Kompyuter sovitish tizimi

Kompyuterning sovitish tizimi — issiqlikni chiqarish (yaʼni sovitish, sovitish qurilmasi) uchun mo‘ljallangan vositalar majmui. Ular ishlash jarayonida qiziydigan kompyuter qismlaridan (protsessor, chipset, tranzistorlar, diodlar va boshqalardan) issiqlikni olib ketadi.

Issiqlik oxir-oqibat quyidagi yo‘llar bilan chiqarilishi mumkin:

  1. Atmosferaga (radiatorli sovitish tizimlari):
    1. Passiv sovitish (radiatordan issiqlik nurlanishi va tabiiy konveksiya orqali issiqlik chiqariladi)
    2. Aktiv sovitish (radiatordan issiqlik nurlanishi [radiatsiya] va majburiy konveksiya [ventilyatorlar yordamida havo haydash])
  2. Issiqlik tashuvchi modda bilan birga (suyuqlikli sovitish tizimlari)
  3. Issiqlik tashuvchining fazaviy o‘tishi hisobiga (ochiq bug‘lanish tizimlari)

Qiziydigan qismlardan issiqlikni chiqarish usuliga ko‘ra sovitish tizimlari quyidagilarga bo‘linadi:

  1. Havo orqali sovitish (aerogen sovitish) tizimlari;
  2. Suyuqlik orqali sovitish tizimlari;
  3. Freonli qurilmalar;
  4. Ochiq bug‘lanish tizimlari: ishlatiladigan sovutgichlar — suyuq azot yoki suyuq geliy.

Shuningdek, turli turdagi tizimlarning elementlarini birlashtirgan kombinatsiyalashgan sovitish tizimlari ham mavjud:

  1. Vaterchiller (water chiller)
  2. Tarkibida Peltye elementlari bo‘lgan tizimlar

Havoli sovitish tizimlari

Havoli sovitish kompyuterlarda eng ko‘p tarqalgan usuldir. Bunda qiziydigan komponentdagi issiqlik radiatorga uzatiladi. Bu usul passiv yoki aktiv bo‘lishi mumkin. Birinchi holda sovitish havoning tabiiy aylanishi hisobiga, ikkinchi holda esa radiatorlar muntazam ravishda ventilyatorlar yordamida shamollatilib, issiqlik yaxshiroq tarqatiladi.

Protsessor atrofidagi joy cheklangan va kichik yuzadan katta miqdordagi issiqlik oqimini olib ketish zarur bo‘lgan holatlarda issiqlik quvurchalari ishlatiladi. Issiqlik quvurchasining kesim yuzasi birligiga to‘g‘ri keladigan issiqlik uzatish samaradorligi yaxlit metall orqali uzatishnikidan yuqori. Shu tufayli protsessor kristallining kichik yuzasidan issiqlikni maʼlum masofada joylashgan katta radiatorga yetkazish mumkin. Ushbu usul butunlay passiv tizimlarda ham, aktiv (ventilyatorli, biroq ancha kichik ventilyator yoki pastroq aylanish tezligiga ega) sovitishda ham qo‘llanadi. Mutlaqo shovqinsiz kompyuterlarni yaratishda ham qo‘llanadi (masalan, HTPC).

Passiv sovitish

Radiatorli nettop Gigabyte BRIX

Agar issiqlik oqimi zichligi (issiqlik oqimi, yaʼni sirtning birlik yuzasidan o‘tadigan issiqlik oqimi) 0,5 mVt/sm² dan oshmasa, qurilma sirtining atrof-muhitga nisbatan qizishi 0,5 °C dan ortmaydi (odatda maksimal harorat 50—60 °C gacha bo‘ladi). Bunday uskuna sezilarli issiqlik yuklamasiga ega emas deb hisoblanadi va maxsus sovitish sxemasini talab qilmaydi. Bu ko‘rsatkichdan yuqori, ammo nisbatan kam issiqlik ajratadigan komponentlarga (chipsetlar, quvvat taʼminoti zanjirlarining tranzistorlari, tezkor xotira modullari), odatda, faqat passiv radiatorlar o‘rnatiladi.

