Termopasta nima

Termopasta surtilgan kontakt yuzasi: radiatorli kuler (markaziy protsessor uchun)
Kuler radiatorining kontakt yuzasiga yopishtirilgan issiqlik o‘tkazuvchi lenta (skotch) bo‘lagi

Termointerfeys — sovitiladigan sirt bilan issiqlikni olib ketuvchi qurilma orasiga joylashtiriladigan issiqlik o‘tkazuvchi tarkibning (odatda bir necha komponentli) qatlami. Termointerfeysning eng keng tarqalgan turlari issiqlik o‘tkazuvchi pastalar (termopastalar) va kompaundlardir.

Kundalik hayotda eng ko‘p tanilgan termointerfeyslar shaxsiy kompyuterlarning (protsessor, videokarta, operativ xotira, drossellar va shunga o‘xshash) issiqlik ajratuvchi qismlari uchun mo‘ljallangan. Ular elektronikada quvvat zanjirlari tarkibiy qismlaridan issiqlikni olib ketish va bloklar ichidagi harorat gradiyentini kamaytirish uchun ham qo‘llanadi.

Termointerfeyslar issiqlik ta’minoti va isitish tizimlarida ham ishlatiladi.

Termointerfeys turlari

Issiqlik o‘tkazuvchi tarkiblar elektron komponentlar ishlab chiqarishda, issiqlik texnikasi va o‘lchash texnikasida, shuningdek, ko‘p issiqlik ajratadigan radioelektron qurilmalarni tayyorlashda qo‘llanadi. Termointerfeyslar quyidagi shakllarda bo‘ladi:

  • pastasimon issiqlik o‘tkazuvchi tarkiblar;
  • polimerlanuvchi issiqlik o‘tkazuvchi tarkiblar; kumushli
  • issiqlik o‘tkazuvchi yelimlar;
  • issiqlik o‘tkazuvchi qistirmalar;
  • kavsharlar va suyuq metallar.

Issiqlik o‘tkazuvchi pastalar

Sanoatda ishlatish uchun tubiklar va metall bankalarga qadoqlangan KPT-8 termopastasi

Issiqlik o‘tkazuvchi pasta (so‘zlashuvda termopasta) — yuqori issiqlik o‘tkazuvchanligiga ega bo‘lgan, o‘zaro tegib turuvchi ikki sirt orasidagi issiqlik qarshiligini kamaytirishga mo‘ljallangan ko‘p komponentli, pastasimon modda. U ikki tutashuvchi sirt orasidagi havoni undan yuqoriroq issiqlik o‘tkazuvchanligiga ega pasta bilan almashtirishga xizmat qiladi.

Talablar

Issiqlik o‘tkazuvchi pastalarga qo‘yiladigan asosiy talablar:

Turli issiqlik o‘tkazuvchanlikka (Вт/(м·К)) ega bo‘lgan, ishlab chiqaruvchilar tomonidan shprits va kichik idishlarga qadoqlangan termopastalar

Tarkibi

Issiqlik o‘tkazuvchi pastalarni ishlab chiqarishda issiqlik o‘tkazuvchi komponent sifatida yuqori issiqlik o‘tkazuvchanligiga ega bo‘lgan mikro- va nanodispers kukunlar hamda ularning aralashmalaridan iborat to‘ldirgichlar qo‘llanadi:

Termopasta Deepcool Z3 shpritsda. Massasi — 1,5 g. Shprits yonida to‘plamga kiritilgan kichik kurakcha turibdi; unga surtishga tayyorlangan pastaning o‘zi surtilgan

Bog‘lovchi moddalarsifatida mineralyoki sintetik moylar, suyuqliklar hamda ularning past bug‘lanuvchanlikka ega aralashmalari qo‘llanadi. Havoda polimerlanuvchi bog‘lovchi moddalarga ega issiqlik o‘tkazuvchi pastalar ham mavjud. Ba’zan zichlikni oshirish maqsadida tarkibga oson bug‘lanadigan komponentlar qo‘shiladi. Ular surish paytida pastaning yetarlicha suyuq, keyinchalik esa termointerfeysning yuqori issiqlik o‘tkazuvchanligiga ega zich qatlam hosil qilishini ta’minlaydi. Bunday issiqlik o‘tkazuvchi tarkiblar odatdagi ish rejimida 5—100 soat davomida maksimal issiqlik o‘tkazuvchanlikka erishadi (aniq muddat foydalanish yo‘riqnomasida ko‘rsatiladi). 20—25°С haroratda suyuq bo‘ladigan metallardan tayyorlangan termopastalar ham mavjud: sof indiy va galliy hamda ular asosidagi qotishmalar.

