Bayrut haqida

Poytaxti bo‘lgan davlat: Livan
Bayrut
arab. بيروت‎
frans. Beyrouth
33°53′13″ shim. k. 35°30′47″ sharq. u.HGYaO
Mamlakat  Livan
Mintaqa Bayrut
Rahbar Jamol Itani
Tarix va geografiya
Birinchi marta tilga olinishi Miloddan avvalgi 1500-yil (miloddan avvalgi 3000-yildan aholi manzilgohi sifatida)
Maydoni 20 km²
Markazining balandligi 0 m
Vaqt mintaqasi UTC+2:00, yozda UTC+3:00
Aholisi
Aholisi 1 854 240  kishi (2022)
Aholi zichligi 18 050 kishi/km²
Shahar aglomeratsiyasi aholisi 1,9 mln
Rasmiy til arab tili
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi 01
Pochta indeksi 1107

beirut.gov.lb
 (arab.) (frans.) (ingl.)
Бейрут на карте
Бейрут
Bayrut
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi yo‘lko‘rsatkich

Bayrut (arab. بيروت‎ Bayrūt, qad. yun. Βηρυτός Bērytós, lot. Berytus, finik. 𐤁𐤀𐤓𐤕 Bīrōt, ibr. ביירות‎ Beirut, g‘arb. arman. Պէյրութ Beyrut, orom. בירות Birot, frans. Beyrouth) — Livanning poytaxti va eng yirik shahri hisoblanadi. Livan sohilining o‘rta qismidagi yarimorolda, O‘rta dengiz bo‘yida joylashgan bo‘lib, mamlakatning eng yirik va asosiy dengiz porti hisoblanadi. Bayrut hududi poytaxt shahri va uning chekka mavzelaridan iborat.

Shahar aholisi soni haqidagi baholar 300 mingdan 2 million kishigacha farqlanadi. Bu tafovutning sababi — 1932-yildan buyon Bayrutda o‘tkazilmagan aholini ro‘yxatga olish.

Bayrut Livan hukumati joylashgan shahar bo‘lib, Livan iqtisodiyotida muhim o‘rin tutadi. Ko‘plab banklar va korporatsiyalar Markaziy tumanda, Hamra va Verden ko‘chalari bo‘yida hamda Ashrafiya mavzesida joylashgan. Shahar mintaqaning madaniy hayot markazi bo‘lib, matbuoti, teatrlari, madaniy tadbirlari va tungi klublari bilan mashhur.

Ushbu yirik shahar haqidagi ilk qaydlar qadimgi Misrning Tell-el-Amarna arxivida uchraydi va miloddan avvalgi XV asrga oid. O‘sha davrdan beri shaharda aholi uzluksiz yashab kelgan.

Livandagi vayronkor fuqarolar urushidan (1975—1990) so‘ng Bayrut keng ko‘lamda qayta qurildi: shaharning tarixiy markazi, bandargoh hududi, pablar va tungi klublar joylashgan mavzelar tiklandi.

Jahon shaharlari tasnifida «Beta» darajasiga ega global shahar hisoblanadi.

Bayrut sayohat uchun eng yaxshi shahar sifatida «The New York Times» tomonidan 2009-yilda, shuningdek, dunyoning eng gavjum o‘nta shahridan biri sifatida «Lonely Planet» tomonidan o‘sha yili e’tirof etilgan. 2010-yilda Amerikaning xalqaro konsalting kompaniyasi «Mercer» yuqori toifadagi uy-joy mavzelari va ko‘ngilochar markazlar kabi qimmatbaho tovar va xizmatlarning narxi hamda ulardan foydalanish imkoniyatini solishtirgan. Tadqiqotda Bayrut eng qimmat shaharlar orasida 4-o‘rinni egallagan. Bu baholash Yaqin Sharq mintaqasiga taalluqli. Shuningdek, Bayrut tadqiqotga kiritilgan yuqori o‘rta sinf uchun mo‘ljallangan tovarlar bo‘yicha 15-o‘rinni egallagan. Yuqori sifatli turar joy ijarasi narxiga ko‘ra, u mintaqada birinchi va dunyoda 10-o‘rinni egallagan; bu «EuroCost International»ning 2010-yildagi tadqiqotida qayd etilgan. «MasterCard»ning 2011-yilgi indeksi Bayrut Yaqin Sharq va Afrikada sayyohlar xarajatlari bo‘yicha ikkinchi shahar bo‘lganini ko‘rsatdi; jami xarajatlar 6,5 mlrd dollarni tashkil etgan. 2012-yilda Bayrut «Condé Nast Traveler» jurnali Bayrutni Yaqin Sharqdagi eng yaxshi shahar deb tanladi.

