Kobul haqida

Shahar
Kobul
pushtu ‎va dari کابل
34°31′58″ shim.  k. 69°09′57″ sharq.  u.HGЯO
Mamlakat  Afgʻoniston
Maʼmuriy boʻlinishi 22 ta tuman
Shahar hokimi Hamdulloh Noʻmoniy
Tarixi va geografiyasi
Asos solingan 1200
Maydoni 275 km²
Dengiz sathidan balandligi 1791 m
Vaqt mintaqasi UTC+4:30
Aholisi
Aholisi 4 273 156 kishi (2020)
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +93-20

km.gov.af
Кабул на карте
Кабул
Kobul
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi sayohat qoʻllanmasi
Shahar manzarasi

Kobul (pushtu ‎va dari کابل — Kobul) — Afgʻonistonning poytaxti va eng yirik shahri. Mamlakatda aholisi bir milliondan oshgan yagona shahar.

U Kobul daryosi boʻyida, dengiz sathidan 1 800 metr balandlikda joylashgan. Avtomobil yoʻli orqali Gʻazni, Qandahor, Hirot, Mozori Sharif shaharlari bilan bogʻlangan. Kobulda oʻq-dorilar, gazlama, mebel, shakar ishlab chiqariladi. Shahar aholisi 4 273 156 kishini tashkil etadi (2020-yilgi baho).

Etimologiyasi

Kobul aholisi orasida shahar nomining afgʻoncha yozilishiga asoslangan talqin mavjud: «Gullar orasidagi suv» — آب در بين گل, yaʼni «gullagan qirgʻoqlar orasidan oqadigan daryo». Ye. M. Pospelovning fikricha, shahar shu nomdagi gidronim (suv obyekti nomi) sharafiga atalgan boʻlib, uning kelib chiqishi aniq aniqlanmagan.

Shahar tarixi

Qadimgi davr

Qadimda Kubha nomi bilan mashhur boʻlgan shahar hindlarning diniy matnlar toʻplami — Rigveda hamda Avesto — zardushtiylikning muqaddas kitobida tilga olinadi. Rigvedada shahar togʻlarda yashash uchun eng qulay maskan sifatida madh etiladi. Shahar midiyaliklar hukmronligi ostida boʻlgan, keyinchalik uni Ahamoniylar bosib olgan. Manbalarga koʻra, oʻsha davrda shahar allaqachon «Kabura» deb atalgan. Bu nomni yunon munajjimi Klavdiy Ptolemey ham ishlatgan. Shahar zardushtiylik, buddaviylik va hinduizmning madaniy markaziga aylangan. Shahar haqidagi yana bir manba — Makedoniyalik Aleksandrning qaydlaridir. U bu vodiyni istilodan keyin oʻrgangan, biroq uning yozuvlarini ishonchli deb boʻlmaydi, chunki Aleksandr, ehtimol, yaqin atrofdagi kichikroq shaharchani tasvirlagan. Keyinchalik mintaqa Salavkiylar imperiyasi, keyin esa hindlarning Mauryalar imperiyasi tarkibiga kirgan.

Miloddan avvalgi II asrda Kobul Hindistondan yunon-baqtriyaliklar tomonidan tortib olingan. Miloddan avvalgi I asr oʻrtalariga kelib shaharni Hind-skif podsholigi egallagan. Ehtimol, mintaqa Xitoyning «Xou Xanshu» yilnomasida Gaofu (高附) nomi bilan tilga olingan. Bu yirik knyazlik boʻlib, aholisi hindlarga oʻxshagan, jangovarlikka moyil boʻlmagan va savdoda mohir edi. Ular goh hindlarga, goh baqtriyaliklarga, goh parfiyaliklarga qaram boʻlib qolishgan. Ammo 100 yil oʻtgach, shahar Kushon podsholigi hukmronligi ostiga oʻtgan. Imperator Kujula Kadfiz hukmronligi boshlanganidan soʻng, shahar milodiy III asrgacha ularning qoʻl ostida qolgan.

Milodiy 230-yilda kushonlar Sosoniylar imperiyasidan magʻlubiyatga uchragan va vassal davlatga aylangan. Bu davlat Kobulni bosqinchilarga oʻz ixtiyori bilan topshirgan. Milodiy 420-yilda Sosoniylarni kidariylar qabilasi siqib chiqargan, 460-yillarda esa ularni eftaliylar haydab yuborgan. Shahar turkiylarning Ashina xoqonligi tarkibiga kirgan. Shaharda turkiy hukmdorlarning 60 avlodi hukmronlik qilgan. Shahar atrofida mudofaa devori ham barpo etilgan, ammo u bizning davrimizgacha saqlanmagan.

Ayrim tarixchilar Kobulni sanskrit tilidagi Kamboja nomi bilan bogʻlaydi va podsholik nomi aynan shu shahar nomidan kelib chiqqan deb hisoblaydi. Boshqa asarlarda shahar «Kofes» yoki «Kofene» deb tilga olinadi. Xitoylik rohib Syuan Szan shaharni «Kaofu» deb atagan.

