NVM Express (NVMe, NVMHCI) — ingl. Non-Volatile Memory Host Controller Interface Specification) — qattiq jismli ma’lumot saqlash qurilmalariga, ya’ni PCI Express shinasi orqali ulangan qurilmalarga murojaat qilish interfeysi. Spetsifikatsiya nomidagi «NVM» energiyaga bog‘liq bo‘lmagan xotirani anglatadi; SSD qurilmalarda bunday xotira sifatida deyarli hamma joyda flesh-xotiraning NAND turi ishlatiladi. NVM Express mantiqiy interfeysi boshidan ishlab chiqilgan. Uning asosiy maqsadi — yangi buyruqlar to‘plami va zamonaviy ko‘p yadroli protsessorlar bilan ishlashga moslashtirilgan navbatlarni qayta ishlash mexanizmi yordamida kechikishlarni kamaytirish hamda qattiq jismli saqlash qurilmalarining yuqori darajadagi parallelligidan samarali foydalanishdir.
NVMe saqlash qurilmalarining ulagich turi va tuzilishi har xil bo‘lishi mumkin. Keng tarqalgan form-faktorlar — M.2, U.2[ingl.] (serverlar uchun; konstruktiv jihatdan SATA 2,5 dyuymli qurilmalarga mos), U.3 va PCI Express kengaytirish platalari. SATA Express qurilmalari hamda M.2 form-faktoridagi ixcham ichki saqlash qurilmalari PCIe orqali ulanganda mantiqiy interfeyslardan biri sifatida NVM Express’ni ham qo‘llab-quvvatlaydi.
Paydo bo‘lishiga zamin yaratgan omillar
Dastlabki qattiq jismli saqlash qurilmalari ulanish uchun parallel SCSI interfeysidan foydalangan va serverlar hamda yuqori unumdor ish stansiyalarida ishlatilgan. SSD qurilmalarining ommaviy bozorga kirib kelishi 2000-yillarning o‘rtalariga to‘g‘ri keldi va parallel SCSI interfeysining SATA hamda SAS bilan almashishi davriga mos keldi. Vaqt o‘tishi bilan SSD unumdorligini yanada oshirishga, avvalo, an’anaviy mexanik qattiq disklarni ulashga mo‘ljallangan SATA va SAS interfeyslarining cheklovlari to‘sqinlik qila boshladi. Masalan, qattiq disklardan farqli ravishda, zamonaviy SSD qurilmalarining aksariyatida ketma-ket o‘qish tezligi SATA interfeysining o‘tkazish qobiliyati bilan chegaralanadi.
PCI Express shinasiga ulanadigan yuqori unumdor SSD qurilmalari NVMe paydo bo‘lishidan oldin ham ishlab chiqarilgan. Biroq ular flesh-xotira bilan ishlashni optimallashtirish uchun o‘ziga xos yopiq standart va texnologiyalardan foydalangan yoki bitta plataga joylashtirilgan SATA yoxud SAS kontrolleri hamda SATA/SAS interfeysli bir nechta SSDdan iborat bo‘lgan. NVMe’ga o‘tish PCIe SSD interfeysini standartlashtirishga imkon berdi — endi ishlab chiqaruvchilar har bir qurilma uchun maxsus drayver, ulagich va form-faktorlarni ishlab chiqishga resurs sarflashlari shart emas. Xuddi shuningdek, USB mass storage[ingl.] spetsifikatsiyasining qabul qilinishi xilma-xil USB flesh-saqlash qurilmalarini yaratish imkonini berdi: ular har bir model uchun alohida drayver talab qilmasdan turli kompyuterlarda ishlay oladi.
NVMe qurilmalaridan ma’lumotlarni saqlash tarmoqlarida samarali foydalanish uchun NVMe buyruqlarini RDMA orqali (ya’ni InfiniBand yoki Ethernet — RoCE[ingl.] va iWARP yordamida), shuningdek, Fibre Channel orqali SCSI’ga o‘girmasdan uzatish standartlari ishlab chiqilmoqda. Ular umumiy holda NVMe over Fabrics deb ataladi.