Shuningdek, mikrosxemaning quvvati uncha katta bo‘lmaganda yoki bajariladigan vazifalarning hisoblash talabi cheklanganda ventilyatorsiz radiatorning o‘zi yetarli bo‘lishi mumkin.

— Intel® I/O Controller Hub 10 (ICH10) oilasi uchun issiqlik va mexanik loyihalash bo‘yicha ko‘rsatmalar. 2008-yil iyun. Hujjat raqami: 319975-001
Turli profildagi radiatorlar

Ishlash prinsipi qiziydigan komponentdan issiqlikni bevosita radiatorga materialning issiqlik o‘tkazuvchanligi hisobiga yoki issiqlik quvurchalari (yoxud ularning termosifon va bug‘lanish kamerasi kabi turlari) orqali uzatishga asoslanadi. Radiator atrof-muhitga issiqlikni issiqlik nurlanishi orqali tarqatadi va issiqlik o‘tkazuvchanligi orqali atrofdagi havoni isitadi. Natijada havoning tabiiy konveksiyasi yuzaga keladi. Radiatordan issiqlik nurlanishini kuchaytirish uchun uning sirti qoraytiriladi.

Hozirgi kunda bu sovitish tizimlarining eng keng tarqalgan turidir. Uning afzalligi — universalligi yuqori: radiatorlar ko‘p issiqlik ajratadigan aksariyat kompyuter komponentlariga o‘rnatiladi. Sovitish samaradorligi radiatorning samarali issiqlik tarqatish yuzasiga, haroratga hamda undan o‘tadigan havo oqimining tezligiga bog‘liq.

Qiziydigan komponent va radiator sirtlarining silliqlangandan keyingi g‘adir-budurligi taxminan 10 mkm, jilolangandan keyin esa 5 mkm bo‘ladi. Bu notekisliklar sirtlarning bir-biriga zich tegishiga to‘sqinlik qiladi. Natijada ular orasida issiqlik o‘tkazuvchanligi juda past bo‘lgan yupqa havo qatlami hosil bo‘ladi. Issiqlik o‘tkazuvchanligini oshirish uchun bu bo‘shliqni to‘ldirishda issiqlik o‘tkazuvchi pastalardan foydalaniladi.

Passiv havoli sovitishda markaziy va grafik protsessorlar uchun havo oqimi sekin bo‘lganda ham issiqlikni samarali chiqaradigan maxsus (ancha katta) radiatorlar talab etiladi. Bu usul shovqinsiz shaxsiy kompyuterlar yaratishda qo‘llanadi. Ayniqsa ventilyatorsiz ishlashga mo‘ljallangan radiatorlarning yuzasi katta bo‘lib, ular kompyuter shovqinini sezilarli kamaytiradi.

Aktiv sovitish

Turli o‘lchamdagi kulerlar
Kompyuterning quvvat bloki ham sezilarli miqdorda issiqlik ajratgani sababli ventilyatorga ega. Suratda qizigan havoni tashqariga chiqaradigan, orqa tomoniga 80 mm li ventilyator o‘rnatilgan quvvat bloki tasvirlangan
Sovuq havoni ichkariga haydaydigan gorizontal 120 mm li ventilyatorga ega quvvat bloki
Kompyuter quvvat blokining qizigan havo tashqariga chiqadigan shamollatish panjarasi. Bunday quvvat blokida 120 mm li gorizontal ventilyator ishlatiladi

Havo oqimini ko‘paytirish uchun qo‘shimcha ventilyatorlar o‘rnatiladi (ventilyator va radiator birgalikda kuler deb ataladi). Markaziy va grafik protsessorlarga asosan kulerlar o‘rnatiladi.

Ayrim kompyuter komponentlariga, xususan, qattiq disklarga radiator o‘rnatish qiyin. Shuning uchun ular ventilyator yordamida majburiy shamollatib sovitiladi.

