Zol (shuningdek, liozol, kolloid eritma, nem. sol so‘zi lotincha solutio — «eritma» so‘zidan olingan) — yuqori dispersli kolloid sistema (kolloid eritma) bo‘lib, suyuq (liozol) yoki gazsimon (aerozol) dispersiya muhitiga ega bo‘ladi, uning hajmida esa boshqa (dispers) faza suyuqlik tomchilari, gaz pufakchalari yoki mayda qattiq zarrachalar shaklida tarqalgan bo‘ladi. Ularning o‘lchami 1 dan 100 nm gacha (10−9—10−7 m) bo‘ladi.
Tavsifi
Dispersiya muhitiga qarab zollar qattiq zollar, aerozollar (gazsimon dispersiya muhiti) va liozollarga (suyuq dispersiya muhiti) bo‘linadi. Muhitning tabiatiga qarab liozollar gidrozollar (suvli muhit), organozollar (organik muhit) yoki aniqroq aytganda, alkozollar (spirtlar), eterozollar (efirlar) va boshqa turlarga ajratiladi. Zollar chin eritmalar bilan dag‘al dispers sistemalar (suspenziyalar, emulsiyalar) o‘rtasida oraliq o‘rinni egallaydi. Zollar noorganik tuzlarga nisbatan sekinroq diffuziyalanadi va yorug‘likni sochish xususiyatiga (Tindal effekti) ega. Gellardan farqli ravishda, zollarda dispers faza zarrachalari fazoviy tuzilma hosil qilib o‘zaro bog‘lanmaydi, balki erkin ravishda Broun harakatida ishtirok etadi.
Liozol dispers fazasining zarrachalari va ularni o‘rab turgan dispersiya muhiti molekulalari (ionlari)dan iborat solvat qobiq birgalikda mitsellalar deb ataladi. Liozollarga turli xil mitsellyar eritmalar, biopolimerlarning suvli eritmalari, metallarning organozollari va gidrozollari hamda sintetik latekslar kiradi.
Suyuqlik asosidagi aerozolga tuman misol bo‘ladi — u havoda muallaq turgan suv tomchilaridan iborat. Havodagi tutun yoki chang esa qattiq zarrachali aerozolga misoldir.
Xossalari
- katta solishtirma sirt yuzasi;
- adsorbsiya va fazalar chegarasida yupqa parda hosil bo‘lishi;
- agregatsiya, ya’ni zarrachalar o‘zaro ta’sirlashishi natijasida birikishi;
- sirt yuzasidagi zarrachalar fazaning ichki qismidagi zarrachalarga qaraganda yuqoriroq energiyaga ega bo‘ladi.
Kolloid eritmalarni tozalash usullari
Kolloid eritmalarni aralashmalardan tozalash uchun filtrlash, dializ, elektrodializ va ultrafiltratsiya qo‘llanadi.
Filtrlash kolloid zarrachalarning oddiy filtrlar g‘ovaklaridan o‘ta olish xususiyatiga asoslanadi. Bunda yirikroq zarrachalar filtrda ushlanib qoladi. Filtrlash kolloid eritmalarni dag‘al dispers zarrachalar aralashmasidan tozalash uchun ishlatiladi.
Dializ — membranalar yordamida kolloid eritmalar va yuqori molekulyar birikmalar (YMB) eritmalaridan quyi molekulyar birikmalarni ajratib tashlash jarayonidir. Bunda membrananing kichik molekulalar va ionlarni o‘tkazib, kolloid zarrachalar hamda makromolekulalarni tutib qolish xususiyatidan foydalaniladi. Dializ qilinadigan suyuqlik tegishli membrana yordamida toza erituvchidan ajratiladi. Kichik molekulalar va ionlar membranadan o‘tib, erituvchiga diffuziyalanadi. Erituvchi yetarlicha tez-tez almashtirilsa, ular dializ qilinayotgan suyuqlikdan deyarli butunlay chiqarib tashlanadi.
Elektrodializ quyi molekulyar birikmalar dializini tezlashtirish uchun ishlatiladi. Buning uchun dializatorda potensial gradienti 20-250 V/sm yoki undan yuqori bo‘lgan doimiy elektr maydoni hosil qilinadi.
Kompensatsion dializ kolloid eritmani quyi molekulyar aralashmalarning faqat bir qismidan tozalash kerak bo‘lganda qo‘llanadi. Dializatordagi erituvchi kolloid eritmada saqlab qolinishi kerak bo‘lgan quyi molekulyar moddalar eritmasi bilan almashtiriladi.
Ultrafiltratsiya kolloid o‘lchamdagi zarrachalar mavjud bo‘lgan sistemalarni tozalash uchun qo‘llanadi. Bu usul ajratilayotgan aralashmani faqat quyi molekulyar moddalar molekulalari va ionlarini o‘tkazadigan g‘ovakli filtrlar orqali bosim ostida o‘tkazishga asoslanadi. Ma’lum darajada ultrafiltratsiyani bosim ostida olib boriladigan dializ deb hisoblash mumkin.
Olinishi va qo‘llanilishi
Zollar turli xil gomogenizatorlar yordamida, masalan, yuqori tezlikda aylanadigan rotorli mikser (dispergator) yoki aralashmani nihoyatda tor tirqishdan o‘tkazish yo‘li bilan (tirqishli gomogenizator) olinadi.
Zollar kimyoda, farmatsevtikada, harbiy sohada qo‘llanadi. Yuqorida sanab o‘tilgan xossalar tufayli sifat va miqdor ko‘rsatkichlari sezilarli darajada yaxshilanadi, xususan, kimyoviy reaksiyalarda.
Zollarni olish shartlari:
- Zarrachalar o‘lchami 10−7 − 10−9 m (kolloid disperslik) oralig‘ida bo‘lishi kerak.
- Dispers faza dispersiya muhitida yomon erishi kerak.
- Kolloid sistemaning barqarorligini ta’minlaydigan stabilizator zarur (reagentlardan birining ozgina ortiqcha miqdori; sirt faol moddalar (SFM) yoki yuqori molekulyar birikmalar (YMB)).
- Yetarlicha suyultirilgan eritmalardan foydalanish.
Adabiyotlar
- Qisqacha kimyo ensiklopediyasi. 2-jild. — Moskva: Sovetskaya ensiklopediya, 1963. 110-bet.
- Yershov Yu. A. Umumiy kimyo. Biofizik kimyo. Biogen elementlar kimyosi. — Qayta ishlangan sakkizinchi nashr. — Moskva: Visshaya shkola, 2010. — 559 bet. — ISBN 978-5-06-006180-2.
- Morozova E. Ya. Kolloid kimyo. Ma’ruzalar konspekti. — Vitebsk: VGMU, 2003. — 86 bet.