Milodiy I asrda Kobul vodiysiga yuechjilar yoki sharqiy sarmatlar ommaviy ravishda koʻchib kela boshlagan. Bu davrda xristianlik ham tarqala boshlagan.

Arablar va moʻgʻullar istilosi

Arab qoʻshinlari milodiy 642-yilda Afgʻonistonga yetib kelgan. Oʻsha paytda Kobul mustaqil edi. Dastlab arablar butun mintaqani boʻysundira olmagan. Jumladan, 600-yillar oxirida sarkarda Abdurahmon ibn Samon shaharni tark etishidan oldin mahalliy aholining atigi 12000 nafarini islomga kiritishga muvaffaq boʻlgan. 870-yilda arablar Yaʼqub ibn Lays boshchiligida Kobulni qayta egallaguniga qadar musulmonlar ozchilikni tashkil etgan. Yaʼqub ibn Lays mintaqada birinchi musulmon sulolasiga asos solgan. Shu tariqa musulmonlar shahar va mintaqaning hukmron tabaqasiga aylangan.

Kobulda mustahkamligi bilan mashhur qalʼa bor, unga faqat bitta yoʻl olib boradi. Qalʼada musulmonlar yashaydi, shaharda esa Hindistondan kelgan gʻayridinlar istiqomat qiladi.

— Istaxriy, 921-yil

Keyingi asrlarda shahar Somoniylar, Gʻaznaviylar, Gʻuriylar va Xorazmshohlar hukmronligi ostiga oʻtib turgan. 1200-yillarda moʻgʻullar bostirib kirgan, ular yoʻlidagi hamma narsani yoqib, vayron qilgan va Kobulni xarobaga aylantirgan. Koʻplab manbalarda Chingizxon nevarasining oʻldirilishiga javoban moʻgʻullar mahalliy aholini ommaviy qirgʻin qilgani qayd etiladi. Moʻgʻullar istilosidan keyin yangi davlatlar vujudga kelgan va Kobul Chigʻatoy ulusi tarkibiga kirgan. Moʻgʻullar bosqini paytida Afgʻonistondan koʻplab odamlar Hindistonga qochib oʻtgan, bu esa islom taʼsirining kengayishiga yordam bergan. Keyinchalik ular Dehli sultonligini barpo etgan. Bobur davrida Kobul vaqtincha Boburiylar davlatining poytaxtiga aylangan. Bobur Kobulda dafn etilgan.

Arab olimi Marokashdan kelib, Kobulni quyidagicha taʼriflagan:

Keyin biz Kobulga yoʻl oldik. Ilgari u katta shahar boʻlgan, hozir esa afgʻonlar deb ataladigan fors qabilasi yashaydigan qishloqdir. Ular shaharlar va dovonlarga egalik qiladi hamda katta qudratga ega. Afgʻonlarning koʻpchiligi qaroqchilardir. Ularning eng baland togʻi Kuh-i Sulaymon deb ataladi.

— Ibn Battuta (1304–1369)

Temuriylar va Boburiylar davri

Bobur va uning oʻgʻli Humoyun

Kobul Amir Temur tomonidan 1392-yilda nevarasi Pirmuhammadga berilgan mulk tarkibiga kirgan.

XIV asrda Kobul Temur saltanatining yirik savdo markaziga aylangan. 1504-yilda shahar Hindistonning temuriy hukmdori Boburning qarorgohiga aylangan. Keyinchalik shahar Boburiylar imperiyasining eng muhim markazlaridan biriga aylangan.

1525-yilda Bobur shahar va uning atrofini quyidagicha tasvirlagan:

Kobul viloyatida turli qabilalar yashaydi. Vodiy va tekisliklarda aymoqlar, turklar va arablar; shaharda va ayrim qishloqlarda sartlar, boshqa qishloq va hududlarda esa [qabilalar] pashoyilar, parojilar, tojiklar, birkilar va afgʻonlar yashaydi. Gʻazni togʻlarida hazoralar va nikudariylar istiqomat qiladi. Hazoralar va nikudariylar orasida moʻgʻul tilida soʻzlashadiganlar bor. Shimoli-sharqdagi togʻlarda kofirlar qishloqlari, masalan, Katur va Gibrik, janubda esa afgʻonlar manzilgohlari joylashgan. Kobul viloyatida oʻn bir yoki oʻn ikki tilda soʻzlashiladi: arab, fors, turk, moʻgʻul, hind, afgʻon, pashoyi, paroji, gibri, birki va lamgʻoniy tillarida.

