| Egey dengizi | |
|---|---|
| yunon. Αιγαίο πέλαγος, turk. Ege Denizi, bolg. Бяло море | |
Egey dengizi dunyo xaritasida. | |
| Asosiy xususiyatlari | |
| Maydoni | 179 000 km² |
| Eng katta chuqurligi | 2529 m |
| Joylashuvi | |
| 39°15′34″ sh. k. 24°57′09″ sh. u.HGЯO | |
| Mamlakatlar | |
Egey dengizi (yunon. Αιγαίο πέλαγος, turk. Ege Denizi, bolg. Бяло море — «Oq dengiz») — yarim yopiq dengiz bo‘lib, taxminan 2000 ta orolga ega. U O‘rta yer dengizining sharqiy qismida, Bolqon yarimoroli, Kichik Osiyo va Krit oroli o‘rtasida joylashgan. U antik dunyoning, keyinchalik esa Vizantiya sivilizatsiyasining beshiklaridan biri hisoblanadi. Hozirgi Gretsiya va Turkiya qirg‘oqlarini yuvib turadi. Egey dengizining janubi-sharqiy qismi quyidagi nom bilan ataladi: Ikariya dengizi.
Etimologiyasi
Qadimgi yunon mifologiyasi dengiz nomini Afina podshohi Egey nomi bilan bog‘laydi. Egey o‘g‘li Tesey Kritda halok bo‘lgan deb o‘ylab, o‘zini qoyadan dengizga tashlagan. U o‘g‘lini o‘ldirgan deb o‘ylagan maxluq — Minotavr.
Geografiyasi va geologiyasi

Shimoli-sharqda Dardanel bo‘g‘ozi orqali Marmar dengiziga, undan esa Bosfor bo‘g‘ozi orqali Qora dengizga tutashadi. Janubda esa orollar orasidagi bir nechta bo‘g‘oz orqali O‘rta yer dengizi bilan bog‘lanadi. Dengiz maydoni taxminan 179 ming km². Sohillari asosan qoyali. Dengiz atrofi ko‘plab, odatda uncha baland bo‘lmagan tog‘ tizmalari bilan o‘ralgan bo‘lib, ular chala cho‘l landshaftiga ega.
Egey dengizi pliotsen davri oxiri va pleystotsen davrida Egey quruqligining [yunon.] (Egeida) suv ostiga cho‘kishi natijasida shakllangan. Uning bugungi qoldiqlari — ko‘plab orollar. Venetsiyaliklar XIII asrda Egey dengizini quyidagicha atashgan: Arxipelag (ital. Arcipelago so‘zi qadimgi yunoncha Ἀρχιπέλαγος so‘zidan olingan («asosiy dengiz»). Bu atama ἄρχι- — «bosh» va πέλαγος — «dengiz» so‘zlari qo‘shilishidan hosil bo‘lgan). Turkiyada uni quyidagicha ham atashadi: Orollar dengizi (turk. Adalar Denizi). Eng yirik orollari — Krit, Lesbos, Rodos, Samos, Evbeya. Ko‘p joylarda dengiz chuqurligi 200 dan 1000 m gacha (eng chuqur nuqtasi janubda — 2529 m).
Gidrografiyasi

Dengizning g‘arbiy qismida oqimlar janubga, sharqiy qismida esa shimolga yo‘nalgan; ularning tezligi 0,5—1 km/soatgacha yetadi. Suv yuzasining harorati qishda +11—15 °C, yozda +22—25 °C. Global isish sababli dengiz suvi harorati va sho‘rligi muntazam oshib bormoqda[manba 720 kundan beri ko‘rsatilmagan]. 350 m dan chuqurda suv harorati yil davomida o‘zgarmaydi (+12—13 °C). Egey dengizining sho‘rligi Qora dengiznikidan yuqori: 37,0—40,0 ‰. Shu sababli unda suzgandan keyin chuchuk suvda yuvinish zarur, aks holda teriga, ayniqsa ko‘zning shilliq pardasiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Suv ko‘tarilishi va qaytishi yarim sutkalik bo‘lib, balandligi 30 dan 60 sm gacha yetadi.
Xo‘jalik faoliyati
Egey dengizida qadimdan baliqchilik, dengiz gubkalarini yig‘ish, sakkizoyoqlarni ovlash bilan shug‘ullanilgan. So‘nggi yillarda baliqchilik xususiy (yarim hunarmandchilik) tusda olib borilishi, dengizdagi ekologik vaziyatning yomonlashuvi va baliqlarning oziqlanishi uchun zarur bo‘lgan plankton tanqisligi sababli asta-sekin tanazzulga yuz tutmoqda.
Portlar
Egey dengizi an’anaviy dengiz qatnovi hududi bo‘lib, unda ko‘plab yuk va yo‘lovchi portlari mavjud.
Asosiy portlar:
O‘simlik va hayvonot dunyosi
Egey dengizida 1330 turdagi dengiz bo‘g‘imoyoqlilari yashaydi. Shu jihatdan u Turkiya qirg‘oqlarini yuvib turuvchi to‘rt dengiz orasida biologik xilma-xilligi eng yuqori dengizdir.
Tarixi
Hozirgi qirg‘oq chizig‘i taxminan miloddan avvalgi 4000-yildan beri mavjud. Bungacha, so‘nggi muzlik davrining eng yuqori bosqichida (taxminan 18 000 yil avval), dengiz sathi hozirgidan 130 metr past bo‘lgan va Shimoliy Egey dengizining katta qismi o‘rnida keng qirg‘oqbo‘yi tekisliklari joylashgan. Bu yerlarga ilk bor odamlar joylashgan paytda hozirgi orollar, jumladan, Milos hamda undagi muhim obsidian ishlab chiqarish maskanlari, ehtimol, hali materik bilan tutash bo‘lgan. Sohil chizig‘ining hozirgi shakli taxminan 9 ming yil avval vujudga kelgan, muzlik davridan keyin dengiz sathi esa yana 3000 yil davomida ko‘tarilgan.
Qadimda Egey dengizi ikki sivilizatsiya — Kritdagi minoyliklar va Peloponnesdagi mikenliklar vatani bo‘lgan. Platon ta’rifiga ko‘ra, yunonlar Egey dengizi atrofida «hovuz atrofidagi qurbaqalar kabi» yashagan.
Egey dengizida «Britannik» nomli suzuvchi gospital cho‘kkan. Unga egizak bo‘lgan kema — «Titanik».
Hududiy nizolar
Egey dengizi havzasida hozirga qadar Gretsiya (Egey dengizidagi deyarli barcha orollarni nazorat qiladi) va mintaqa savdosida ustunlik qilishga intilayotgan Turkiya o‘rtasida ziddiyat mavjud.
Ekologiyasi
Egey dengizi Qora dengizdan keluvchi neft tankerlarining muhim strategik yo‘nalishi bo‘lgani sababli bu yerda neft to‘kilishi va oqova suvlar tashlanishi tez-tez uchraydi (ayniqsa Afina atrofida).
Fotosuratlar
- Egey dengizining Gretsiya sohilidagi xarobalar.
- Egey dengizining akvamarin rangli suvlari.
- Egey dengizining Olimp tog‘idan ko‘rinishi.
- Egey dengizida quyosh botishi (Sunion burnidan ko‘rinish).