Kompyuterning quvvat bloki ham o‘z platasiga ulagich orqali bevosita ulangan ventilyatorga ega. Quvvat bloki ichida yuqori kuchlanishli tranzistorlar va past kuchlanishli diodli to‘g‘rilagichlarga radiatorlar o‘rnatiladi, chunki ular eng ko‘p qiziydigan qismlar jumlasiga kiradi. Anʼanaviy impulsli quvvat bloklarida yo orqa tomonda havoni chiqaruvchi, yoki pastki tomonda havoni ichkariga tortuvchi ventilyator bo‘ladi. Ikkinchi turdagi ventilyator tizim bloki korpusi ichidagi quvvat bloki qopqog‘ida joylashadi. Ventilyatorlar o‘lchami bilan farqlanadi: havoni chiqaradiganlari — 80 mm, ichkariga tortadiganlari — 120 mm. Baʼzan kompyuterni yangilash paytida ishqibozlar qurilma ko‘rinishini bezash uchun standart ventilyatorlarni yoritkichli ventilyatorlarga almashtiradilar.

Suyuqlikli sovitish tizimlari

Ishlash prinsipiga ko‘ra, suyuqlikli sovitish — tizim ichida aylanadigan ishchi suyuqlik yordamida qiziydigan komponentdan radiatorga issiqlik uzatishdir. Ishchi suyuqlik vazifasini aksariyat hollarda distillangan suv bajaradi. Unga ko‘pincha bakteritsid va/yoki antigalvanik taʼsirli qo‘shimchalar qo‘shiladi; baʼzan (tavsiya etilmaydi) — moy, antifriz, suyuq metall yoki boshqa maxsus suyuqliklar ham ishlatiladi.

Suyuqlikli sovitish tizimi quyidagi qismlardan iborat:

  • nasos — ishchi suyuqlikning aylanishini taʼminlaydigan qurilma;
  • issiqlik qabul qilgich (vaterblok, suv bloki, sovitish kallagi) — sovitilayotgan elementdan issiqlikni olib, uni ishchi suyuqlikka uzatadigan qurilma;
  • ishchi suyuqlikdagi issiqlikni tarqatadigan radiator. U aktiv yoki passiv bo‘lishi mumkin;
  • suyuqlikning issiqlik taʼsirida kengayishini qoplaydigan, tizimning issiqlik inersiyasini oshiradigan hamda ishchi suyuqlikni quyish va bo‘shatishni qulaylashtiradigan rezervuar;
  • suyuqlikli sovitish tizimining boshqa qismlari o‘rtasida ishchi suyuqlik oqimini o‘tkazish uchun kerak bo‘ladigan shlang yoki quvurlar;
  • ixtiyoriy ravishda suyuqlik oqimining tezligini o‘lchaydigan datchik.

Suyuqlikning issiqlik o‘tkazuvchanligi yuqori bo‘lishi kerak. Bu quvur devori va bug‘lanish sirti orasidagi harorat farqini imkon qadar kamaytiradi. Shuningdek, suyuqlikning solishtirma issiqlik sig‘imi ham yuqori bo‘lishi zarur: shunda kontur bo‘ylab aylanish tezligi pastroq bo‘lsa ham samarali sovitish taʼminlanadi.

Freonli sovitish qurilmalari

Freonli qurilma — sovitish qurilmasi bo‘lib, uning bug‘latgichi bevosita sovitilayotgan komponentga o‘rnatiladi. Bunday tizimlar uzluksiz ishlash vaqtida sovitilayotgan komponent haroratini noldan pastga tushirishga imkon beradi. Bu protsessorlarni ekstremal darajada tezlashtirish uchun zarur.

Kamchiliklari:

  • tizimning sovuq qismini issiqlikdan izolyatsiyalash hamda kondensat hosil bo‘lishiga qarshi kurashish zarurati (bu atrof-muhit haroratidan past haroratlarda ishlaydigan sovitish tizimlari uchun umumiy muammo);
  • bir nechta komponentni sovitish qiyinligi;
  • yuqori elektr energiyasi sarfi;
  • tuzilishining murakkabligi va qimmatligi.