— Boburnoma (1525)

Mirzo Muhammad Haydar, oʻsha davrda shaharga kelgan Hindistonlik shoir, shunday yozgan: «Kobulda ovqatlaning va iching — u togʻ, sahro, shahar, daryo va yana koʻp narsadir»[manba 4060 kundan beri koʻrsatilmagan]. Aynan shu yerdan Bobur 1526-yilda Shimoliy Hindistonni zabt etishni boshlagan. U egallagan hududlarda islom keng tarqalgan va bugun ular Pokiston nomi bilan tanilgan. Bobur Kobulda 20 yil yashab, shaharni juda yaxshi koʻrib qolgan va shu yerda dafn etilishni istagan. Uning qabridagi bitikda mashhur boʻlib ketgan bayt yozilgan: اگرفردوس روی زمین است همین است و همین است و همین است («Agar yer yuzida jannat boʻlsa, u aynan shu yerda, aynan shu yerda, aynan shu yerda»).

Afgʻon davlati va Britaniya bosqini

Kobul atrofi, XIX asr oʻrtalari

Aynan 1737-yilda shahar Eron hukmdori Nodirshoh Afshor tomonidan egallangan. Biroq 9 yil oʻtgach, u oʻz zobitlari tomonidan oʻldirilgan. 1747-yilda hokimiyat tepasiga Ahmadshoh Durroniy kelib, keyinchalik Durroniylar imperiyasi deb atalgan davlat hududini kengaytira boshlagan. Mohiyatan, aynan shu davrda hozirgi chegaralariga yaqin Afgʻoniston davlati shakllangan.

1776-yilda Ahmadshohning oʻgʻli Temurshoh Durroniy poytaxtni Qandahordan Kobulga koʻchirgan. Temurshoh 1793-yilda vafot etgan va taxtni oʻgʻli Zamonshoh Durroniy egallagan. Oʻsha vaqtda shaharga ingliz Jorj Foster tashrif buyurib, Kobulni Janubiy Osiyodagi eng toza shahar deb atagan.

Bu orada Rossiya imperiyasi Afgʻoniston shimolidagi musulmon davlatlarni jadal bosib olayotgan edi. Bunday bosqinning oldini olish uchun Britaniya imperiyasi Afgʻoniston ustidan nazorat oʻrnatishga uringan.

1826-yilda shaharda Doʻstmuhammad hukmronlik qilgan, ammo 1839-yildagi davlat toʻntarishi natijasida hokimiyatga Shoʻja Shoh Durroniy — aslida Britaniya imperiyasining qoʻgʻirchoq hukmdori, uning yordami bilan taxtga kelgan shaxs — oʻtirgan. Biroq yangi shoh uzoq hukmronlik qilmagan va 1841-yilda shahar qoʻzgʻolonchilari tomonidan oʻldirilgan. Shundan keyin inglizlar mamlakatga bir necha marta harbiy bostirib kirishga uringan. 1842-yilda Kobulni egallagan inglizlar tez orada yana janubga chekinishga majbur boʻlgan. Bu harbiy harakatlarga boshchilik qilgan sarkarda — Akbarxon.

Ingliz qoʻshinlari Kobulni ikkinchi marta, bu safar muvaffaqiyatli egallashga 1878-yilda uringan. Tinchlik shartnomasi — Gandamak shartnomasi tuzilgan va unga koʻra inglizlar Afgʻonistondagi mavqeini mustahkamlagan. Biroq 1879-yil 3-sentabrda afgʻon qoʻshini amirga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarib, Britaniya missiyasini tor-mor etgan va elchi Kavanyarini oʻldirgan. Amir Britaniyadan yordam soʻragan va general Roberts diviziyasi Kobulga yuborilgan. 6-oktabrda Roberts Kobul yaqinidagi Charosiyob jangida Kobul yaqinida magʻlub etgan, 7-oktabrda esa shaharga yetib kelgan. Janglar davomida britaniyaliklar tarixiy qalʼani qisman vayron qilgan. Uning nomi — Bolo Hisor.

XX asr

Tinchlik davri

1920-yillar boshida Kobul oliy tabaqasiga mansub ayollar
Kobul oliy pedagogika kollejida geografiya darsi, 1968-yil
Kobul koʻchalaridan biri, 1970-yillar
Kobul koʻchalaridan biri, 1977-yil

1926-yilda qirol Omonullaxon hokimiyatga kelgan. Uning davrida Kobulga ilk bor elektr energiyasi keltirilgan va qizlar uchun taʼlim joriy etilgan. Qirol Britaniyaning Rolls-Royce Limited avtomobilida shahar boʻylab sayr qilishni xush koʻrgan va mashhur Dorulomon saroyida yashagan. Uchinchi ingliz-afgʻon urushidan soʻng Omonullaxon Iydgoh masjidida mustaqillikni eʼlon qilgan. 1929-yilda qirol Habibulloh Bachai uyushtirgan mahalliy qoʻzgʻolon tufayli Kobulni tark etishga majbur boʻlgan. Biroq Habibulloh 9 oylik hukmronligidan keyin yangi qirol Nodirxon tomonidan qamoqqa tashlangan. 1933-yilda yangi qirol Kobuldagi maktabda mukofotlash marosimi paytida talaba Abdulxoliq tomonidan oʻldirilgan. Taxt uning 19 yoshli oʻgʻli Zohirshohga oʻtgan va u bir necha oʻn yil hukmronlik qilgan.