Kumush asosidagi termopastalar eng yaxshi (va eng qimmat) hisoblanadi; alyuminiy oksidi asosidagi termopastalar esa reyting bo‘yicha maqbul tanlov sanaladi (ikkalasi ham eng past issiqlik qarshiligiga ega). Eng arzon (va samaradorligi eng past) termopasta keramika asosida tayyorlanadi.

Eng oddiy termopasta «Konstruktor M» turidagi oddiy qalam grafitini jilvir qog‘ozga ishqalash orqali olingan grafit kukuni va maishiy mineral moylash moyining bir necha tomchisidan tayyorlangan aralashmadir.

Foydalanilishi

Termopasta elektron qurilmalarda issiqlik ajratuvchi qismlar bilan ulardan issiqlikni olib ketuvchi qurilmalar (masalan, protsessor va radiator) o‘rtasidagi issiqlik uzatilishini yaxshilash uchun ishlatiladi. Issiqlik o‘tkazuvchi pastadan foydalanishdagi asosiy talab — qatlamining imkon qadar yupqa bo‘lishidir. Shu sababli uni surtishda ishlab chiqaruvchining tavsiyalariga amal qilish lozim. Issiqlik bilan tutashuvchi joyga surtilgan oz miqdordagi pasta yuzalar bir-biriga bosilganda ezilib, yoyiladi. Bunda pasta juda mayda chuqurchalarni to‘ldiradi, yuzalar orasidagi havoni siqib chiqaradi va issiqlik tarqalishi uchun bir jinsli muhit hosil bo‘lishiga yordam beradi.

Bir marta qo‘llash uchun polimer plyonkali o‘ramga joylangan termopasta

Boshqa qo‘llanish sohalari.

Termopasta ajratadigan issiqligi ushbu turdagi korpus uchun ruxsat etilgan miqdordan yuqori bo‘lgan elektron qismlarni sovitishda ishlatiladi. Bular jumlasiga quvvat tranzistorlari, integral kuchlanish stabilizatorlariva impulsli quvvat manbalaridagi ta’minot mikrosxemalari (kalitlari), kineskopli televizorlarning satr bo‘yicha yoyish bloklari, kuchli kuchaytirgichlarning chiqish bosqichlari tranzistorlari, shuningdek, TDA turidagi mikrosxemalar/mikroyig‘malar (masalan, STK seriyasi) asosidagi audiokuchaytirgichlar.

Issiqlik o‘tkazuvchi yelimlar

Issiqlik o‘tkazuvchi yelim yoki pasta o‘rniga ikki tomonlama issiqlik o‘tkazuvchi yopishqoq lenta

Bu usul issiqlik o‘tkazuvchi pastani ishlatishning imkoni bo‘lmaganda (mahkamlagichlar yo‘qligi sababli), protsessor, tranzistor va boshqa qismlarga issiqlikni olib ketuvchi moslamalarni o‘rnatish uchun qo‘llanadi. Bunday birikma qismlarga ajratilmaydi va yopishtirish texnologiyasiga qat’iy rioya qilishni talab etadi. Texnologiya buzilsa, termointerfeys qatlami qalinlashishi va birikmaning issiqlik o‘tkazuvchanligi yomonlashishi mumkin.

Issiqlik o‘tkazuvchi quyma kompaundlar

Elektron modullarning germetikligini, mexanik va elektr mustahkamligini oshirish maqsadida ular ko‘pincha polimer kompaundlar bilan quyib to‘ldiriladi. Agar modullar katta miqdorda issiqlik ajratsa, quyma kompaundlar qizish va takroriy qizib-sovishga chidashi, modul ichidagi harorat farqlari tufayli yuzaga keladigan termik zo‘riqishlarga bardosh berishi hamda qismlardan modul korpusiga issiqlik uzatilishini yengillashtirishi kerak.

Borgan sari ommalashayotgan termointerfeys turi sirtlarni oson eriydigan metall bilan kavsharlab biriktirishga asoslangan. To‘g‘ri qo‘llanganda bu usul solishtirma issiqlik o‘tkazuvchanligi bo‘yicha rekord ko‘rsatkichlarni beradi, biroq ko‘plab cheklov va murakkabliklarga ega. Avvalo, sirtlarning materiali va montaj oldidan tayyorlanish sifati muammo tug‘diradi. Ishlab chiqarish sharoitida istalgan materialni kavsharlash mumkin (ayrimlari sirtni maxsus tayyorlashni talab qiladi). Uy sharoitida yoki ustaxonalarda mis, kumush, oltin sirtlar va qalaylab qoplashga yaxshi mos keladigan boshqa materiallar kavsharlanadi. Alyuminiy, keramika va polimer sirtlar esa bunga umuman yaramaydi (demak, detallarning galvanik izolyatsiyasini ta’minlashning imkoni yo‘q).