Tarixi
Spetsifikatsiya ustida ishlash
Energiyaga bog‘liq bo‘lmagan xotiraga kirishning yangi standarti haqidagi dastlabki batafsil ma’lumotlar Intel Developer Forum anjumanida 2007-yilda taqdim etildi. Unda xost tizim bilan NAND kontrolleri o‘rtasidagi yangi aloqa interfeysining taxminiy varianti — NVMHCI (Non-Volatile Memory Host Controller Interface) namoyish etildi. O‘sha yili Intel rahbarligida NVMHCI ustida ishlovchi ishchi guruh tuzildi. NVMHCI 1.0 spetsifikatsiyasi 2008-yil aprelida yakunlandi va Intel saytiga joylashtirildi.
NVMe’ni texnik jihatdan ishlab chiqish 2009-yilning ikkinchi yarmida boshlandi. NVMe spetsifikatsiyalari tarkibida 90 dan ortiq kompaniya bo‘lgan «NVM Express Workgroup» ishchi guruhi tomonidan tayyorlandi. Guruhga Ember Haffmen rahbarlik qilgan; u Intel kompaniyasi vakili bo‘lgan. NVMe spetsifikatsiyasining birinchi versiyasi 1-mart 2011-yilda taqdim etildi. 1.1 versiyasi 11-oktabr 2012-yilda paydo bo‘ldi; uni ishlab chiqishda asosiy e’tibor korporativ qurilmalar uchun funksional imkoniyatlarni kengaytirishga qaratildi. Yangi standartga quyidagi imkoniyatlar qo‘shildi: ko‘p yo‘lli kiritish-chiqarish, NVMe nomlar makonlariga umumiy kirish imkoniyati va vektorli kiritish-chiqarish (ingl. arbitrary-length scatter-gather I/O).
Keyinchalik NVMe spetsifikatsiyasining yangi versiyalari ustida ish davom ettirildi:
- NVMe 1.0e — 23-yanvar 2013-yil;
- NVMe 1.1b — 2-iyul 2014-yil;
- NVMe 1.2 — 3-noyabr 2014-yil; iste’molchilar uchun qurilmalarda: quvvatni kengaytirilgan boshqarish va dinamik xotirasiz qurilmalarni qo‘llab-quvvatlash; korporativ qurilmalarda: saqlash qurilmasini to‘xtatmasdan uning mikrodasturini yangilash imkoniyati, ko‘p sonli NVMe qurilmalari va PCIe kommutatorlari bo‘lgan topologiyalarda kechikishni kamaytirish;
- NVMe 1.2a — 23-noyabr 2015-yil;
- NVMe 1.2b — 1-iyun 2016-yil;
- NVMe 1.2.1 — 5-iyun 2016-yil;
- NVMe 1.3 — 2017-yil may;
- NVMe 1.3a — 24-oktabr 2017-yil;
- NVMe 1.3b — 4-may 2018-yil;
- NVMe 1.3c — 24-may 2018-yil;
- NVMe 1.3d — 20-mart 2019-yil;
- NVMe 1.4 — 10-iyun 2019-yil;
- NVMe 1.4a — 9-mart 2020-yil;
- NVMe 1.4b — 21-sentabr 2020-yil;
- NVMe 1.4c — 9-mart 2021-yil;
- NVMe 2.0 — 13-may 2021-yil;
- NVMe 2.0a — 23-iyul 2021-yil;
- NVMe 2.0b — 6-yanvar 2022-yil.
Dastlabki kontrollerlar va tayyor saqlash qurilmalari
NVMe’ni qo‘llab-quvvatlovchi dastlabki SSD kontrollerlari va to‘liq o‘lchamli PCIe platasidagi flesh-saqlash qurilmalarining namunaviy konstruksiyasi Integrated Device Technology kompaniyasi tomonidan 2012-yil avgustda chiqarildi.
Birinchi server NVMe saqlash qurilmasi — Samsung XS1715 U.2 form-faktorida (2.5", SFF-8639 ulagichi) 2013-yil iyulida e’lon qilindi. Qurilma asosida PMC-Sierra[ingl.] tomonidan ishlab chiqilgan kontroller yotardi. E’lon qilingan ko‘rsatkichlar: ketma-ket o‘qishda 3 GB/s va 740 000 IOPS (tasodifiy murojaat uchun, blok hajmi 4 KiB).