Urushdan oldingi davrda Fransiya va Germaniya mamlakat taraqqiyotiga koʻmaklashgan, oliy tabaqa vakillariga sifatli taʼlim berish maqsadida yangi maktablar va litseylar ochgan. Shu tariqa 1932-yilda Kobulda Kobul universiteti ochilgan. Talabalar Gʻarb taʼlim tizimi asosida oʻqitilgan boʻlsa-da, oʻqituvchilarning aksariyati Gʻarbda tahsil olgan afgʻonlar edi. 1960-yillarda universitet oʻqituvchilarining koʻpchiligi Gʻarb universitetlari diplomlariga ega boʻlgan. Zohirshoh hokimiyatga kelganida Kobulda bor-yoʻgʻi 10 km temiryoʻl qurilgan, mamlakatda esa sanoqli ichki telegraf va telefon liniyalari hamda yoʻllar mavjud edi. Zohirshoh nemis, italyan va yapon muhandislariga mamlakatda yangi transport infratuzilmasi va aloqa tarmogʻini barpo etish iltimosi bilan murojaat qilgan. Natijada 1937-yilda Kobulda birinchi radiominora qurilgan va u yaqin qishloqlar bilan aloqa oʻrnatish imkonini bergan. Iqtisodiyotni rivojlantirish uchun banklar va milliy kartellar tashkil etilgan. Kobulda yangi toʻqimachilik korxonalari, elektr stansiyalari va mebel fabrikalari qurilib, shaharni zarur mahsulotlar bilan taʼminlash imkoniyati yaratilgan.

1955-yildan boshlab infratuzilmani rivojlantirish bilan Sovet Ittifoqi shugʻullangan. U mamlakatda jamoat transporti tizimi, aeroportlar, sement zavodi, non kombinati, beshta yangi avtomagistral va toʻgʻon qurgan. Shahar koʻplab gʻarblik sayyohlarni jalb qila boshlagan. 1960-yilda Kobulda hayvonot bogʻi ochilgan, unda nemis zoologlari ishlagan. Qirol liberal siyosat yurita boshlagan, masalan, ayollarning paranjisiz yurishini qonuniylashtirib, shaxsiy huquqlarni kengaytirgan. Natijada koʻplab talabalar siyosiy hayotda faol ishtirok eta boshlagan. Kobulda liberal, sotsialistik va maoistik guruhlar tashkil topgan. Shu bilan birga, islomiy konservatorlar koʻplab qishloqlar hanuz qashshoqlikda yashayotganini aytib, hokimiyatni tanqid qilgan.

1969-yilda Pul-e Xishti masjidi yaqinida Sovet Ittifoqining taʼsiri, din mavqeining susayishi va liberal siyosatga qarshi diniy qoʻzgʻolon boshlangan. Namoyishchilar qatʼiy shariat qonunlarini qayta joriy etishni talab qilgan. Namoyish tarqatib yuborilgan va uning yetakchisi Muhammad Fayzoniy hibsga olingan. 70-yillar boshida Kobul radiosi pushtu tilidan tashqari, milliy ozchiliklar oʻzlarini chetda qolgan his qilmasligi uchun ularning tillarida ham eshittirishlar uzata boshlagan. 1973-yilda Zohirshoh Yevropada safarda boʻlgan paytda uning amakivachchasi, ayni vaqtda mamlakat bosh vaziri Muhammad Dovud davlat toʻntarishi uyushtirib, hokimiyatni egallagan. Uni marksistik Afgʻoniston xalq demokratik partiyasi (AXDP) qoʻllab-quvvatlagan. Dovud oʻzini mamlakat prezidenti deb eʼlon qilib, siyosiy islohotlarni boshlagan. Yangi hokimiyat mamlakatda sovetparast siyosat yurita boshlagan.

1975-yilda yosh Ahmadshoh Masʼud va uning tarafdorlari qoʻzgʻolon koʻtarishga uringan, ammo qoʻshni Pokistonga qochishga majbur boʻlgan. U yerda ularni Pokiston bosh vaziri Zulfikor Ali Bxutto qoʻllab-quvvatlagan va Afgʻonistondagi vaziyatni yanada beqarorlashtirish maqsadida qoʻzgʻolonchilarga mablagʻ ajratgan. Pokiston Afgʻoniston shimolida isyon koʻtarishi kerak boʻlgan yosh islomchilarni yollay boshlagan. Ular orasida keyinchalik Afgʻoniston bosh vaziriga aylangan Gulbiddin Hikmatyor ham boʻlgan. Aslida, Afgʻonistondagi keyingi islomchilik harakatining shakllanishida Pokiston muhim rol oʻynagan, chunki uning kelajakdagi koʻplab yetakchilari Pokistonda harbiy tayyorgarlikdan oʻtgan. 1978-yilda Afgʻonistonda Aprel inqilobi yuz berib, hokimiyat kommunistlar qoʻliga oʻtgan.

