O‘rin olish reaksiyalari

O‘rin olish reaksiyalari (ingl. substitution reaction (o‘rin olish reaksiyasi)) — kimyoviy reaksiyalar bo‘lib, ularda ayrim funksional guruhlar muayyan kimyoviy birikma tarkibida boshqa guruhlar bilan almashinadi. O‘rin olish reaksiyalarini belgilash uchun ingliz alifbosidagi «S» harfi ishlatiladi.

O‘rin olish reaksiyalarining umumiy ko‘rinishi:

𝖱−𝖷+𝖸−𝖹→𝖱−𝖸+𝖷−𝖹

Odatda, o‘rin olish sodir bo‘ladigan reagentlardan biri («R-X») substrat deb ataladi, boshqasi esa («Y-Z») — hujum qiluvchi reagent. «X» guruhi chiqib ketuvchi, «Y» — kiruvchi guruh deb ataladi.

O‘rin olish reaksiyasiga misol — metanning fotolitik xlorlanishi:

Хлорирование метана

Kimyoviy bog‘ning uzilish usuliga ko‘ra, o‘rin olish reaksiyalari gomolitik (radikal) va geterolitik reaksiyalarga bo‘linadi. Geterolitik reaksiyalar esa hujum qiluvchi reagentning turiga qarab nukleofil yoki elektrofil reaksiyalarga ajratiladi.

Organik kimyoda o‘rin olish reaksiyalari nihoyatda muhim ahamiyatga ega. Reaksiyaning odatiy mexanizmini batafsil o‘rganish muayyan reagentlar uchun natijani oldindan aytib berish bilangina cheklanmay, reaksiyaning kechishi uchun eng maqbul harorat sharoitlarini, erituvchini yoki mumkin bo‘lgan katalizatorni tanlashga ham yordam beradi.

Nukleofil o‘rin olish reaksiyalari

Nukleofil o‘rin olish reaksiyalarida hujum qiluvchi zarracha nukleofil, ya’ni manfiy zaryadli yoki erkin elektron juftiga ega zarracha bo‘ladi. Chiqib ketuvchi guruh nukleofug (nucleofuge) deb ataladi.

Nukleofil o‘rin olish reaksiyalari ko‘proq alifatik tizimlarga xosdir.

Nukleofil o‘rin olish reaksiyalarining umumiy ko‘rinishi:

𝖱−𝖷+𝖸−→𝖱−𝖸+𝖷−

Nukleofil o‘rin olish reaksiyalari quyidagicha belgilanadi: «SN». Odatda, alifatik (SN) va aromatik (SNAr) nukleofil o‘rin olish reaksiyalari farqlanadi.

Nukleofil o‘rin olish reaksiyalarining eng keng tarqalgan ikki mexanizmi mavjud:

  • SN1 — monomolekulyar nukleofil o‘rin olish: ikki bosqichli jarayon. Birinchi (sekin) bosqichda oraliq karbokation hosil bo‘ladi, u ikkinchi (tez) bosqichda nukleofil bilan reaksiyaga kirishadi.
  • SN2 — bimolekulyar nukleofil o‘rin olish: bir bosqichli jarayon bo‘lib, unda oraliq mahsulot (intermediat) hosil bo‘lmaydi.

Nukleofil o‘rin olish reaksiyasiga misol sifatida alkilgalogenidlarning gidrolizini ko‘rsatish mumkin:

𝖢𝟤𝖧𝟧−𝖡𝗋+𝖮𝖧−→𝖢𝟤𝖧𝟧−𝖮𝖧+𝖡𝗋−

Eng keng tarqalgan nukleofil guruhlar:

𝖧𝖮−,𝖱𝖮−,𝖱𝖢𝖮𝖮−,𝖭𝖧𝟤−,𝖱𝖭𝖧−,𝖱𝟤𝖭−,𝖧𝖲−,𝖱𝖲−,𝖥−,𝖢𝗅−,𝖡𝗋−,𝖨−.

𝖧𝟤𝖮, 𝖭𝖧𝟥, 𝖱𝟥𝖭, 𝖱𝟤𝖲, 𝖱𝟥𝖯, 𝖱𝖮𝖧, 𝖱𝖢𝖮𝖮𝖧.

Elektrofil o‘rin olish reaksiyalari

Elektrofil o‘rin olish reaksiyalarida hujum qiluvchi zarracha elektrofil, ya’ni musbat zaryadlangan yoki elektronlar yetishmaydigan zarracha bo‘ladi. Chiqib ketuvchi zarracha elektrofug (electrofuge) deb ataladi.

Elektrofil o‘rin olish reaksiyalari ko‘proq aromatik tizimlarga xosdir.

Elektrofil o‘rin olish reaksiyalarining umumiy ko‘rinishi:

𝖱−𝖷+𝖸+→𝖱−𝖸+𝖷+

Elektrofil o‘rin olish reaksiyalari quyidagicha belgilanadi: «SE».

Aromatik tizimlarda elektrofil o‘rin olishning faqat bitta asosiy mexanizmi mavjud — SEAr. Bunda dastlab musbat zaryadlangan oraliq zarracha hosil bo‘ladi, ikkinchi bosqichda esa undan chiqib ketuvchi guruh ajraladi.

Alifatik birikmalarda SE1 va SE2 mexanizmlari ham uchraydi. Ularga o‘xshash nukleofil o‘rin olish mexanizmlari — SN1 va SN2.

Elektrofil o‘rin olish reaksiyasiga misol:

Электрофильное замещение

Eng keng tarqalgan elektrofil guruhlar:

𝖧+,𝖱𝖢𝖮+,𝖱+,𝖱𝖭𝟤+,𝖱𝟤𝖭𝖧+,𝖭𝖮𝟤+,𝖫𝗂+,𝖢𝗅+,𝖡𝗋+,𝖨+.

Radikal o‘rin olish reaksiyalari

Radikal o‘rin olish reaksiyalarida hujum qiluvchi zarrachalar sifatida erkin radikallar ishtirok etadi.

Radikal o‘rin olish reaksiyalarining umumiy ko‘rinishi:

𝖱−𝖷+𝖸⋅→𝖱−𝖸+𝖷⋅

Radikal o‘rin olish reaksiyalari quyidagicha belgilanadi: «SR».

Radikal o‘rin olish reaksiyasiga misol sifatida yuqorida keltirilgan metanning xlorlanish reaksiyasini ko‘rsatish mumkin.