Kavsharlashdan oldin biriktiriladigan sirtlar iflosliklardan tozalanadi. Sirtlarni barcha turdagi iflosliklar va korroziya izlaridan sifatli tozalash nihoyatda muhim. Oson eriydigan metallarning erish haroratida flyuslar samarasiz bo‘lgani uchun ishlatilmaydi. Shu sababli sirtlar mexanik usulda tozalanib, iflosliklar erituvchilar (masalan, spirt, atseton, efir) yordamida ketkaziladi. Shuning uchun termointerfeys qutisiga ko‘pincha qattiq ishqalagich va spirt bilan namlangan gigiyenik salfetka solinadi. Xuddi shu sababli termointerfeys bilan qo‘lqopsiz ishlash mumkin emas: yog‘ kavsharlash sifatini sezilarli yomonlashtiradi.

Kavsharlash jarayoni birikmani termointerfeys ishlab chiqaruvchisi belgilagan bosim kuchi ostida qizdirish orqali bajariladi. Sanoat termointerfeyslarining ayrim turlari kavsharlanadigan ikkala detalni dastlab 60—90 daraja Selsiygacha qizdirishni talab qiladi. Odatda, dastlab (masalan, texnik fen yordamida) qizdirish, so‘ng esa ishlayotgan qurilmaning o‘zidan ajraladigan issiqlik hisobiga yakuniy kavsharlash tavsiya etiladi.

Hozirda bunday termointerfeys xona haroratidan biroz yuqori haroratda (50…90 daraja Selsiyda) eriydigan qotishma folgasi shaklida (masalan, Filds qotishmasi[ingl.]) hamda xona haroratida eriydigan qotishma pastasi shaklida (masalan, Galinstan yoki «Coollaboratory Liquid Pro») taklif etilmoqda. Pastalardan foydalanish murakkabroq (ularni kavsharlanadigan sirtlarga yaxshilab ishqalab surtish kerak). Folgani o‘rnatishda esa maxsus qizdirish talab etiladi.

Elektrni izolyatsiyalovchi termointerfeyslar

Issiqlik uzatuvchi elementlar o‘rtasidagi elektr izolyatsiyasi odatda quvvat elektronikasida qo‘llanadi. Buning uchun keramika, slyuda, silikon yoki plastikdan tayyorlangan qistirma, taglik va qoplamalardan foydalaniladi:

  • silikon kompaundlardan tayyorlangan egiluvchan qistirmalar hamda keramikadan tayyorlangan qattiq qistirmalar;
  • bosma elektron platalar — yupqa keramika qatlami bilan qoplangan alyuminiy yoki mis list asosidagi platalar; keramika ustiga tok o‘tkazuvchi yo‘lakchalarni hosil qiladigan mis folga qoplanadi. Bunday platalar odatda «bir tomonlama» bo‘ladi (folga bir tomonida), ikkinchi tomoni esa issiqlikni olib ketuvchi qismga (radiatorga).
  • to‘liq izolyatsiyalangan quvvat komponentlari (quvvat elektron komponentlarining standart korpusidagi metall issiqlik tarqatuvchi qism epoksid tarkib qatlami bilan qoplangan).

Qo‘llanilishi

Termointerfeysni surtish va olib tashlash sovitish qurilmasi hamda termointerfeys ishlab chiqaruvchilarining ko‘rsatmalariga qat’iy muvofiq bajariladi.

Termointerfeyslarning ayrim turlari elektr tokini o‘tkazadi. Shu sababli ularni sirtga surtishda elektr o‘tkazuvchi modda ortiqcha qo‘llanmasligi va tok o‘tkazuvchi zanjirlarga tegib, keyinchalik qisqa tutashuv yuzaga keltirmasligi uchun alohida ehtiyotkorlik zarur.

  • Quvvat elektronikasi
  • Hisoblash texnikasi
  • Harorat datchiklari

Havolalar

Adabiyotlar

  • Skott Myuller. Modifikatsiyalar: Sovitish // Shaxsiy kompyuterni modernizatsiya qilish va ta’mirlash / ingliz tilidan tarjima — 17-nashr — M.: «Vilyams», 2008. — B. 1308–1316. — 1360 (+147 CDda) bet — ISBN 978-5-8459-1126-1.