1922-yildan 1978-yilgacha boʻlgan davr Afgʻonistonda tinchlik va ravnaq davri hisoblanadi. Bu yillarda turli etnik guruhlar oʻzaro tinch yashagan va mamlakatda sanoatlashtirish faol kechgan.

Aprel inqilobi va Sovet harbiy aralashuvi

1978-yil 28-aprelda prezident Dovud, uning oilasi va koʻplab tarafdorlari Kobulda oʻldirilgan. Hokimiyat tepasiga Hafizulloh Amin kelib, keskin islohotlarni boshlagan. Barcha korxonalar sovet namunasi asosida davlat tasarrufiga oʻtkazilgan. Taʼlim tizimi ham sovet modeli boʻyicha qayta tashkil etilgan va unda marksizm-leninizm oʻqitila boshlangan. Marksistik mafkura dinni inkor etgani sababli aholining katta qismi unga qarshi qoʻzgʻolon koʻtargan. Koʻplab harbiylar qoʻshinni tark etib, mujohidlar safiga qoʻshilgan.

1979-yilda Aminning SSSR hukumatiga Afgʻonistonning ichki ishlariga tashqi aralashuvga qarshi kurashishda yordam berish uchun sovet qoʻshinlarini mamlakat hududiga yuborish haqidagi navbatdagi murojaatidan soʻng SSSR qoʻshin kiritgan.

Pokiston dushmanlarni (mujohidlarni) faol qoʻllab-quvvatlagan, islomchilarni qurollantirgan va hatto Afgʻoniston hududida yashirin operatsiyalar oʻtkazgan. Koʻp oʻtmay Pokistonga AQSH ham yordam berishga qoʻshilgan. AQSH Sovet Ittifoqi taʼsirining kuchayishiga har qanday yoʻl bilan toʻsqinlik qilishga urinib, yangi dushmanlar va islomchilarni ham yollagan.

Kobul, 1982-yil.

Bu davrda Kobulda vaziyat nisbatan tinch boʻlgan, chunki jangovar harakatlar asosan qishloq joylarda kechgan. Biroq shaharda terrorchilik hujumlari xavfi yuqori boʻlgan. Shu sababli deyarli har bir jamoat binosi yonida qurollangan askarlar va qoʻriqchilar turardi. Kommunistik partiya aʼzolarining oʻldirilishi ancha keng tarqalgan edi. Shahar amalda qalʼaga aylantirilgan. Shunga qaramay, shaharning iqtisodiy hayoti toʻxtamagan, oʻsha paytda ishchilarning 40 % ini ayollar tashkil qilgan.

Amerikalik diplomatning soʻzlariga koʻra, sovet qoʻshinlari shahardagi vaziyatni keskinlashtirgan degan rasmiy qarashdan farqli oʻlaroq, harbiylar mehmonlar va mahalliy aholiga asosan xushmuomala munosabatda boʻlgan. Ular koʻpincha shahar boʻylab erkin harakatlangan, savdo hududlarini afzal koʻrib, doʻkon va rastalardan xarid qilgan. Sovet fuqarolari va partiya aʼzolari oʻzlari uchun sovet uslubida koʻplab 5 qavatli panelli turarjoy binolaridan iborat yangi mahallalar qurgan; bu binolar shaharda hozirgacha mavjud. Harbiylarning oʻzlari yashagan uylar tikanli sim va tanklar bilan oʻralgan. Koʻpincha tajovuzning asosiy qismi tuzum muxoliflari va dushmanlardan kelgan. Shahar aholisi juda tez oʻsgan: 1978-yilda 500 000 kishi boʻlgan boʻlsa, 1988-yilda bu koʻrsatkich 2 000 000 kishiga yetgan. Bunga asosan qoʻshni Pokiston va Erondan qochqinlarning kelishi sabab boʻlgan.

Fuqarolar urushi va Tolibon

Kobul, 1993-yil

1980-yillar oxiridagi iqtisodiy vaziyat Sovet Ittifoqini Afgʻon urushidagi ishtirokini toʻxtatishga va qoʻshinlarini olib chiqishga majbur qilgan. Himoyachisidan ayrilgan Najibulloh rejimi qulagan. 1992-yilda sobiq demokratik respublikaning askarlari va dushmanlarning islomchi guruhlari shaharni egallagan. Biroq oʻzaro kelishmovchiliklar tufayli yangi muvaqqat hukumat tuza olmaganlar va Kobul turli guruhlar oʻrtasidagi jang maydoniga aylangan. 4 yil ichida shahardagi binolarning 80 % i vayron boʻlgan va 50 000 nafar tinch aholi halok boʻlgan. Aholining aksariyati shahardan qochgan.