2014-yil iyunida o‘zining dastlabki server NVMe saqlash qurilmalari turkumlarini Intel kompaniyasi taqdim etdi. DC P3700, DC P3600 va DC P3500 turkumlari unumdorligi hamda xizmat muddati jihatidan farq qiladi; ular U.2 form-faktorida va past profilli PCIe platalari ko‘rinishida ishlab chiqariladi. 2015-yilda Intel P3500 asosida iste’molchilar uchun Intel 750 qurilmasini chiqardi.
2015-yil iyunida ixcham M.2 form-faktoridagi ilk iste’molchi NVMe qurilmalaridan biri — Samsung SM951-NVMe — paydo bo‘ldi.
2015-yil sentabrda taqdim etilgan Apple iPhone 6s va iPhone 6s Plus smartfonlari o‘rnatilgan NVMe saqlash qurilmasiga ega birinchi mobil qurilmalar bo‘ldi.
Texnik xususiyatlari va infratuzilmasi
AHCI bilan taqqoslash

NVMe’ning AHCI dan asosiy ustunligi — navbatlar va uzilishlarni qayta ishlashning optimallashtirilgan mexanizmidir. Bu yuqoriroq unumdorlikka erishishga imkon beradi.
AHCI qurilmasi chuqurligi 32 elementdan iborat bitta navbat bilan cheklangan, NVMe esa 64 K (65536) ta navbatni qo‘llab-quvvatlaydi, ularning har biri 65536 element chuqurlikka ega. NVMe buyruqlar to‘plami ATA va SCSI bilan solishtirganda ancha soddalashtirilgan: spetsifikatsiyada atigi 13 ta majburiy buyruq belgilangan. Bu, avvalo, qurilmalarni ishlab chiqishni sezilarli darajada osonlashtiradi.
Saqlash qurilmalarining form-faktorlari
- PCI Express kengaytirish platalari. 2016-yil boshidagi holatga ko‘ra, ishlab chiqarilayotgan NVMe saqlash qurilmalari platalarining katta qismi PCI Express x4 interfeysiga ega, yarim balandlik va yarim uzunlikdagi form-faktorda tayyorlangan.


- U.2 (SFF-8639) — 2,5 dyuymli, balandligi 15 mm bo‘lgan, SFF-8639 ulagichli saqlash qurilmalari. Asosan, serverlarda ishlatiladi. Oddiy kengaytirish platasiga nisbatan afzalliklari — ish jarayonida almashtirishni (hot swap) qo‘llab-quvvatlashi va ixchamroq tuzilishga egaligi; buning natijasida server yoki ma’lumot saqlash tizimi korpusiga ko‘proq qurilma joylashtirish mumkin. SFF-8639 ulagichi SFF-8482 bilan orqaga mos keladi. Bunday birlashtiruvchi panel (backplane)[nima?] SFF-8639 ulagichi orqali mos kontrollerga ulanganda SATA va SAS interfeysli qurilmalarni ham qo‘llab-quvvatlaydi.

- U.2 form-faktoridagi barcha saqlash qurilmalari ham NVMe bilan mos emas. 2013-yil boshida Dell kompaniyasi to‘rttagacha Micron P320h qurilmasini ulash imkoniga ega yangi avlod serverlarini chiqardi. Bu qurilmalar U.2 bilan mos form-faktorda tayyorlangan va to‘rtta PCIe liniyasi orqali ulangan, biroq mantiqiy interfeys sifatida NVMe’dan foydalanmagan.
- U.2 qurilmalarini qo‘llab-quvvatlaydigan birlashtiruvchi panellarni PCI Express shinasiga ulash uchun OCuLink yoki SFF-8643 ulagichli kabellar ishlatiladi; ular to‘rtta PCI Express liniyasini ulash imkonini beradi. Kabel ona platadagi maxsus ulagichga, retaymer plata orqali odatiy PCI Express kengaytirish uyasiga yoki adapter orqali M.2 ulagichiga ulanishi mumkin.

- U.3 (SFF-TA-1001) — U.2 spetsifikatsiyasiga asoslangan va aynan o‘sha SFF-8639 ulagichidan foydalanadi. U.2 dan farqli ravishda, birlashtiruvchi paneldagi bitta «uch rejimli» (PCIe/SATA/SAS) ulagich uchala ulanish turida ham ishlay oladi; kontroller ulanish turini avtomatik aniqlaydi. U.2 da esa foydalanuvchi SATA/SAS va NVMe uchun alohida kontrollerlardan foydalanishi kerak. U.3 qurilmalari U.2 xost tizimlari bilan orqaga mos keladi, ammo U.2 saqlash qurilmalari U.3 xost tizimlari bilan mos kelmaydi.
