Molekulyar orbital — matematik funksiya bo‘lib, molekuladagi bitta elektronning to‘lqinsimon xatti-harakatini tavsiflaydi. Bu funksiyadan kimyoviy va fizik xossalarni, masalan, elektronning fazoning muayyan qismida bo‘lish ehtimolini hisoblashda foydalanish mumkin. Atom orbitali va molekulyar orbital atamalarini Robert S. Malliken 1932-yilda bitta elektron orbitalining to‘lqin funksiyalarini ifodalash uchun fanga kiritgan.
Odatda molekulaning to‘lqin funksiyasi Sleyter determinanti ko‘rinishida izlanadi. U koeffitsiyentlari noma’lum bo‘lgan molekulyar orbitallardan tuziladi. Koeffitsiyentlar Shryodinger tenglamasini yechish orqali, kvant mexanikasining usullaridan biri, masalan, variatsion usul yordamida topiladi. Bunday usullardan biri Xartri — Fok usulidir.
Bitta elektronning to‘lqin funksiyasi elektronning molekuladagi yadrolar va boshqa elektronlar hosil qilgan samarali maydondagi harakatini, molekulani yaxlit tizim sifatida hisobga olgan holda, tavsiflaydi. Bunday orbital butun molekula yoki molekuladagi ko‘plab atomlar bo‘ylab tarqaladi hamda atom orbitallarining kombinatsiyasi sifatida ifodalanadi. Grafik jihatdan u to‘lqin funksiyasi muayyan qiymatga ega bo‘ladigan kontur diagramma bilan yoki mazkur orbitaldagi elektronning bo‘lish ehtimoli yuqori va o‘zgarmas deb qabul qilingan fazoviy sohasi orqali tasvirlanadi. Bunda ushbu sohaning har bir qismida to‘lqin funksiyasining ishorasi (+ yoki −) ko‘rsatiladi.

MO simmetriyasi
Molekulyar orbitallar (MO) nb ta bazis funksiyasi bo‘yicha yoyilma tarzida tuziladi (atom orbitallari (AO)):
MO energiyalari () va koeffitsiyentlari Rutan tenglamalari sistemasini yechish orqali aniqlanadi:
Bu yerda — qoplanish integrallari:
va — Fok operatorining matritsa elementlari ():
Xartri — Fok — Rutan usuli (XF yoki HF) variatsion prinsipga asoslanadi. Bu masalada prinsip ko‘p elektronli tizim energiyasini minimumga keltiradigan koeffitsiyentlar to‘plamini topishdan iborat.
To‘liq to‘lqin funksiyasi ne ta elektronni nb ta molekulyar orbital (MO) bo‘yicha () «to‘ldirish prinsipi» asosida joylashtirish orqali tuziladi: MOlar energiya qiymati ortib borish tartibida joylashtiriladi va shu ketma-ketlikda elektronlar bilan to‘ldiriladi. Bunda Pauli prinsipiga rioya qilinadi: faqat elektronlar o‘rni almashtirilganda antisimmetrik bo‘lib qoladigan to‘lqin funksiyalari bilan ifodalangan holatlargina amalga oshadi. Atomda ham, molekulada ham elektronlarning orbitallar bo‘yicha joylashishining har bir usuli muayyan elektron konfiguratsiyasiga mos keladi. Elektron konfiguratsiyasini ko‘rsatish uchun orbitallarni sanab o‘tish va har birining bandlik sonini (undagi elektronlar sonini) berish kerak. Masalan, azot atomining asosiy holatdagi elektron konfiguratsiyasi 1s22s22p3. HF yaqinlashuvida to‘lqin funksiyasi bitta konfiguratsiyaga mos keladi.
1-misol. Ammiak molekulasi uchun Fok operatorining matritsa elementlari va Rutan tenglamalari.
Bazis funksiyalari sifatida simmetriyalashtirilgan orbitallarni ko‘rib chiqamiz.
Vodorod atomlarining s-orbitallaridan simmetriyalashtirilgan kombinatsiyalar tuzamiz. Azot atomining atom orbitallari (AO) va keltirilmaydigan tasavvurlarga (KT) tegishli, ikkita orbital esa — va ikki o‘lchamli e KT bazisini hosil qiladi.
| E | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| h1 | h1 | h2 | h3 | h1 | h3 | h2 |
| h2 | h2 | h3 | h1 | h3 | h2 | h1 |
Uchta funksiya hosil bo‘ladi:
Quyidagi funksiyalarning va o‘zaro ortogonal emasligini ko‘rsatish qiyin emas. Ulardan ga ortogonal bo‘lgan e KT bazis funksiyasini quyidagicha yozish mumkin: va : . Koeffitsiyentni aniqlash uchun integralni ko‘rib chiqamiz
Bundan:
va
Bu funksiyani normallashtirib, quyidagini olamiz:
Natijada ammiak molekulasining simmetriyalashtirilgan orbitallari jadvali quyidagicha ko‘rinish oladi:
| s, | ||
|---|---|---|
| e |
Biroq bu to‘plamga azot atomining 1s atom orbitali kirmaydi, ya’ni yarimempirik hisoblash usullariga xos «valent yaqinlashuvi» ishlatiladi.