Tolibon diniy politsiyasi xodimi paranjiysiz yurishga jurʼat qilgan ayolni urmoqda

Shahar muntazam bombardimonlardan aziyat chekkan. 1992-yilda trolleybus qatnovi butunlay toʻxtagan. 1993-yilda shaharning suv taʼminoti va elektr uzatish tizimi toʻliq oʻchirilgan. Shia hazoralar va Abdul Ali Mozoriy tarafdorlari hamda vahhobiylar Abdul Rasul Sayyof tarafdorlari oʻrtasidagi ziddiyat avj olib, etnik tozalashlarga aylanib ketgan. Mudofaa vaziri Ahmadshoh Masʼud guruhlar oʻrtasida vositachilik qilishga uringan va bunga maʼlum darajada erishgan, biroq oʻt ochishni toʻxtatish kelishuvi faqat vaqtinchalik boʻlgan. 1992-yil iyunda Hizbi Vahdat va Ittihodi Islomiy oʻzaro shiddatli koʻcha janglarini boshlagan. Saudiya Arabistoni koʻmagida Sayyof kuchlari Kobulning gʻarbiy chekkalariga qayta-qayta hujum qilib, tinch aholi orasida ogʻir talafotlarga sabab boʻlgan. Mazoriy qoʻshinlari ham gʻarbdagi fuqarolik obyektlariga hujum qilishda ayblangan. Mazoriy pushtun tinch aholisini asir olganini tan olgan, ammo Sayyof kuchlari hazoralarni birinchi boʻlib asir olganini aytib, oʻz harakatini oqlagan. 1993-yil yanvaridan Mazoriy guruhi Hikmatyor guruhi bilan hamkorlik qila boshlagan. 1994-yilda shahar Masʼud nazoratiga oʻtgan va bombardimonlar toʻxtagan. Uning qoʻshinlari qonuniylik va tartibni tiklashga uringan. Masʼud milliy birdamlik va demokratik saylovlar maqsadida umumdavlat siyosiy jarayonini boshlashga harakat qilib, Tolibonni ham taklif etgan, biroq ular ishtirok etishdan bosh tortgan.

Tinchlik davri nisbatan qisqa davom etgan. 1995-yilda Tolibon shaharni qamal qilgan, biroq Masʼud kuchlari hujumni muvaffaqiyatli qaytargan. Amnesty International tadqiqotiga koʻra, islomchilar ataylab shaharning turarjoy hududlarini nishonga olgan. 1996-yilda Tolibon shaharni yana qamal qilishga uringan. Masʼud shimolga chekinishni buyurgan va shahar 1 kun ichida egallangan. Yangi hukmdorlar shaharda shariat qonunlarini joriy etib, musiqa, televideniye va qizlar uchun barcha maktablarni taqiqlagan. Ayollarning ishlashi va paranjisiz koʻchaga chiqishi taqiqlangan. Shu bilan birga, Tolibon vayron boʻlgan shahar infratuzilmasini qayta tiklashga jiddiy tashabbus koʻrsatmagan. U mahalliy aholini qoʻrqitib, norozi odamlarni kaltaklaydigan diniy politsiya tuzgan.

XXI asr

2001—2021-yillarda NATO nazorati ostida

Amerikalik harbiy afgʻon bolalari bilan suhbatlashmoqda

2001-yil oktabrda Afgʻonistondagi harbiy amaliyot paytida AQSH harbiy-havo kuchlari shaharni bir necha bor bombardimon qilgan. Natijada Tolibon chekinishga majbur boʻlgan va shahar NATO qoʻshinlari nazoratiga oʻtgan. Shunda hokimiyatga yangi hukumat kelgan va unga Hamid Karzay rahbarlik qilgan. Bu 2001-yil oxirida sodir boʻlgan. Shaharda yana tinchlik oʻrnatilgan, koʻplab davlatlar elchixonalarini qayta ochgan. Aholi soni, sovetlar nazorati davridagi kabi[manba 1100 kundan beri koʻrsatilmagan], tez surʼatlarda oʻsa boshlagan (shu jumladan, qochqinlar hisobiga).

Shu bilan birga, shahar vaqti-vaqti bilan koʻplab terrorchilik hujumlari nishoniga aylangan. Bu hujumlarni Tolibon, Haqqoniy tarmogʻi, Afgʻoniston islom partiyasi, Al-Qoida va boshqa islomchi guruhlar amalga oshirgan. Ularning asosiy qurbonlari davlat xizmatchilari va tinch aholi boʻlgan.

Afgʻonistonning boshqa koʻplab aholi punktlarida boʻlgani kabi, mamlakatda koʻknori ekin maydonlari kengayishi bilan bir qatorda poytaxtda giyohvand moddalar isteʼmoli ham keskin oshgan. Geroin isteʼmolchilari yashirinib, istiqomat qiladigan koʻpriklar osti ayniqsa mashhur boʻlib qolgan.

Kobul aholisi tez oʻsishda davom etgan. Aholining koʻpchiligi tartibsiz qurilgan past qavatli turarjoy mahallalarida joylashgan va shahar chegaralari tez kengaygan. 2000-yillar oxirida Kobulda oʻrta tabaqa shakllana boshlagan, ular uchun puxta qoʻriqlanadigan va tashqi kirish cheklangan turarjoy majmualari qurilgan. Bunday yangi hududlarga 10-tumandagi «Oriyo shahri» va 8-tumandagi «Oltin shahar» kiradi. Shahardan tashqarida ham nufuzli mahallalar, jumladan 13-okrugdagi Omid-e Sabz, 15-okrugdagi Kasaba/Xoʻja Ravash va 12-okrugdagi Sayyid Jamoliddin posyolkalari bunyod etilgan.