Etimologiyasi

Shahar miloddan avvalgi XV asrdan ma’lum. Qadimgi mixxatli manbalarda Biruta, qadimgi yunon tilida esa — Βηρυτός. Bu nomlarning negizida somiy tillaridagi bir («quduq») o‘zagi yotadi.

Iqlimi

Bayrutda O‘rta dengiz iqlimi hukm suradi. Bu iqlimga xos ravishda yoz issiq va quruq, qish esa juda yumshoq va seryog‘in bo‘ladi. Bunday iqlimli boshqa shaharlarga qaraganda, Bayrutda yog‘in miqdorining qishda eng yuqori darajaga chiqishi ayniqsa yaqqol ko‘rinadi.

Bayrut iqlimi
Ko‘rsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq eng yuqori t, °C 27,9 30,5 36,6 39,3 39,0 40,0 40,4 39,5 37,5 37,0 33,1 30,0 40,4
O‘rtacha eng yuqori t, °C 17,4 17,5 19,6 22,6 25,4 27,9 30,0 30,7 29,8 27,5 23,2 19,4 24,3
O‘rtacha harorat, °C 14,0 14,0 16,0 18,7 21,7 24,9 27,1 27,8 26,8 24,1 19,5 15,8 20,9
O‘rtacha eng past t, °C 11,2 11,0 12,6 15,2 18,2 21,6 24,0 24,8 23,7 21,0 16,3 12,9 17,7
Mutlaq eng past t, °C 0,8 3,0 0,2 7,6 10,0 15,0 18,0 19,0 17,0 11,1 7,0 4,6 0,2
Yog‘in miqdori (me’yor), mm 190,9 133,4 110,8 46,3 15,0 1,5 0,3 0,4 2,3 60,2 100,6 163,8 825,5

Tarixi

Bayrut ilk bor miloddan avvalgi XV asrda finikiycha 𐤁𐤀𐤓𐤕 Barut nomi bilan tilga olingan; aholi manzilgohi taxminan miloddan avvalgi XXX asrdan mavjud bo‘lgan. Shaharga hozirgi O‘rta dengiz sohilining deyarli markazida, bugungi Livan hududidagi katta qoyali burunda asos solingan. «Bayrut» nomi qadimgi somiy tilidagi Birot («quduq») so‘zidan kelib chiqqan, deb taxmin qilinadi. Shahar uzoq vaqt qudratli qo‘shnilari — Tir va Sidon soyasida qolgan. Faqat Rim imperiyasi davrida muayyan ta’sirga ega bo‘lib, huquqshunoslik maktabi bilan shuhrat qozongan. Bu maktabda keyinchalik Yevropa huquq tizimining asosiga aylangan Yustinian kodeksining asosiy qoidalari ishlab chiqilgan.

Shahar qadimdan mintaqaning madaniy va savdo poytaxti sifatida tanilgan. Qadimgi Misr fir’avnlari miloddan avvalgi XVIII—XVII asrlardayoq uning portlaridan foydalangan; Finikiya davrida shahar jahon savdosining muhim nuqtasi bo‘lgan.

Shahar va ko‘rfazning panoramik ko‘rinishi. 1870—1880-yillar.