- M.2 (NGFF) — korpussiz, ixcham form-faktordagi saqlash qurilmalari. Noutbuklar va stol kompyuterlari uchun mo‘ljallangan. M.2 qurilmalari ona platadagi tegishli ulagichga to‘g‘ridan to‘g‘ri ulanishi yoki adapter yordamida PCI Express uyasiga o‘rnatilishi mumkin.
- Intel Ruler SSD (EDSFF) — ish jarayonida almashtirishni qo‘llab-quvvatlaydigan server saqlash qurilmalari form-faktori. Uni Intel kompaniyasi 2017-yilda Flash Memory Summit anjumanida e’lon qilgan. U.2 form-faktori 2,5 dyuymli disklar uchun mo‘ljallangan korpuslarga mexanik moslikni ta’minlagan, ammo qattiq jismli saqlash qurilmalari uchun unchalik qulay bo‘lmagan: o‘lchamlarning cheklangani qurilma sig‘imini oshirish va sovitishni qiyinlashtirgan. EDSFF qurilmalarining o‘lchamlari 325,35×9,5×38,6 mm; 4 yoki 8 ta PCIe liniyasi orqali ulanish qo‘llab-quvvatlanadi (kelajakda 16 tagacha). EDSFF form-faktoridan foydalanadigan tayyor mahsulotlarga Supermicro ishlab chiqargan serverlar va JBOF tizimlari misol bo‘ladi; ular 32 tagacha saqlash qurilmasini balandligi 1U bo‘lgan korpusga joylashtirish imkonini beradi.
- Samsung NGSFF — ish jarayonida almashtirish imkoniga ega server saqlash qurilmalari form-faktori. EDSFF kabi, U.2 ga muqobil sifatida ishlab chiqilgan. Uning o‘lchamlari EDSFF’dan kichikroq — 110×4,38×30,5 mm; shu tufayli ko‘proq qurilma (36 ta, 1U korpusda) joylashtirish va chuqurligi kichikroq korpuslardan foydalanish mumkin.
NVMe over Fabrics
So‘nggi yillarda NVMe saqlash qurilmalaridan nafaqat bitta server ichida mahalliy foydalanish, balki ular asosida ma’lumot saqlash tarmoqlarini ham yaratish imkonini beradigan qurilmalar va protokollar ishlab chiqilmoqda. NVMe asosidagi saqlash tizimlarini an’anaviy saqlash tarmoqlariga ulash NVMe’ning SCSI’dan voz kechish hisobiga kamaygan kechikish bo‘yicha asosiy ustunligini yo‘qqa chiqaradi, chunki Fibre Channel va iSCSI protokollarida faqat SCSI buyruqlarini kapsulalash nazarda tutilgan.
Bu kamchilikni bartaraf etish ishlari ikki yo‘nalishda olib borilmoqda:
- Transport sifatida PCI Express shinasini saqlab qolib, uni bitta server chegarasidan tashqariga chiqarish. Microsemi va Broadcom (PLX bo‘linmasi) kompaniyalari PCI Express kommutatorlarini ishlab chiqmoqda. Bir nechta xost va PCI Express qurilmalarini ulashga imkon beradigan tashqi portli tayyor kommutatorlar prototiplari mavjud.
- Bevosita NVMe over Fabrics — Fibre Channel va RDMA dan foydalanadigan blok darajasidagi ma’lumot uzatish protokollariga SCSI o‘rniga NVMe buyruqlarini qo‘llab-quvvatlash imkonini qo‘shish. Bunda qo‘shimcha kechikish 10 mks dan oshmaydi. NVMe over Fabrics rasmiy spetsifikatsiyasining birinchi versiyasi 9-iyun 2016-yilda chop etilgan.
Operatsion tizimlar tomonidan qo‘llab-quvvatlanishi
Windows
Microsoft’ning Windows uchun birinchi drayverini ishlab chiqish «OpenFabrics Alliance» tashabbusi bilan tuzilgan «NVMe Windows Working Group» ishchi guruhi tomonidan olib borildi va 2012-yilda yakunlandi.