Tolibonning qaytishi

2021-yil 15-avgustda Tolibon Kobulga kirib, prezident saroyini egallagan. Shu kuni bundan sal oldin Afgʻonistonning sobiq prezidenti Gʻani mamlakatni tark etib, Birlashgan Arab Amirliklariga uchib ketgan. Tolibon hukmronligi davrida shaharda nisbatan osoyishtalik kuzatilgan, ammo shahar IShIDning Xuroson boʻlinmasi terrorchilik hujumlari nishoniga aylangan. Shahardagi ayollar va qizlar ijtimoiy hayotdan chetlatilgan, ularga maktabning oltinchi sinfidan keyin oʻqish taqiqlangan.

Iqlimi

Kobul iqlimi
Koʻrsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Oʻrtacha eng yuqori t, °C 4,5 5,5 12,5 19,2 24,4 30,2 32,1 32,0 28,5 22,4 15,0 8,3 19,6
Oʻrtacha harorat, °C −2,3 −0,7 6,3 12,8 17,3 22,8 25,0 24,1 19,7 13,1 5,9 0,6 12,0
Oʻrtacha eng past t, °C −7,1 −5,7 −0,7 6,0 8,8 12,4 15,3 14,3 9,4 3,9 −1,2 −4,7 4,3
Yogʻin miqdori (meʼyor), mm 34 60 67 71 23 1 6 1 1 3 18 21 312

Kobul subtropik kontinental baland togʻ iqlimiga ega. Kobul iqlimining oʻziga xos jihati — yil davomida sutkalik haroratning juda katta, yaʼni 10–15 °C ga oʻzgarishidir. Kobulda qish nisbatan sovuq: kechalari sovuq, kunduzi esa havo biroz iliydi. Yoz issiq, ammo kechalari deyarli doim salqin. Qayd etilgan eng yuqori harorat +40 °C (avgust), eng past harorat esa −21 °C (yanvar va fevral) boʻlgan.

Yiliga 323 mm yogʻin tushadi. Barcha yogʻinlar qish va bahor oylariga toʻgʻri keladi, yoz va kuzda esa deyarli yogʻin boʻlmaydi. Qishda yogʻin koʻpincha qor shaklida tushadi.

Aholisi

Kobulning turarjoy atrofi

Poytaxt Temurshoh tomonidan Kobulga koʻchirilishidan oldin bu shahar aholisi asosan tojiklardan iborat boʻlgan; tojiklar esa Kobuliston aholisining ham asosiy qismini tashkil qilib, bu hududning tub aholisi hisoblangan. Bundan tashqari, Kobulda Hindistondan kelganlar ham koʻp boʻlgan. Hatto XIX asr boshlarida tojiklar, qizilboshlar va qisman hazoralar ham Afgʻoniston poytaxti aholisining asosiy qismini tashkil etgan.

Shaharda koʻplab turli millat vakillari yashaydi, uning hozirgi etnik qiyofasi 1980-yillarda shakllana boshlagan. Taxminiy maʼlumotlarga koʻra, shaharda 3,5 million kishi istiqomat qiladi. Afgʻoniston davlat statistikasida esa 2012-yil uchun biroz pastroq — 3 289 000 kishi koʻrsatilgan. Aholining koʻpchiligi mamlakatdagi janglardan qochib, qoʻshni viloyatlardan kelgan. Shahar aholisining katta qismini dari tilida gaplashadigan sunniy — tojiklar (45 %) va shia — hazoralar (25 %) tashkil etadi. Ozchilikni pushtunlar (25 %) va oʻzbeklar (4 %) tashkil etadi. Shaharda Hindistondan kelgan sikxlar va hinduizm vakillari ham yashaydi, ular hind-oriy shevalarida soʻzlashadi.

Diniy jihatdan Kobul aholisining aksariyati sunniy musulmonlar (75 %), shialar esa taxminan 25 % ni tashkil etadi. Shaharda kichik xristian va hindu jamoalari ham mavjud.

Iqtisodiyot va infratuzilma

Kobuldagi savdo hududi

Iqtisodiy infratuzilmani rivojlantirish uchun Umar Zaxilval boshchiligidagi Moliya vazirligi masʼul. Kobulda yangi va quritilgan mevalar, yongʻoqlar, afgʻon gilamlari, terilar, kiyim-kechaklar, mebel va antiqa buyumlar savdosi qilinadi. Iqtisodiyotni qayta tiklash va rivojlantirish doirasida Jahon banki Kobulga 25 000 000 dollar ajratgan. Loyiha 2011-yilda yopilgan. AQSH ham shahar infratuzilmasini rivojlantirish uchun taxminan 9,1 milliard dollar ajratgan. Shaharda bir qancha savdo markazlari qurilgan. Dastlabki yopiq savdo markazi — Kobul Siti Senter.