Vaterchillerlar

Bular suyuqlikli sovitish tizimi bilan freonli qurilmani birlashtiradigan tizimlardir. Bunday tizimlarda suyuqlikli sovitish konturi bo‘ylab aylanadigan antifriz maxsus issiqlik almashgichda freonli qurilma yordamida sovitiladi. Ushbu tizimlar freonli qurilmalar orqali erishiladigan manfiy haroratlardan bir nechta komponentni sovitish uchun foydalanish imkonini beradi (oddiy freonli sovitish tizimlarida bir vaqtning o‘zida bir nechta komponentni sovitish qiyin).
Bunday tizimlarning kamchiliklari — tuzilishi murakkab va narxi yuqori bo‘lishi, shuningdek, suyuqlikli sovitish tizimining hammasini issiqlikdan izolyatsiyalash zaruratidir.

Ochiq bug‘lanish tizimlari

Bular sovituvchi agent (ishchi modda) sifatida quruq muz, suyuq azot yoki geliy qo‘llanadigan qurilmalardir. Modda bevosita sovitiladigan elementga o‘rnatilgan maxsus ochiq idishda (stakanda) bug‘lanadi. Bunday qurilmalardan asosan kompyuter ishqibozlari uskunani ekstremal tezlashtirish («overkloking») uchun foydalanadilar. Ular juda past haroratlarga erishishga imkon beradi, biroq ishlash muddati cheklangan (idishni sovituvchi agent bilan doimiy to‘ldirib turish talab etiladi).

Kaskadli sovitish tizimlari

Ketma-ket ulangan ikki yoki undan ortiq freonli qurilmalardan iborat tizimlar. Pastroq haroratga erishish uchun qaynash harorati pastroq freondan foydalanish talab qilinadi. Bitta kaskadli sovitish mashinasida bunday holatda kuchliroq kompressorlar orqali ish bosimini oshirish kerak bo‘ladi. Muqobil yo‘l — qurilma radiatorini boshqa freonli qurilma yordamida sovitish, yaʼni ularni ketma-ket ulashdir. Natijada tizimdagi ish bosimi pasayadi va oddiy kompressorlardan foydalanish mumkin bo‘ladi. Kaskadli tizimlar bir kaskadli tizimlarga qaraganda ancha past harorat hosil qiladi va ochiq bug‘lanish tizimlaridan farqli ravishda uzluksiz ishlay oladi. Biroq ularni tayyorlash va sozlash eng murakkabdir.

Peltye elementli tizimlar

Peltye elementi kompyuter komponentlarini sovitishda mustaqil holda hech qachon ishlatilmaydi, chunki uning issiq yuzasini ham sovitish kerak. Odatda Peltye elementi sovitiladigan komponentga o‘rnatilib, uning ikkinchi yuzasi boshqa aktiv sovitish tizimi orqali sovitiladi. Kamchiliklari: past foydali ish koeffitsiyenti (FIK), namlik kondensatsiyasidan himoyalanish zarurati.

Optimallashtirish

1) Manfiy bosim 2) Musbat bosim

Havo oqimi

Sovituvchi muhit (havo) qanchalik sovuq bo‘lsa, sovitish shunchalik samarali bo‘ladi. Ventilyatorlarni puxta o‘ylab joylashtirish korpus ichidagi havo oqimini yaxshilaydi va shu orqali korpusning umumiy ichki haroratini pasaytiradi. Kattaroq ventilyatorlardan foydalanish ham samaradorlikni oshirib, shovqinni kamaytiradi. AMD kompaniyasining sovitish tizimlari bo‘yicha qo‘llanmasida old ventilyatordan foydalanish unchalik muhim emasligi qayd etilgan. Baʼzi ekstremal sharoitlardagi sinovlarda bu ventilyator sovuq havo kiritishdan ko‘ra issiq havoning qayta aylanishiga ko‘proq hissa qo‘shgan.

