Natriy nitrat haqida

Natriy nitrat
Изображение химической структуры
Изображение молекулярной модели
Umumiy ma’lumotlar
Sistematik
nomi
Natriy nitrat, natriy trioksonitrat​(V)​ natriy
An’anaviy nomlari Natriy selitrasi,
natron selitrasi,
Chili selitrasi,
nitronatrit
Kimyoviy formulasi NaNO3
Fizik xossalari
Agregat holati qattiq
Molyar massasi 84,9938 g/mol
Zichligi 2,257 g/sm³
Qattiqligi 2
Sirt tarangligi 119 (320°C)
117 (350°C)
114 (400°C) N/m
Dinamik qovushqoqligi 2,86 (317°C)
2,01 (387°C)
1,52 (457°C) mPa•s
Termik xossalari
Harorati
 • erish 308 °C
 • qaynash parchalanish bilan °C
 • parchalanish 380 °C
Molyar issiqlik sig‘imi 67 J/(mol·K)
Entalpiyasi
 • hosil bo‘lish -466,7 kJ/mol
 • erish 16 kJ/mol
Kimyoviy xossalari
Eruvchanligi
 • suvda

72,7 (0°C)

79,9 (10°C)

87,6 (20°C)

91,6 (25°C)

96,1 (30°C)

104,9 (40°C)

114,1 (50°C)

124,7 (60°C)

149 (80°C)

176 (100°C)
 • suyuq ammiakda 127 g/100 ml
 • nitrat kislotada 1,5 (20°C)
 •  gidrazinda 100 (20°C)
Tasnifi
Ro‘yxatga olish raqami CAS 7631-99-4
PubChem
Ro‘yxatga olish raqami EINECS 231-554-3
SMILES
InChI
Kodeks Alimentarius E251
RTECS WC5600000
ChEBI 63005
BMT raqami 1498
ChemSpider
Xavfsizligi
LD50 3500 mg/kg (sichqonlar, og‘iz orqali)
ECB piktogrammalari Пиктограмма «X: Вредно» системы ECBПиктограмма «O: Окислитель» системы ECB
NFPA 704
Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa.
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Natriy nitrat (natriy nitrat, natriy selitrasi, Chili selitrasi, natron selitrasi) — natriyli tuz, ya’ni nitrat kislotaning natriy tuzi bo‘lib, formulasi NaNO3. Rangsiz, shaffof gigroskopik kristallar romboedrik yoki trigonal kristall panjaraga ega bo‘lib, hidsizdir. Ta’mi — o‘tkir sho‘r. Sanoatda juda keng qo‘llanadigan, muhim birikma hisoblanadi.

Fizik xossalari

Molekulyar massasi — 84,9938 g/mol. Bu rangsiz uzun kristallar, zichligi 2,257 g/sm3. ter 308 °C, t 380 °C dan oshganda parchalanadi.

Eruvchanligi (100 g erituvchidagi g hisobida):

  • suvda — 72,7 (0°С), 87,6 (20°С), 91,6 (25 °С), 114,1 (50 °C), 124,7 (60 °C), 149 (80 °C), 176 (100 °C)
  • suyuq ammiakda — 127 (0 °С)
  • gidrazinda — 100 (25 °С)
  • etanolda — 0,036 (25 °С)
  • metanolda — 0,41 (25 °С)
  • piridinda — 0,35 (25 °С).

Natriy selitrasi yuqori gigroskopiklikka ega.

Kimyoviy xossalari

Kuchli elektrolit. Suvda quyidagi ionlarga dissotsilanadi: natriy ioni Na+ va nitrat ioni NO3-.

380 °C dan yuqori haroratda parchalanib, kislorod va natriy nitrit hosil qiladi:

2NaNOA3→t2NaNOA2+OA2↑

U ishqoriy metallarning tuzlari bilan almashinish reaksiyalariga kirishishi mumkin. Hosil bo‘ladigan nitratlarning eruvchanligi (natriy nitratga nisbatan) past bo‘lgani sababli bu reaksiyalarning muvozanati o‘ng tomonga siljiydi:

NaNOA3+KCl↽−⇀KNOA3↓+NaCl
NaNOA3+RbI↽−⇀RbNOA3↓+NaI

Konsentrlangan, kuchli va uchuvchan bo‘lmagan kislotalar natriy nitratdan nitrat kislotani siqib chiqarishi mumkin (qizdirilganda reaksiya to‘liq boradi):

NaNOA3+HA2SOA4→tHNOA3↑+NaHSOA4
NaNOA3+HA3POA4→tHNOA3↑+NaHA2POA4

Qattiq holatda va suyuqlanmalarda kuchli oksidlovchi xossalarga ega. Masalan, uning suyuqlanmasi quyidagi moddalar bilan nihoyatda faol reaksiyaga kirishadi: uglerod (ko‘mir shaklida) va oltingugurt.

2NaNOA3+S→t2NaNOA2+SOA2↑+Q
2NaNOA3+C→t2NaNOA2+COA2↑+Q

Ushbu o‘zaro ta’sir asosida natriy nitratdan qora porox tayyorlash mumkin. Biroq natriy nitratning yuqori gigroskopikligi tufayli bunday poroxning saqlanish muddati qisqa bo‘ladi. Umuman olganda, uning oksidlovchi xossalari kaliy nitrat xossalariga yaqin, shu sababli undan ayrim sohalarda ham xuddi shunday foydalanish mumkin, masalan, pirotexnikada.