Kobulda yoʻl infratuzilmasi yaxshiroq rivojlangan va koʻchalari kuchliroq qoʻriqlanadigan Bagrami sanoat va biznes hududi joylashgan. U yerda bir nechta Gʻarb kompaniyalari oʻz zavodlarini qurgan.

«Makrorayon» deb ataladigan hududdagi sovet davrida qurilgan panelli turarjoy binosi. Bu uylarda oʻrta tabaqa vakillari yashaydi.

Xalqaro Transparency International tashkiloti maʼlumotlariga koʻra, Kobul dunyoning korrupsiya eng keng tarqalgan megashaharlari roʻyxatida uchinchi oʻrinni egallagan. Siyosatchilarning layoqatsizligi sababli investitsiya mablagʻlarining katta qismi «yoʻqolib ketgani» uchun investorlar shaharni tark etmoqda, koʻplab salohiyatli investorlar, ayniqsa Gʻarb mamlakatlaridagilar, bu yerda biznes rivojlantirishdan voz kechmoqda. Faqat 2012-yilda shahar amaldorlari pora orqali 3,9 milliard dollar olgan.

Shahar hududlarining aksariyati loy va toshdan oʻzboshimchalik bilan qurilgan 1—2 qavatli uylardan iborat boʻlib, ularda oilalar yashaydi. Bunday uylarda koʻpincha elektr energiyasi, deyarli har doim esa vodoprovod boʻlmaydi. Asosiy muammo shundaki, tugʻilish va viloyatlardan koʻchib kelish hisobiga aholi tez koʻpayayotgani sababli bunday uylar aholini yuqori zichlikda joylashtirishga imkon bermaydi va shahar juda tez «eniga» kengayib bormoqda. Investitsiya muhiti noqulayligi bois yangi binolar juda kam quriladi. Qurilgan taqdirda ham ular aholi zichligini oshirish va hududni modernizatsiya qilish maqsadida barpo etiladi.

2005-yilda eronlik amerikalik meʼmor Hishom Ashkuriy Kobuldagi mahallalardan birini toʻliq qayta qurish boʻyicha yirik loyiha taklif qilgan. Unda mavjud binolarni butunlay buzib, oʻrniga 5 qavatli uylar qurish nazarda tutilgan. Hududning katta qismi koʻkalamzorlar va dam olish joylariga ajratilishi kerak edi. 2013-yilda loyihani amalga oshirish uchun 1 milliard dollar ajratilgan.

Sovet qoʻshinlari boʻlgan davrda shahar markazida 5 qavatli panelli binolardan iborat yirik mavzelar qurilgan. Ularga Xalq demokratik partiyasi aʼzolari va oʻrta tabaqa vakillari joylashtirilgan. XXI asr boshlarida sifatli uy-joy taqchilligi keskinlashgani sababli sovet davrida qurilgan uylar katta talabga ega boʻlgan.

Maʼmuriy-hududiy boʻlinishi

Shahar 22 ta okrugga boʻlingan. Okruglar esa Koʻtai Sangiy, Mirvays-Maydon, Deh-Bori, Dashte-Barchi, Xayrxona, Afshor va boshqa tumanlardan iborat.

Transport

Kobul xalqaro aeroportining terminali

Tashqi dunyo bilan aloqa Kobul xalqaro aeroporti orqali taʼminlanadi. U Kobul markazidan 16 mil uzoqlikda joylashgan. Kobul aeroportining yangi xalqaro terminali Yaponiya hukumati yordami bilan qurilgan va 2008-yilda ishga tushirilgan. Kobul aeroporti Afgʻoniston harbiy-havo kuchlarining bazasi ham hisoblanadi. Shahar transportining katta qismi dizel yoqilgʻisida ishlaydi. Trolleybus qatnovini qayta tiklash rejalashtirilgan. Kobulda temiryoʻl yoʻq.

Diqqatga sazovor joylari

Bozorlar

Kobulning sovet xaritasi (1980-yillar)

Kobul savdosining yuragi — Mayvand xiyoboni. Uning nomi 1880-yilda Qandahor yaqinidagi shu nomli joyda Britaniya ekspeditsiya korpusi tor-mor etilgan jang sharafiga qoʻyilgan. Bu gʻalaba xotirasiga xiyobonda yuqoriga intilgan konussimon minora qad rostlagan; uning nafis qanotlari sirlangan koshinlar bilan bezatilgan.

Kobul koʻchalarida echki goʻshti sotuvchi savdogar

Mayvand xiyoboni yonida qadimdan Chor-Chatta («Toʻrt ravoq») kabi bozorlar boʻlgan. Ular tor koʻchalar va yoʻlakchalardan iborat haqiqiy labirintni eslatadi. Kobul bozorlarining qiroli Minday hisoblanadi.

Masjidlar

Saroylar va muzeylar

Qardosh va hamkor shaharlar

Mediafayllar

Topografik xaritalar

Adabiyotlar

Havolalar