Keyingi asrlar davomida Bayrut Bobil va Ossuriya podshohlariga muntazam o‘lpon to‘lagan, miloddan avvalgi I asrda esa rimliklar tomonidan harbiy koloniyaga aylantirilgan. Rim imperiyasining gullab-yashnash davri shaharga misli ko‘rilmagan taraqqiyot va shuhrat olib keldi. Bayrut O‘rta dengiz sohilida hamda Suriyada Rim madaniyatining markaziga aylandi.

Kabutar qoyasi, Bayrut
1930-yillardagi shahar

Milodiy 635-yilda Bayrut arablar tomonidan egallanib, Arab xalifaligi tarkibiga qo‘shilgan. 1100-yilda shaharni salibchilar, 1516-yilda esa turklar egallagan. Shundan keyin u Usmonli imperiyasi tarkibida 1918-yilgacha qolgan.

Bu davrda shahar uzoq vaqt druzlar hukmronligida qolgan. Ularning mustaqil amiri Faxriddin II (1595—1634) Bayrutda Yevropa madaniyatini yoyishga harakat qilgan. Xiyonat oqibatida 1763-yilda shahar turklar qo‘liga o‘tgan.

1773-yil yozida, 1768—1774-yillardagi rus-turk urushi paytida Bayrutga Rossiya eskadralari yetib kelgan. Ularga Ivan Voynovich va Mixail Kojuxov boshchilik qilgan. Qamaldan so‘ng Bayrut taslim bo‘lgan, qo‘zg‘olon ko‘targan druzlar esa Rossiya homiyligida deb tan olingan. Rossiya garnizoni urush tugaguniga qadar, taxminan bir yarim yil Bayrutda turgan.

1967-yildagi Bayrut
Bayrutdagi «Yashil chiziq», 1982-yil
Bayrut manzarasi, 2015-yil

1831—1840-yillarda shahar misrliklar hukmronligi ostida bo‘lgan va o‘sha davrdagi Sharq mojarolarida muhim rol o‘ynagan. Angliya–Avstriya–Turkiya birlashgan flotining harbiy harakatlari Suriyada Muhammad Aliga qarshi Bayrutni Britaniya eskadrasi tomonidan 10—14-sentabr 1840-yilda bombardimon qilish bilan boshlangan. Eskadraga admiral Stopford boshchilik qilgan. Shaharning katta qismi vayron bo‘lgan va 9-oktabrda Sulaymon posho ittifoqchi qo‘shinlar tarkibida Bayrutni egallagan.

XIX asrda Bayrut favvoralar va qahvaxonalar joylashgan bozorlar atrofida shakllangan odatiy «sharqona» shahar edi. Biroq yevropaliklarning mavjudligi (Fransiya 1860-yilda dinlararo qirg‘indan keyin Usmonlilar hukmronligidagi Bayrutga qo‘shin kiritgan) o‘shandayoq shaharga ta’sir ko‘rsata boshlagan: ko‘chalar kengaytirilgan, bozorlar yopilgan.

1866-yilda Bayrut Amerika universiteti dastlab «Suriya protestant kolleji» nomi bilan tashkil etilgan. Keyinchalik Bayrutda musulmon xayriya maktablari, Iyezuit universiteti, Livan davlat universiteti, Bayrut Arab universiteti[ingl.] paydo bo‘lib, arab dunyosining eng yirik ta’lim muassasalariga aylangan.

1920—1943-yillarda Bayrut Fransiya mandati ostidagi Livanning poytaxti bo‘lgan. XX asrda u O‘rta dengizning sharqiy qismidagi intellektual, madaniy va savdo markaziga aylandi. 1943-yildan esa mustaqil Livan Respublikasining poytaxti hisoblanadi. Bayrutdagi binolar hali ham shartli ravishda «sharqona» uslubda qurilgan, biroq ular tobora ko‘p qavatli bo‘lib, Livan me’morchiligida modern uslubining shakllanishiga hissa qo‘shgan.