Natriy nitratning saxaroza bilan o‘zaro ta’siri

Shuningdek, ko‘plab uglevodlar (masalan, saxaroza, glyukoza va boshqalar) bilan ham faol reaksiyaga kirishib, ularni karbonat angidridgacha, kamroq darajada esa is gazigacha oksidlaydi. Natriy nitrat va saxaroza aralashmasi yoqilganda o‘z-o‘zidan yonishda davom etadi.

Bundan tashqari, uni metallar (qo‘rg‘oshin) yoki kalsiy sulfit yordamida natriy nitritgacha qaytarish mumkin:

Pb+NaNOA3→tPbO↓+NaNOA2
CaSOA3+NaNOA3→tCaSOA4+NaNOA2

Reaksiyaning qo‘shimcha mahsulotlari suvda erimaydi, shu bois natriy nitritni filtrlash orqali oson ajratish va qayta kristallash orqali tozalash mumkin.

Natriy nitrat marganes dioksidini ishqoriy muhitda natriy manganat(V)gacha, ko‘plab metallarni esa yuqori oksidlanish darajalarigacha oksidlashi mumkin:

MnOA2+NaA2COA3+NaNOA3→tNaA3MnOA4+COA2+NOA2
CrA2OA3+3NaNOA3+4KOH→t2KA2CrOA4+3NaNOA2+2HA2O

Kislotali va ishqoriy muhitdagi suvli eritmalarda oksidlovchi xossalar namoyon qiladi:

Konsentrlangan HI, HBr va HClni erkin galogenlargacha oksidlaydi:

2NaNOA3+8HI⟶2NaI+3IA2↓+2NO↑+4HA2O
2NaNOA3+8HBr⟶2NaBr+3BrA2+2NO↑+4HA2O
2NaNOA3+8HCl↽−−⇀2NaCl+2ClA2↑+2NOCl↑+4HA2O
2NaNOA3+8HCl→t2NaCl+3ClA2↑+2NO↑+4HA2O

Natriy nitratning suyultirilgan sulfat kislotadagi eritmasida mis nitrat ionining oksidlovchi xossalari tufayli eriydi:

3Cu+2NaNOA3+4HA2SOA4⟶3CuSOA4+NaA2SOA4+4HA2O+2NO↑

Natriy nitrat va xlorid ionlari aralashmasi kuchli kislotali muhitda (masalan, xlorid kislota yoki sulfat kislota eritmasida) oltin, platina va boshqa qimmatbaho metallarni, hatto qisman kumushni ham eritishi mumkin, chunki bu jarayonda kumush xlorid bilan komplekslar hosil bo‘ladi:

3Pt+22HCl+4NaNOA3⟶3HA2[PtClA6]+4NO↑+4NaCl+8HA2O
Au+NaNOA3+4ClA−+4HA+⟶[AuClA4]A−+NO↑+2HA2O+NaA+

Natriy nitrat alyuminiy va ruxni ishqoriy muhitda oksidlaydi:

8Al+3NaNOA3+5NaOH+18HA2O⟶8Na[Al(OH)A4]+3NHA3

Olinishi

Uzoq vaqt davomida natriy selitrasi tabiiy konlarni kristallash va eritib ajratib olish usullari bilan qayta ishlash orqali olingan. Yirik konlar Chilida topilgan. Hozirgi vaqtda u asosan nitrat kislota yoki azot oksidlari bilan karbonat yoki natriy gidrokarbonatning o‘zaro ta’siri yoxud quyida ko‘rsatilgan almashinish reaksiyalari orqali olinadi.

Laboratoriyada natriy nitratni quyidagi usullar bilan olish mumkin:

21Na+26HNOA3⟶21NaNOA3+NO↑+NA2O↑+NA2↑+13HA2O
NaA2O+2HNOA3⟶2NaNOA3+HA2O
  • Natriy gidroksid yoki kuchsiz uchuvchan kislotalardan hosil bo‘lgan natriy tuzlarining nitrat kislota bilan reaksiyasi:
NaOH+HNOA3⟶NaNOA3+HA2O
NaHCOA3+HNOA3⟶NaNOA3+COA2↑+HA2O
NaOH+NHA4NOA3⟶NaNOA3+NHA3↑+HA2O
NaHCOA3+NHA4NOA3⟶NaNOA3+NHA3↑+COA2↑+HA2O
Na+NA2OA5⟶NaNOA3+NOA2↑
NaA2O+NA2OA5⟶2NaNOA3
2NaOH+NA2OA5⟶2NaNOA3+HA2O
  • Almashinish reaksiyalari orqali ham olinishi mumkin:
AgNOA3+NaCl⟶NaNOA3+AgCl↓
Ca(NOA3)A2+NaA2COA3⟶2NaNOA3+CaCOA3↓

Qo‘llanilishi

U azotli o‘g‘it sifatida; oziq-ovqat, shisha ishlab chiqarish va metallga ishlov berish sanoatida; portlovchi moddalar, raketa yoqilg‘isi va olovga sariq rang beradigan pirotexnika aralashmalarini tayyorlashda (Na+ ionlari tufayli) qo‘llanadi. Natriy nitratni soda eritmasida azot oksidlarini yuttirish yoki kalsiy yoxud ammoniy selitrasini sulfat, xlorid yoki natriy karbonat bilan almashinish reaksiyasi orqali ham olish mumkin.

bilan almashinish reaksiyasi ham qo‘llanadi.

  1. Koreyada natriy nitrat ishlab chiqarilishi Arxivlangan nusxa 2-dekabr, 2021-yilda Wayback Machine