Microsoft NVMe drayverini Windows 8.1 va Windows Server 2012 R2 tizimlariga kiritdi. Microsoft’ning Windows 7 va Windows Server 2008 R2 uchun drayveri yangilanish shaklida chiqarildi. Samsung yuqoriroq unumdorlikni ta’minlaydigan o‘zining NVMe drayverini taklif qiladi. Windows 10 tizimi maksimal hajmi 64 MB bo‘lgan Host Memory Buffer funksiyasini qo‘llab-quvvatlaydi.
Linux
Dastlabki Linux drayverini Intel kompaniyasi ishlab chiqdi. Drayver 3.3-versiyali Linux yadrosiga 19-mart 2012-yilda kiritilgan.
NVMe drayverini ishlab chiqish davomida Linux yadrosining blokli kiritish-chiqarish arxitekturasidagi kamchiliklar aniqlandi. Ular har bir qurilma uchun unumdorlikni 1 million IOPS dan yuqoriga oshirishni qiyinlashtirardi. Fusion-io muhandislari ishtirokida yuqori unumdorlikdagi qattiq jismli saqlash qurilmalari uchun masshtablanuvchi blokli kiritish-chiqarish qatlami yaratildi. U blk-multiqueue yoki blk-mq nomi bilan ma’lum bo‘lib, 3.13-versiyali yadroga 19-yanvar 2014-yilda qo‘shildi. Blokli kiritish-chiqarishni optimallashtirishning yana bir yo‘nalishi uzilishlarni qayta ishlash bilan bog‘liq kechikishlarni kamaytirishga qaratilgan.
Linux 4.13.1 versiyasidan boshlab Host Memory Buffer (HMB) funksiyasini qo‘llab-quvvatlaydi; standart holatda uning maksimal hajmi 128 MB.
macOS
macOS tizimida NVMe drayveri 10.13 versiyasidan boshlab mavjud; ushbu versiya 25-sentabr 2017-yilda chiqarilgan.
BSD oilasiga mansub operatsion tizimlar
FreeBSD’ning 9-tarmog‘i uchun NVMe drayverini ishlab chiqish FreeBSD loyihasida Intel ko‘magida olib borildi. FreeBSD 10.2 versiyasidan boshlab nvd(4) va nvme(4) drayverlari standart yadro konfiguratsiyasiga kiritilgan.
NVMe drayverini DragonFly uchun Mett Dillon noldan yozgan. NVMe qo‘llab-quvvatlangan birinchi rasmiy versiya — 4.6.
NVMe drayverini OpenBSD uchun ishlab chiqish 2014-yil aprelida boshlangan. Bunda ilgari USB 2.0 va AHCI drayverlarini rivojlantirgan dasturchi ishlagan. Drayverning birinchi versiyasi OpenBSD 6.0 da paydo bo‘ldi.
NVMe qo‘llab-quvvatlashi NetBSD tizimining 8.0 versiyasida paydo bo‘ldi.
Solaris
Solaris tizimi NVMe’ni Oracle Solaris 11.2 versiyasidan boshlab qo‘llab-quvvatlaydi.
Haiku
NVMe’ning to‘liq qo‘llab-quvvatlanishi Haiku tizimida 54102-reviziyadan boshlab mavjud.
QEMU
Drayverlar va boshqa dasturiy ta’minotni QEMU da sinash uchun 1.6 versiyasidan boshlab NVMe qurilmalarini emulyatsiya qilish imkoniyati paydo bo‘ldi (2013-yil avgust).
UEFI
Yuklash muhiti UEFI uchun NVMe drayveri SourceForge’da mavjud (edk2 loyihasi).
Adabiyotlar
- Rino Mikeloni, Alessiya Marelli, Kam Eshgi. Qattiq jismli saqlash qurilmalari (SSD) ichki tuzilishi (Inside Solid State Drives (SSDs)). — Springer Science & Business Media, 2012. — 382 b. — (Springer Series in Advanced Microelectronics). — ISBN 9789400751453.
- Devid A. Deming. Serial ATA va SATA Express bo‘yicha asosiy qo‘llanma (The Essential Guide to Serial ATA and SATA Express). — CRC Press, 2014. — 496 b. — (Auerbach Book). — ISBN 9781482243314.
Havolalar
- NVM Express rasmiy sayti Arxivlangan nusxa (5-dekabr 2019-yil), Wayback Machine (ingl.)