Vigner — Ekkart teoremasiga ko‘ra, Fok operatori matritsasi (fokian) blok-diagonal ko‘rinishga ega bo‘ladi ():
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| s | f1 | f2 | f3 | |||||
| 1 | s | 0 | 0 | 0 | 0 | |||
| 2 | 0 | 0 | 0 | 0 | ||||
| 3 | f1 | 0 | 0 | 0 | 0 | |||
| 4 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | |||
| 5 | f2 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | ||
| 6 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | |||
| 7 | f3 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
Qoplanish integrallari matritsasi ham shunday tuzilishga ega (). Shu sababli Rutan tenglamasi uchun quyidagi ko‘rinishga ega ():
uchun va :
uchun va :
uchun va :
Yuqoridagi tenglamalarni orbitallar bazisida tuzilgan bloklar uchun alohida yechish mumkin: va orbitallar bazisida va . Birinchi blokning uchta molekulyar orbitali (energiyalari ) tarkibiga faqat KT bo‘yicha o‘zgaradigan orbitallar kirishi mumkin , ikkinchi blokning energiyalari bo‘lgan ikkita MOsi esa faqat va e KTning birinchi qatori bo‘yicha o‘zgaradigan orbitallardan iborat; uchinchi blokning energiyalari bo‘lgan ikkita MOsi esa faqat va e KTning ikkinchi qatori bo‘yicha o‘zgaradigan orbitallardan iborat. Bundan tegishli MOlar ham xuddi shunday simmetriyaga ega ekanligi kelib chiqadi
Shunday qilib, molekulyar orbitallarni simmetriyasiga ko‘ra tasniflash mumkin.
Vigner — Ekkart teoremasiga muvofiq: (xuddi shu narsa uchun ham o‘rinli), demak, va xuddi shu xulosa koeffitsiyentlarga ham tegishli Natijada «e» simmetriyaning ikkita bloki energiyasi bo‘lgan ikkita MO va energiyasi bo‘lgan yana ikkita MOni beradi: bir xil keltirilmaydigan tasavvurning turli qatorlari bo‘yicha o‘zgaradigan MO juftliklarining energiyasi bir xil bo‘ladi. Shunday qilib, har bir holatning aynish darajasi uni tavsiflaydigan funksiyalar qaysi KT bo‘yicha o‘zgarishiga bog‘liq bo‘lib, shu KT o‘lchamiga teng bo‘ladi.
2-misol. Suv molekulasining molekulyar orbitallarini tahlil qilish.
Kvant-kimyoviy hisoblash natijalari asosida MO simmetriyasini tahlil qilish uchun quyidagilar zarur:
- molekulaning nuqtaviy simmetriya guruhini aniqlash
- hisoblashda qaysi koordinatalar sistemasi ishlatilganini va simmetriya elementlari belgilar jadvalida keltirilganlariga mos kelishini tekshirish
- simmetriyalashtirilgan orbitallar jadvali oldindan tuzilgan bo‘lsa, undan foydalanish maqsadga muvofiq.
- Atomlarning Dekart koordinatalari molekula tuzilishi va uning fazodagi yo‘nalishini aniqlash imkonini beradi.
- Molekulaning nuqtaviy simmetriya guruhi —
- Yarimempirik hisoblash valent yaqinlashuvida bajarilgan va sakkizta elektron (ne=8) hisobga olingan: O atomining oltita elektroni hamda ikkita H atomining bittadan elektroni. Demak, oltita MOdan to‘rttasi band.
Atomlarning Dekart koordinatalari, Å
| x | y | z | ||
|---|---|---|---|---|
| 1 | O | 0. | 0. | 0. |
| 2 | H | 0. | 0.76 | 0.59 |
| 3 | H | 0. | ||
| 0.59 |
MOning AOlar bo‘yicha yoyilish koeffitsiyentlari matritsasi suv molekulasi uchun PM3 yarimempirik usulida olingan bo‘lib, quyidagicha ko‘rinishga ega:
| 1 | O | 0.878
0. 0. −0.108 |
0.
0. 0.770 0. |
0.339
0. 0. 0.826 |
0.
1.000 0. 0. |
0.336
0. 0. −0.552 |
0.