1975-yilda boshlangan og‘ir fuqarolar urushi shaharga katta vayronagarchilik keltirdi, ayniqsa Bayrutning tarixiy markazi zarar ko‘rdi. Shaharni ikki qismga — g‘arbiy (musulmonlar) va sharqiy (xristianlar) hududlarga — ajratib turgan «Yashil chiziq» dengizbo‘yi mavzelaridan Kanon maydoni orqali Beshara Xuriy ko‘chasi bo‘ylab Milliy muzeygacha cho‘zilgan edi. U tashlab ketilgan va yondirilgan, merganlar pozitsiyasiga aylangan uylardan iborat hudud edi. Livandagi chap qanot kuchlar va falastinlik radikallar otryadlari xristian-maroniylarni shaharning dengizbo‘yidagi nufuzli mavzelaridan Sharqiy Bayrutga siqib chiqardi. 1982-yil 6-iyunda Isroil armiyasi Livanga bostirib kirdi, shundan so‘ng G‘arbiy Bayrutning ikki oylik qamali boshlandi. Bayrut suv va elektr ta’minotidan uzildi, uzluksiz o‘qqa tutishlar va bombardimonlarga uchradi. 1982-yil 8-avgustda falastinlik otryadlarni Bayrutdan evakuatsiya qilish to‘g‘risida kelishuvga erishildi. Shundan so‘ng Isroil qo‘shinlari G‘arbiy Bayrutga kirdi. Fuqarolar urushi faqat 1990-yilga kelib tugadi.

Hozirda shahar markazi deyarli to‘liq qayta tiklangan. Me’morlar baland binolar, savdo majmualari va madaniyat markazlariga ega yangi Bayrutni barpo etmoqda.

2020-yil 4-avgustda port hududida kuchli portlash yuz berdi. Oqibatda 210 kishi halok bo‘ldi, 6 ming kishi jarohat oldi. 5-avgust fojia qurbonlari xotirasiga umumxalq motam kuni deb e’lon qilindi.

2024-yil 23-sentabrdan boshlab «Shimol o‘qlari» operatsiyasi davomida shahar Isroilning havo zarbalariga uchramoqda.

Ruslarning izlari

Rossiyada 1917-yilgi inqilob davrida Rossiya–Falastin jamiyati Bayrutda rus maktablarini tashkil etgan. Ruslarning katta muhojirlik to‘lqinidan keyin shaharda Rossiya imperiyasi armiyasining sobiq zobitlari yashagan. Rus jamoat yig‘ini va uning qoshidagi kutubxona mavjud edi. Rus muhojirlari tashkilotlari orasida eng mashhuri taniqli harbiy topograf, polkovnik A. Kartikov boshchiligidagi Rus texnika birlashmasi edi. Shuningdek, Parij bilan yaqin aloqada bo‘lgan kadetlar birlashmasi ham faoliyat yuritgan. Rossiyaning ta’sirini eslagan musulmonlar 1937-yilgi tartibsizliklar paytida ruslarga tegmagan: buning uchun «Moskva» deyishning o‘zi yetarli edi. Ko‘plab rus muhojirlari boshqa mamlakatlarga ketgan bo‘lsa-da, Ikkinchi jahon urushidan keyin ham Bayrutda anchagina ruslar qolgan. Sobiq rossiyalik kadetlar Parijga yozgan maktublarida o‘sha voqealarni tasvirlab bergan.

Davlat boshqaruvi organlari

Livanning markaziy davlat organlari Bayrutda joylashgan:

  • Livan Respublikasi Prezidenti
  • Livan Respublikasi Hukumati
  • Parlament — Livan Respublikasining bir palatali Milliy assambleyasi

Ma’muriy bo‘linishi

Bayrut-1
Bayrut-2
Bayrut-3

Bayrut 12 ta tumanga bo‘lingan (mahallalar):

2018-yilgacha shahar 3 ta saylov okrugiga bo‘lingan. Mahallalar esa o‘z navbatida sektorlarga bo‘linadi.

