| Temir(III) oksidi | |
|---|---|
| | |
| | |
| Umumiy ma’lumotlar | |
| Sistematik nomlanishi |
Ditemir trioksidi Temir(III) oksidi |
| An’anaviy nomlari | temir oksidi, kolkotar (колькотар), krokus, temir surigi, gematit |
| Kimyoviy formulasi | Fe2O3 |
| Ratsional formulasi | Fe2O3 |
| Fizik xossalari | |
| Agregat holati | qattiq |
| Molyar massasi | 159,69 g/mol |
| Zichligi | 5,242 g/sm³ |
| Termik xossalari | |
| Harorati | |
| • suyuqlanish | 1566 °C |
| • qaynash | 1987 °C |
| Bug‘ bosimi | 0 Pa |
| Tasnifi | |
| Ro‘yxatga olish raqami (CAS) | 1309-37-1 |
| PubChem | 518696 |
| Ro‘yxatga olish raqami (EINECS) | 215-168-2 |
| SMILES | |
| InChI | |
| Kodeks Alimentarius (Codex Alimentarius) | E172(ii) |
| RTECS | NO7400000 |
| ChEBI | 50819 |
| ChemSpider | 14147 |
| Xavfsizlik | |
| NFPA 704 | |
| Ma’lumotlar standart sharoitlarda (25 °C, 100 kPa) uchun berilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa. | |

Temir(III) oksidi (temir oksidi, kolkotar, gematit, krokus; kimyoviy formulasi — Fe2O3) — murakkab anorganik tuz hosil qiluvchi oksid bo‘lib, temirning oksidlanish darajasi +3 ga teng.
Fizik xossalari
Romboedrik alfa-fazada temir oksidi antiferromagnetik bo‘lib, 260 K dan past haroratlarda shu xususiyatni namoyon qiladi; 260 K dan 960 K gacha esa α-Fe2O3 — kuchsiz ferromagnetik. Kubik metastabil gamma-faza γ-Fe2O3 (tabiatda maghemit (maghemite) minerali sifatida uchraydi) ferrimagnetikdir.
Temir(III) oksidi — amfoter oksid bo‘lib, qizg‘ish-jigarrang tusga ega, asoslik xossalari ancha ustun. Bug‘lanish haroratidan (1987 °C) yuqori haroratlarda ham termik barqaror. Temirning havoda yonishi natijasida hosil bo‘ladi. Suv bilan reaksiyaga kirishmaydi. Kislotalar va ishqorlar bilan sekin reaksiyaga kirishadi. Uglerod(II) oksidi va suyuqlangan temir ta’sirida qaytariladi. Boshqa metallar oksidlari bilan birga suyuqlantirilganda qo‘sh oksidlar — shpinellar.
Tabiatda keng tarqalgan mineral gematit sifatida uchraydi. Undagi aralashmalar laterit, qizil tuproqlar hamda Mars yuzasining qizg‘ish tus olishiga sabab bo‘ladi; uning boshqa kristall modifikatsiyasi esa maghemit minerali sifatida uchraydi.
Kimyoviy xossalari
1. Suyultirilgan xlorid kislota bilan reaksiyasi:
2. natriy karbonat bilan reaksiyasi:
3. natriy gidroksid bilan suyuqlantirish jarayonidagi reaksiyasi:
4. Temirgacha vodorod bilan qaytarish:
Olinishi
Tarkibida temir(III) bo‘lgan tuzlarning havoda termik parchalanishi:
Qizdirish orqali temir metagidroksidini suvsizlantirish:
Tabiatda temirning oksidli rudalari — gematit Fe2O3 va limonit Fe2O3·nH2O
Qo‘llanilishi
Domna jarayonida cho‘yan eritishda, ammiak ishlab chiqarishda katalizator sifatida, keramika, rangli sementlar va mineral bo‘yoqlar tarkibida, po‘lat konstruksiyalarni termitli payvandlashda, analog va raqamli axborotni (masalan, tovush va tasvirni) magnit lentalarda saqlash uchun (ferrimagnetik γ-Fe2O3), shuningdek, sayqallovchi material (qizil krokus) sifatida po‘lat va shishani sayqallashda ishlatiladi.
Oziq-ovqat sanoatida bo‘yoq sifatida qo‘llaniladi (E172).
Raketa modellashtirishda katalizator qo‘shilgan karamelli raketa yoqilg‘isini olishda ishlatiladi. Bunday yoqilg‘ining yonish tezligi odatdagi yoqilg‘inikidan 80 % yuqori.
U asosiy tarkibiy qism sifatida quyidagi pigmentda ishlatiladi: temir surigi (kolkotar).
Neft-kimyo sanoatida dien monomerlarini sintez qilishda ishlatiladigan degidrogenlash katalizatorining asosiy tarkibiy qismi sifatida qo‘llaniladi.
Adabiyotlar
- Kimyo ensiklopediyasi / Tahrir hay’ati: Knunyants I. L. va boshqalar. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1990. — J. 2 (Daf–Med). — 671 bet. — ISBN 5-82270-035-5.
