| Natriy nitrat | |
|---|---|
| | |
| Umumiy ma’lumotlar | |
| Sistematik nomi |
Natriy nitrat, natriy trioksonitrat(V) natriy |
| An’anaviy nomlari |
Natriy selitrasi, natron selitrasi, Chili selitrasi, nitronatrit |
| Kimyoviy formulasi | NaNO3 |
| Fizik xossalari | |
| Agregat holati | qattiq |
| Molyar massasi | 84,9938 g/mol |
| Zichligi | 2,257 g/sm³ |
| Qattiqligi | 2 |
| Sirt tarangligi |
119 (320°C) 117 (350°C) 114 (400°C) N/m |
| Dinamik qovushqoqligi |
2,86 (317°C) 2,01 (387°C) 1,52 (457°C) mPa•s |
| Termik xossalari | |
| Harorati | |
| • erish | 308 °C |
| • qaynash | parchalanish bilan °C |
| • parchalanish | 380 °C |
| Molyar issiqlik sig‘imi | 67 J/(mol·K) |
| Entalpiyasi | |
| • hosil bo‘lish | -466,7 kJ/mol |
| • erish | 16 kJ/mol |
| Kimyoviy xossalari | |
| Eruvchanligi | |
| • suvda |
72,7 (0°C) 79,9 (10°C) 87,6 (20°C) 91,6 (25°C) 96,1 (30°C) 104,9 (40°C) 114,1 (50°C) 124,7 (60°C) 149 (80°C) 176 (100°C) |
| • suyuq ammiakda | 127 g/100 ml |
| • nitrat kislotada | 1,5 (20°C) |
| • gidrazinda | 100 (20°C) |
| Tasnifi | |
| Ro‘yxatga olish raqami CAS | 7631-99-4 |
| PubChem | 24268 va 517680 |
| Ro‘yxatga olish raqami EINECS | 231-554-3 |
| SMILES | |
| InChI | |
| Kodeks Alimentarius | E251 |
| RTECS | WC5600000 |
| ChEBI | 63005 |
| BMT raqami | 1498 |
| ChemSpider | 22688 |
| Xavfsizligi | |
| LD50 | 3500 mg/kg (sichqonlar, og‘iz orqali) |
| ECB piktogrammalari |
|
| NFPA 704 | |
| Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa. | |
Natriy nitrat (natriy nitrat, natriy selitrasi, Chili selitrasi, natron selitrasi) — natriyli tuz, ya’ni nitrat kislotaning natriy tuzi bo‘lib, formulasi NaNO3. Rangsiz, shaffof gigroskopik kristallar romboedrik yoki trigonal kristall panjaraga ega bo‘lib, hidsizdir. Ta’mi — o‘tkir sho‘r. Sanoatda juda keng qo‘llanadigan, muhim birikma hisoblanadi.
Fizik xossalari
Molekulyar massasi — 84,9938 g/mol. Bu rangsiz uzun kristallar, zichligi 2,257 g/sm3. ter 308 °C, t 380 °C dan oshganda parchalanadi.
Eruvchanligi (100 g erituvchidagi g hisobida):
- suvda — 72,7 (0°С), 87,6 (20°С), 91,6 (25 °С), 114,1 (50 °C), 124,7 (60 °C), 149 (80 °C), 176 (100 °C)
- suyuq ammiakda — 127 (0 °С)
- gidrazinda — 100 (25 °С)
- etanolda — 0,036 (25 °С)
- metanolda — 0,41 (25 °С)
- piridinda — 0,35 (25 °С).
Natriy selitrasi yuqori gigroskopiklikka ega.
Kimyoviy xossalari
Kuchli elektrolit. Suvda quyidagi ionlarga dissotsilanadi: natriy ioni Na+ va nitrat ioni NO3-.
380 °C dan yuqori haroratda parchalanib, kislorod va natriy nitrit hosil qiladi:
U ishqoriy metallarning tuzlari bilan almashinish reaksiyalariga kirishishi mumkin. Hosil bo‘ladigan nitratlarning eruvchanligi (natriy nitratga nisbatan) past bo‘lgani sababli bu reaksiyalarning muvozanati o‘ng tomonga siljiydi:
Konsentrlangan, kuchli va uchuvchan bo‘lmagan kislotalar natriy nitratdan nitrat kislotani siqib chiqarishi mumkin (qizdirilganda reaksiya to‘liq boradi):
Qattiq holatda va suyuqlanmalarda kuchli oksidlovchi xossalarga ega. Masalan, uning suyuqlanmasi quyidagi moddalar bilan nihoyatda faol reaksiyaga kirishadi: uglerod (ko‘mir shaklida) va oltingugurt.