0. 0.638 0. | |
| 2 | H | 1s | 0.329 | 0.451 | ||||
| 0. | 0.539 | |||||||
| 3 | H | 1s | 0.329 | |||||
| 0. | 0.539 | 0.545 |
Har bir MOning simmetriyasini aniqlash uchun koeffitsiyentlarni tahlil qilish kerak . Bir MO tarkibiga guruhning turli keltirilmaydigan tasavvurlari (KT) bo‘yicha o‘zgaradigan atom yoki simmetriyalashtirilgan orbitallar bir vaqtda kira olmaydi. Shu bois MO simmetriyasini aniqlash uchun eng xarakterli hissalardan ayrimlarini ko‘rib chiqish kifoya:
- Molekulyar orbital tarkibiga nolga teng bo‘lmagan koeffitsiyentlar bilan faqat to‘liq simmetrik atom orbitallari (AO) kiradi: va to‘liq simmetrik kombinatsiya . Bundan MOning simmetriyasi .
- MO quyidagi simmetriyaga ega: , chunki u atom orbitali hamda quyidagi ko‘rinishdagi simmetriyalashtirilgan orbitaldan tuzilgan: bu orbitallar quyidagi keltirilmaydigan tasavvurga mos keladi: .
- MO quyidagi simmetriyaga ega: , chunki u ham kabi shu KT bo‘yicha o‘zgaradigan orbitallarning chiziqli kombinatsiyasidir. Bu simmetriyadagi ikkinchi MO bo‘lgani uchun unga 2 raqami beriladi: «2», avvalgi MOdan farqli ravishda «1».
- HOMO tarkibiga O atomining AOsi kiradi va uning simmetriyasi .
- LUMO tarkibiga 2s(O) AO kiradi. Bu orbitalga simmetriyani berish uchun yetarli; u uchinchi to‘liq simmetrik MOdir.
- MO tarkibida atom orbitalining hissasi katta; uning simmetriyasi esa .
Shunday qilib, mazkur hisoblash natijalariga ko‘ra, asosiy holatdagi suv molekulasining elektron konfiguratsiyasi .
HOMO va LUMO

Molekulaning asosiy holatida elektronlar eng past energiyali orbitallarni to‘ldiradi. Asosiy holatda band orbitallar orasida energiyasi eng yuqori bo‘lgan orbital odatda EYBMO (eng yuqori band molekulyar orbital) yoki, ko‘proq, inglizcha HOMO (highest occupied molecular orbital) qisqartmasi bilan belgilanadi.
Energiyasi bo‘yicha undan keyingi orbital EQBMO (eng quyi bo‘sh molekulyar orbital) yoki LUMO (lowest unoccupied molecular orbital — eng past energiyali band bo‘lmagan molekulyar orbital) deb ataladi. EQBMO — to‘liq yoki qisman bo‘sh molekulyar orbital bo‘lib, kimyoviy zarrachaning band bo‘lmagan orbitallari orasida eng past energiyaga ega. Uning energiyasi molekulyar orbitallar usuli bilan hisoblanadi va shu molekulyar zarrachaning elektronga moyilligini aks ettiradi. Shuningdek, u zarrachaning elektrofil sifatidagi reaksion faolligini tavsiflashi mumkin.
Lokal molekulyar orbital butun molekulaga emas, balki uning muayyan qismigagina tarqaladigan va fazoda boshqa orbitallardan ajralib turadigan orbitaldir. Masalan, C–H bog‘larini taxminan tavsiflovchi σ-turdagi molekulyar orbital metanda lokallashgan.
Havolalar
- Molekulyar orbital // Fizika ensiklopediyasi : [5 jildda] / Bosh muharrir A. M. Proxorov. — Moskva: Sovet ensiklopediyasi (1–2-jildlar); Katta Rossiya ensiklopediyasi (3–5-jildlar), 1988—1999. — ISBN 5-85270-034-7.
- Prisedkiy V. V. Molekulyar orbitallar (kimyo yo‘nalishida tahsil oluvchi talabalarga «Kimyoviy bog‘lanish» bo‘limini o‘rganish uchun o‘quv qo‘llanma). — Donetsk: DonNTU, 2009. — 42 bet — [Arxivlangan 19 2013-yil sentabr oyida.]
- Java molekulyar orbital ko‘ruvchisi vodorod molekulyar ionining orbitallarini ko‘rsatadi.
- Orbitronbarcha atom orbitallari hamda ayrim molekulyar va gibrid orbitallarning vizual tasviri
- xeo ayrim atom va molekulyar orbitallarning vizual tasvirlari
- OrbiMol Molekulyar orbitallar ma’lumotlar bazasi.