sezgirligidir. Bu boshqa spektroskopik usullar yordamida aniqlab bo‘lmaydigan tafsilotlarni qayd etish imkonini beradi.
Radio spektroskopiya usullari spektral chiziqlarning chastotasi, kengligi va shaklini katta aniqlikda o‘lchash imkonini beradi. Bu moddalarning nozik tuzilishi va fundamental fizik jarayonlarni ochib berishda muhim ahamiyatga ega. Radio spektroskopiyaning amaliy vazifalariga molekulalarning aylanish va inversiya spektrlarini o‘rganish, magnit maydonlarda energetik sathlarning ajralishini aniqlash, yadrolarning kvadrupol momentlari sababli radioto‘lqinlar yutilishini hamda ularning kristall maydonlar bilan o‘zaro ta’sirini tahlil qilish, siklotron va magnit rezonans hodisalarini o‘rganish kiradi.
Aynan radio spektroskopiya yordamida majburiy nurlanish ilk bor olingan. Bu maserlarni yaratish va kvant chastota standartlarini ishlab chiqish uchun texnologik asos bo‘ldi.
Radio spektroskopiya fizika, kimyo, biologiya, texnika va tibbiyotda moddaning ichki tuzilishini chuqur tahlil qilish uchun keng qo‘llaniladi. Radioastronomiyada bu usullar kosmik fazodagi fizik sharoitlar va jarayonlar haqida qimmatli ma’lumot beradi. Bundan tashqari, radio spektroskopiya Yer atmosferasini masofadan zondlashda ham qo‘llaniladi: radio nurlanish spektrlari atmosfera harorati rejimi va gaz tarkibini aniqlash, uni Yer yuzasidan ham, kosmosdan ham kuzatib borish imkonini beradi.
Kvantlar energiyasi va radioto‘lqinlar diapazonidagi spektral chiziqning tabiiy kengligi kichik bo‘lgani sababli spektrning yuqori ajrata olish qobiliyatini ta’minlash, uning parametrlarini (chiziqlarning joylashuvi, intensivligi, kengligi va shaklini) katta aniqlikda aniqlash mumkin. Bu boshqa spektroskopik usullar yordamida aniqlab bo‘lmaydigan energetik sathlarning juda kichik ajralishlari tufayli yuzaga keladigan elektromagnit energiyaning rezonansli yutilishi yoki chiqarilishini qayd etish imkonini beradi.
Radio spektroskopiya usullari moddalarning geometrik parametrlarini aniqlash, ularning elektron tuzilishini belgilash, kimyoviy reaksiyalar kinetikasi va mexanizmini (jumladan, kompleks hosil bo‘lishi va solvatlanishni) o‘rganish, nurlantirilgan birikmalar radiolizi mahsulotlarining tarkibi va tuzilishini tadqiq etish, gazsimon, suyuq va qattiq moddalarni sifat va miqdor jihatidan tahlil qilish uchun qo‘llaniladi. Eng ko‘p YaMR va EPR usullari ishlatiladi; ular hal qilinadigan vazifalar doirasi, tadqiqot obyektlari va apparat jihozlanishi bilan farqlanuvchi bir qator yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi.
Adabiyotlar
- Semyonov V. V. Kvant radiofizikasi. Radio spektroskopiya. — Sankt-Peterburg: Politexnika universiteti nashriyoti, 2009. — 107 b. — ISBN 978-5-7422-2258-3.
- Dmitriyev Yu. I. Radio spektroskopik asboblar. — Leningrad: LETI, 1978. — 89 b.
- Radunskaya I. L. Radio spektroskopiya. — Moskva, Leningrad: Davlat energetika nashriyoti, 1958. — 40 b.