Molekulyar formula (shuningdek, brutto-formula deb ham ataladi) kimyoda maʼlum tur va miqdordagi atomlardan tashkil topgan kimyoviy birikmani ifodalash uchun ishlatiladi. Agar birikma alohida molekulalardan tashkil topgan boʻlsa, molekulyar formula ularning tarkibini koʻrsatadi. Ammo tuzlar kabi birikmalarda molekulyar formula formula birligiga mos keladi va u stexiometrik tarkibni ifodalaydi. Molekulyar formula koʻpincha eng sodda formuladan farq qiladi. Eng sodda formula esa kimyoviy birikma tarkibidagi elementlar atomlari sonining mumkin boʻlgan eng kichik nisbatini koʻrsatadi.
| Modda | Strukturaviy formulalar | Boshqa ifodalash usullari | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Lyuis diagrammasi[ingl.] | Valentlik shakli |
Natta proyeksiyasi | Skelet formulasi | Ratsional formula | Brutto-formula | Eng sodda formula | |
| suv | mavjud emas | mavjud emas | H2O | H2O | |||
| metan | mavjud emas | CH4 | CH4 | CH4 | |||
| propan | CH3-CH2-CH3 | С3Н8 | С3Н8 | ||||
| sirka kislotasi | CH3-COOH | С2Н4О2 | CH2O | ||||
Formulaning tuzilishi
Kimyoviy birikmaning molekulyar formulasida belgilar kimyoviy elementlarni, pastki indeksdagi arab raqamlari esa ularning birikmadagi sonini ifodalaydi. Atomlar soni doimo element belgisining oʻng tomoniga indeks tarzida yoziladi, «1» raqami esa koʻrsatilmaydi. Masalan, suv uchun «H2O1» oʻrniga «H2O» yoziladi.
Agar birikma alohida molekulalardan tashkil topgan boʻlsa, molekulyar formula molekula tarkibini koʻrsatadi. Dioltingugurt dixloridining molekulyar formulasi — S2Cl2, etanniki esa C2H6. Eng sodda formulalar bu moddalar uchun mos ravishda SCl va СН3 boʻladi.
Molekulyar formulalarda elementlarni yozishning turli tartiblari mavjud. Jadval va maʼlumotlar bazalarida, ayniqsa organik birikmalar uchun, odatda Hill tizimi[ingl.] afzal koʻriladi. Bu tizimga koʻra avval uglerod atomlari, keyin vodorod atomlari, soʻng boshqa barcha atomlar alifbo tartibida yoziladi. Bu usul birikmaning nomi oldindan nomaʼlum boʻlsa ham, uni qidirishni osonlashtiradi.
Noorganik birikmalarda koʻpincha birikmalarning stexiometrik tarkibini hisobga oluvchi boshqa tartib qoʻllanadi: elektromanfiyligi yuqoriroq boʻlgan element (odatda davriy jadvalda oʻngroqda yoki yuqoriroqda joylashgan) elektromanfiyligi pastroq elementning oʻng tomoniga yoziladi. Masalan, natriy xlorid «ClNa» emas, «NaCl» shaklida yoziladi. Kompleks tuzlarda dastlab markaziy atom va uning ligandlaridan iborat kation, keyin esa markaziy atom va uning ligandlaridan iborat anion yoziladi; masalan, (NH4)2SO4 — ammoniy sulfatning formulasi. Noorganik kislotalarning formulalari ham ularga mos tuzlarnikiga oʻxshash yoziladi. Masalan, H3PO4 — ortofosfat kislotaning molekulyar formulasi boʻlib, unda vodorod atomlari kationlar oʻrnida boshida yoziladi. Ushbu formulalar formula birliklari sifatida stexiometrik hisob-kitoblarda ishlatiladi, ammo birikmalarning tuzilishini aks ettirmaydi.
Misollar va oʻziga xos xususiyatlar

- Masalan, natriy xlorid (NaCl) birikmasida molyar nisbat[nem.] — natriyning xlorga nisbati quyidagicha: n(Na) : n(Cl) = 1 : 1. Natriy xloridning molekulyar formulasi birikma tuzilishi haqida maʼlumot bermaydi (rasmga qarang).
- Masalan, alyuminiy oksidida Al2O3 molyar nisbat n(Al) : n(O) = 2 : 3.
- H2O — suv molekulasi ikki vodorod atomi (H) va bitta kislorod atomi (O)dan iborat (nisbat 2 : 1);
- H2SO4 — sulfat kislota molekulasi ikkita vodorod atomi, bitta oltingugurt atomi (S) va toʻrtta kislorod atomidan iborat (nisbat 2 : 1 : 4).
- Masalan, geksanda C6H14 molyar nisbat n(C) : n(H) = 6 : 14 = 3 : 7. Demak, geksan molekulasining eng sodda formulasi C3H7 boʻladi. Biroq bunday formulalar molekuladagi atomlarning haqiqiy sonini koʻrsatmaydi va shu sababli koʻpincha bir maʼnoli emas.
Oddiy birikmalarda molekulyar formula koʻpincha eng sodda formula bilan bir xil boʻladi; unda atomlar soni mumkin boʻlgan eng kichik butun sonlar orqali ifodalanadi.
Molekulyar formulalardan foydalanish
Molekulyar formulalar kimyoviy reaksiya tenglamalarini yozishda ham qoʻllanadi. Reaksiyaning boshlangʻich moddalari va yakuniy mahsulotlari (reagentlar va mahsulotlar) reaksiya sxemasida, noorganik kimyoda, odatda molekulyar formulalar bilan ifodalanadi. Ular stexiometrik hisob-kitoblar uchun asos boʻlib xizmat qiladi. Molekulyar formulalar organik kimyoda kam qoʻllanadi, chunki ular organik birikmalar ishtirokidagi reaksiyalarning borishi uchun muhim boʻlgan maʼlumotlarni deyarli oʻz ichiga olmaydi.