Havo oqimlarini modellashtirish va radiator konstruksiyasining ularga taʼsirini baholash uchun CFD (computational fluid dynamics) usullari hamda dasturiy paketlaridan foydalanish mumkin. Quvvat blokining alohida ventilyatori afzallikka ega: quvvat bloki hosil qiladigan iliq havo korpus ichidagi havo bilan aralashmay, bevosita tashqariga chiqariladi. Modellashtirishga ko‘ra, korpusning pastki qismida ventilyatsiya teshiklari bo‘lsa, umumiy harorat pastroq bo‘ladi. Havo aylanishi qiyinlashgan, tezligi past hududlarda, xususan, korpus bilan quvvat bloki orasida va disk yuritgichlari bo‘linmasi atrofida esa qizish kuzatiladi.

Musbat bosim deganda korpus ichiga kirayotgan havo oqimi undan chiqayotgan oqimdan kuchliroq bo‘lishi tushuniladi. Bunda korpus ichidagi bosim atrof-muhit bosimidan yuqori bo‘ladi. Manfiy bosim esa chiqayotgan havo oqimi kirayotgan oqimdan kuchliroq bo‘lganda yuzaga keladi. Natijada ichki havo bosimi tashqi muhitnikidan past bo‘ladi. Har ikkala konfiguratsiyaning afzalliklari va kamchiliklari mavjud. Ulardan musbat bosimli konfiguratsiya ko‘proq ishlatiladi.

Ventilyatorlarni to‘g‘ri joylashtirish

Havo kerakli yo‘nalishda harakatlanishi uchun ventilyatorlarni to‘g‘ri joylashtirish lozim. Old ventilyatorlar doimo havoni ichkariga tortishi, orqa ventilyatorlar esa tashqariga chiqarishi kerak.

  • Agar ikkala ventilyator ham havoni ichkariga tortadigan qilib o‘rnatilsa, korpus ichida havo bosimi ortadi. Natijada ventilyatorlarga tushadigan yuklama ko‘payadi va ular komponentlarni yetarli darajada sovita olmaydi. Bundan tashqari, orqa ventilyator quvvat blokidan chiqayotgan qizigan havoni yana korpus ichiga qaytaradi.
  • Agar ikkala ventilyator ham havoni tashqariga chiqaradigan qilib o‘rnatilsa, qizigan havoning aylanishi to‘xtaydi va korpus ichida pasaygan bosim yuzaga keladi. Bu chang to‘planishiga hamda komponentlar qizib ketishiga sabab bo‘ladi.
  • Agar old ventilyator havoni tashqariga chiqarsa, orqa ventilyator esa ichkariga kiritsa, korpus ichida qizigan havo yopiq aylanma oqim hosil qiladi: quvvat blokidan chiqqan issiq havo yana korpusga kiradi. Natijada issiqlik almashinuvi buziladi va komponentlar qizib ketadi.

Yon devordagi ventilyatorlarni istalgan yo‘nalishda o‘rnatish mumkin, ammo odatda ular havoni ichkariga tortadigan qilib o‘rnatiladi.

Chang, agar u tizim bloki ichida to‘plansa, uning ishlashiga salbiy taʼsir ko‘rsatadi

Bezak sifatida qo‘llanilishi

Korpus va quvvat bloki ventilyatorlari dekorativ yoritkichlar bilan jihozlangan bo‘lib, bu tizim blokining ko‘rinishini yanada jozibali qiladi. Suratda tasvirlangan yig‘ilmada korpus ventilyatorining faqat parraklari, quvvat bloki ventilyatorining esa faqat korpusi yoritilgan

Zamonaviy kompyuterlarda sovitish tizimi asosiy vazifasidan tashqari dekorativ vazifani ham bajarishi mumkin, masalan, ventilyatorlar yoritilishi orqali. Yoritkich turiga qarab ranglar har xil bo‘lishi va ventilyator korpusi, parraklari yoki ikkalasi bir vaqtda yoritilishi mumkin. Zamonaviy o‘yin kompyuterlarida sovitish tizimining yoritilishi, odatda, standart tarzda mavjud bo‘ladi. Ko‘pincha ishqibozlar tizim blokini yanada chiroyli ko‘rsatish uchun oddiy ventilyatorlarni yoritkichli turlariga mustaqil ravishda almashtiradilar. Bu nafaqat zamonaviy, balki nisbatan eski kompyuterlarda ham uchraydi.

Adabiyotlar

Havolalar