Temir(III) oksid haqida

Temir​(III) oksidi​
Изображение молекулярной модели
Umumiy ma’lumotlar
Sistematik
nomlanishi

Ditemir trioksidi

Temir​(III) oksidi​
An’anaviy nomlari temir oksidi, kolkotar (колькотар), krokus, temir surigi, gematit
Kimyoviy formulasi Fe2O3
Ratsional formulasi Fe2O3
Fizik xossalari
Agregat holati qattiq
Molyar massasi 159,69 g/mol
Zichligi 5,242 g/sm³
Termik xossalari
Harorati
 • suyuqlanish 1566 °C
 • qaynash 1987 °C
Bug‘ bosimi 0 Pa
Tasnifi
Ro‘yxatga olish raqami (CAS) 1309-37-1
PubChem
Ro‘yxatga olish raqami (EINECS) 215-168-2
SMILES
InChI
Kodeks Alimentarius (Codex Alimentarius) E172(ii)
RTECS NO7400000
ChEBI 50819
ChemSpider
Xavfsizlik
NFPA 704
NFPA 704 four-colored diamond
0
0
0
Ma’lumotlar standart sharoitlarda (25 °C, 100 kPa) uchun berilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa.
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar
Виала с оксидом железа(III)
Flakondagi temir(III) oksidi

Temir(III) oksidi (temir oksidi, kolkotar, gematit, krokus; kimyoviy formulasi — Fe2O3) — murakkab anorganik tuz hosil qiluvchi oksid bo‘lib, temirning oksidlanish darajasi +3 ga teng.

Fizik xossalari

Romboedrik alfa-fazada temir oksidi antiferromagnetik bo‘lib, 260 K dan past haroratlarda shu xususiyatni namoyon qiladi; 260 K dan 960 K gacha esa α-Fe2O3 — kuchsiz ferromagnetik. Kubik metastabil gamma-faza γ-Fe2O3 (tabiatda maghemit (maghemite) minerali sifatida uchraydi) ferrimagnetikdir.

Temir(III) oksidi — amfoter oksid bo‘lib, qizg‘ish-jigarrang tusga ega, asoslik xossalari ancha ustun. Bug‘lanish haroratidan (1987 °C) yuqori haroratlarda ham termik barqaror. Temirning havoda yonishi natijasida hosil bo‘ladi. Suv bilan reaksiyaga kirishmaydi. Kislotalar va ishqorlar bilan sekin reaksiyaga kirishadi. Uglerod(II) oksidi va suyuqlangan temir ta’sirida qaytariladi. Boshqa metallar oksidlari bilan birga suyuqlantirilganda qo‘sh oksidlar — shpinellar.

Tabiatda keng tarqalgan mineral gematit sifatida uchraydi. Undagi aralashmalar laterit, qizil tuproqlar hamda Mars yuzasining qizg‘ish tus olishiga sabab bo‘ladi; uning boshqa kristall modifikatsiyasi esa maghemit minerali sifatida uchraydi.

Kimyoviy xossalari

1. Suyultirilgan xlorid kislota bilan reaksiyasi:

𝖥𝖾𝟤𝖮𝟥+𝟨𝖧𝖢𝗅⟶𝟤𝖥𝖾𝖢𝗅𝟥+𝟥𝖧𝟤𝖮.

2. natriy karbonat bilan reaksiyasi:

𝖥𝖾𝟤𝖮𝟥+𝖭𝖺𝟤𝖢𝖮𝟥⟶𝟤𝖭𝖺𝖥𝖾𝖮𝟤+𝖢𝖮𝟤↑

3. natriy gidroksid bilan suyuqlantirish jarayonidagi reaksiyasi:

𝖥𝖾𝟤𝖮𝟥+𝟤𝖭𝖺𝖮𝖧⟶𝟤𝖭𝖺𝖥𝖾𝖮𝟤+𝖧𝟤𝖮

4. Temirgacha vodorod bilan qaytarish:

𝖥𝖾𝟤𝖮𝟥+𝟥𝖧𝟤→1000∘C𝟤𝖥𝖾+𝟥𝖧𝟤𝖮

Olinishi

Tarkibida temir(III) bo‘lgan tuzlarning havoda termik parchalanishi:

𝖥𝖾𝟤(𝖲𝖮𝟦)𝟥→𝖥𝖾𝟤𝖮𝟥+𝟥𝖲𝖮𝟥
𝟦𝖥𝖾(𝖭𝖮𝟥)𝟥⋅𝟫𝖧𝟤𝖮→𝟤𝖥𝖾𝟤𝖮𝟥+𝟣𝟤𝖭𝖮𝟤↑+𝟥𝖮𝟤+𝟥𝟨𝖧𝟤𝖮

Qizdirish orqali temir metagidroksidini suvsizlantirish:

𝟤𝖥𝖾𝖮(𝖮𝖧)→𝖥𝖾𝟤𝖮𝟥+𝖧𝟤𝖮

Tabiatda temirning oksidli rudalari — gematit Fe2O3 va limonit Fe2O3·nH2O

Qo‘llanilishi

Domna jarayonida cho‘yan eritishda, ammiak ishlab chiqarishda katalizator sifatida, keramika, rangli sementlar va mineral bo‘yoqlar tarkibida, po‘lat konstruksiyalarni termitli payvandlashda, analog va raqamli axborotni (masalan, tovush va tasvirni) magnit lentalarda saqlash uchun (ferrimagnetik γ-Fe2O3), shuningdek, sayqallovchi material (qizil krokus) sifatida po‘lat va shishani sayqallashda ishlatiladi.

Oziq-ovqat sanoatida bo‘yoq sifatida qo‘llaniladi (E172).

Raketa modellashtirishda katalizator qo‘shilgan karamelli raketa yoqilg‘isini olishda ishlatiladi. Bunday yoqilg‘ining yonish tezligi odatdagi yoqilg‘inikidan 80 % yuqori.

U asosiy tarkibiy qism sifatida quyidagi pigmentda ishlatiladi: temir surigi (kolkotar).

Neft-kimyo sanoatida dien monomerlarini sintez qilishda ishlatiladigan degidrogenlash katalizatorining asosiy tarkibiy qismi sifatida qo‘llaniladi.

Adabiyotlar

  • Kimyo ensiklopediyasi / Tahrir hay’ati: Knunyants I. L. va boshqalar. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1990. — J. 2 (Daf–Med). — 671 bet. — ISBN 5-82270-035-5.