Livandagi rasman tan olingan 12 ta falastinlik qochqinlar lageridan ikkitasi Bayrutning janubiy chekkasida — Burj-el-Barajna va Shatilada, bittasi esa shahar munitsipaliteti chegarasida — Mar-Eliasda joylashgan. Ro‘yxatga olinmagan yoki norasmiy o‘n beshta qochqinlar lageridan eng mashhuri Shatila yonida, Bayrut janubida joylashgan Sabra lageridir.

Bayrutning janubiy chekka hududlariga Shiya, Gobeyri (Bir-Hasan, Jnax va Uzay Gobeyri munitsipaliteti tarkibiga kiradi), Haret-Xreyk, Burj-el-Barajna, Laylak-Mrayex, Xey-al-Sullim va Hadas kiradi. Sharqiy chekka hududlar Burj-Hammud, Sin-el-Fil, Dekvayne va Mkalluni o‘z ichiga oladi. Hazmiye ham sharqiy chekka hudud hisoblanadi, biroq aslida poytaxt hududiga qo‘shilgan.

Diqqatga sazovor joylari

Shahidlar maydoni
Bayrut markazi

Shaharning bosh maydoni — Shahidlar maydoni. Unda 2008-yilda qurilgan Muhammad al-Amin masjidi[ingl.] joylashgan. Bayrutning hashamatli hayoti restoranlar, qahvaxonalar va ko‘plab qimmatbaho do‘konlarga boy Hamra ko‘chasida jamlangan. Eski Bayrut markazida Yulduz maydoni bor; undan qahvaxona, restoran va do‘konlarga to‘la tor ko‘chalar tarqaladi. Yaqin atrofda Avliyo Georgiy pravoslav sobori[ingl.] va qadimgi Rim forumi xarobalari joylashgan.

Sport

Livan poytaxtida O‘rta dengiz o‘yinlari 1959-yilda, FIBA Osiyo chempionlar kubogi 1999, 2000 va 2012-yillarda, Futbol bo‘yicha Osiyo kubogi 2000-yilda, FIBA Osiyo kubogi 2010-yilda o‘tkazilgan. Bayrut 6-marta tashkil etilgan Frankofon mamlakatlari o‘yinlariga 2009-yilda mezbonlik qilgan.

Bayrutda, shuningdek, Panarab o‘yinlari 1957, 1997 va 2015-yillarda bo‘lib o‘tgan.

Din

Bayrut Livan va butun Yaqin Sharqning eng kosmopolit hamda diniy jihatdan rang-barang shaharlaridan biridir. Shaharda yirik musulmon va xristian jamoalari mavjud. Bayrutda to‘qqizta asosiy diniy guruh bor: maroniy katoliklar, yunon pravoslavlari, yunon katoliklari, arman apostol cherkovi vakillari, arman katoliklari, protestantlar, sunniy musulmonlar, shia musulmonlar, yahudiylar va druzlar.

2009-yilgi umumxalq saylovida Bayrutda ovoz bergan 435 462 kishining diniy guruhlar bo‘yicha taqsimoti quyidagicha bo‘lgan (Livanda saylovlar konfessional asosda o‘tkazilgani sababli diniy mansublikni ko‘rsatish majburiy):

  • 192 910 (45 %) — sunniylar,
  • 171 507 (39 %) — xristianlar (jumladan: 11 % — Arman apostol cherkovi, 10 % — Yunon pravoslav cherkovi, 6 % — Maroniy katolik cherkovi, 5 % — boshqa xristian cherkovlari, 4 % — Yunon katolik cherkovi, 2 % — Arman katolik cherkovi, 1 % — Protestant cherkovlari),
  • 60 202 (14 %) — shialar,
  • 5374 (1 %) — yahudiylar (aksariyati mizrahiylar),
  • 5251 (1 %) — druzlar,
  • 218 — alaviylar.

Qardosh shaharlar

Adabiyotlar

Havolalar