Ushbu o‘zaro ta’sir asosida natriy nitratdan qora porox tayyorlash mumkin. Biroq natriy nitratning yuqori gigroskopikligi tufayli bunday poroxning saqlanish muddati qisqa bo‘ladi. Umuman olganda, uning oksidlovchi xossalari kaliy nitrat xossalariga yaqin, shu sababli undan ayrim sohalarda ham xuddi shunday foydalanish mumkin, masalan, pirotexnikada.
Shuningdek, ko‘plab uglevodlar (masalan, saxaroza, glyukoza va boshqalar) bilan ham faol reaksiyaga kirishib, ularni karbonat angidridgacha, kamroq darajada esa is gazigacha oksidlaydi. Natriy nitrat va saxaroza aralashmasi yoqilganda o‘z-o‘zidan yonishda davom etadi.
Bundan tashqari, uni metallar (qo‘rg‘oshin) yoki kalsiy sulfit yordamida natriy nitritgacha qaytarish mumkin:
Reaksiyaning qo‘shimcha mahsulotlari suvda erimaydi, shu bois natriy nitritni filtrlash orqali oson ajratish va qayta kristallash orqali tozalash mumkin.
Natriy nitrat marganes dioksidini ishqoriy muhitda natriy manganat(V)gacha, ko‘plab metallarni esa yuqori oksidlanish darajalarigacha oksidlashi mumkin:
Kislotali va ishqoriy muhitdagi suvli eritmalarda oksidlovchi xossalar namoyon qiladi:
Konsentrlangan HI, HBr va HClni erkin galogenlargacha oksidlaydi:
Natriy nitratning suyultirilgan sulfat kislotadagi eritmasida mis nitrat ionining oksidlovchi xossalari tufayli eriydi:
Natriy nitrat va xlorid ionlari aralashmasi kuchli kislotali muhitda (masalan, xlorid kislota yoki sulfat kislota eritmasida) oltin, platina va boshqa qimmatbaho metallarni, hatto qisman kumushni ham eritishi mumkin, chunki bu jarayonda kumush xlorid bilan komplekslar hosil bo‘ladi:
Natriy nitrat alyuminiy va ruxni ishqoriy muhitda oksidlaydi:
Olinishi
Uzoq vaqt davomida natriy selitrasi tabiiy konlarni kristallash va eritib ajratib olish usullari bilan qayta ishlash orqali olingan. Yirik konlar Chilida topilgan. Hozirgi vaqtda u asosan nitrat kislota yoki azot oksidlari bilan karbonat yoki natriy gidrokarbonatning o‘zaro ta’siri yoxud quyida ko‘rsatilgan almashinish reaksiyalari orqali olinadi.
Laboratoriyada natriy nitratni quyidagi usullar bilan olish mumkin:
- Metall natriy yoki uning oksidining nitrat kislota bilan reaksiyasi:
- Natriy gidroksid yoki kuchsiz uchuvchan kislotalardan hosil bo‘lgan natriy tuzlarining nitrat kislota bilan reaksiyasi:
- Nitrat kislota o‘rniga ammoniy nitratni ishlatish mumkin:
- Natriy, natriy oksid va natriy gidroksidning azot(V) oksidi bilan reaksiyasi:
- Almashinish reaksiyalari orqali ham olinishi mumkin:
Qo‘llanilishi
U azotli o‘g‘it sifatida; oziq-ovqat, shisha ishlab chiqarish va metallga ishlov berish sanoatida; portlovchi moddalar, raketa yoqilg‘isi va olovga sariq rang beradigan pirotexnika aralashmalarini tayyorlashda (Na+ ionlari tufayli) qo‘llanadi. Natriy nitratni soda eritmasida azot oksidlarini yuttirish yoki kalsiy yoxud ammoniy selitrasini sulfat, xlorid yoki natriy karbonat bilan almashinish reaksiyasi orqali ham olish mumkin.
bilan almashinish reaksiyasi ham qo‘llanadi.
- Koreyada natriy nitrat ishlab chiqarilishi Arxivlangan nusxa 2-dekabr, 2021-yilda Wayback Machine
