Isitma inson organizmining ichki haroratining me’yordan yuqorilashi holatidir. Tibbiy terminologiyada bu holat "gipertermiya" yoki "pirogenez" deb ataladi. Oddiy holatda inson tanasining harorati 36.1°C dan 37.2°C gacha bo‘ladi. Agar tana harorati 38°C dan oshsa, bu isitma hisoblanadi. Isitma o‘zi mustaqil kasallik emas, balki boshqa kasalliklar, infeksiyalar yoki organizmda yuz berayotgan patologik jarayonlarga nisbatan javob reaktsiyasi sifatida namoyon bo‘ladi. Bu organizmning o‘zini himoya qilish mexanizmlaridan biridir.
Isitmaning kelib chiqish sabablari
Isitmaning paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladigan omillar juda ko‘p. Eng keng tarqalgan sabab bu infeksion kasalliklardir. Viruslar, bakteriyalar, zamburug‘lar yoki parazitlar organizmga tushganida immun tizimi ularni aniqlab, ularga qarshi kurashishni boshlaydi. Ushbu kurash jarayonida ayrim kimyoviy moddalar ajralib chiqadi va ular termoregulyatsiya markaziga ta’sir qilib, tana haroratini oshiradi. Gripp, angina, pnevmoniya, sil kasalligi, COVID-19 kabi ko‘plab kasalliklar isitma bilan kechadi. Shuningdek, emlashdan keyingi reaksiya, autoimmun kasalliklar, dori vositalarining nojo‘ya ta’siri, o‘smalar, issiq urishi yoki ba’zi gormonal buzilishlar ham isitmaga olib kelishi mumkin.
Isitmaning turlari
Isitmaning bir nechta turlari mavjud bo‘lib, ular tana haroratining ko‘tarilish darajasi va davomiyligiga qarab farqlanadi. Subfebril isitma – bu tana harorati 37°C dan 38°C gacha bo‘lgan holat bo‘lib, ko‘pincha surunkali kasalliklar fonida kuzatiladi. Febril isitma – 38°C dan 39°C gacha bo‘lgan isitma, bu holat odatda o‘tkir infeksion kasalliklar paytida kuzatiladi. Yuqori darajadagi isitma – 39°C dan 40°C gacha, giperpiretik isitma esa 41°C dan yuqori bo‘lgan haroratni bildiradi. Isitma doimiy (kontinuir), to‘lqinli, intermitent (vaqti-vaqti bilan tushib chiqadigan), remitten (kundalik o‘zgaruvchan) kabi shakllarda namoyon bo‘lishi mumkin. Har bir holatda uning sababi va kechish shakli tahlil qilinib, individual yondashuv zarur bo‘ladi.
Isitmaning belgilar
Isitmaning asosiy belgisi tana haroratining oshishidir. Ammo bu holat boshqa simptomlar bilan ham birga kechadi. Kasallik sababi va har bir odamning individual xususiyatlariga qarab isitma turlicha ko‘rinishda namoyon bo‘ladi. Ko‘pincha bosh og‘rig‘i, umumiy holsizlik, mushak va bo‘g‘imlardagi og‘riqlar, titroq, terlash, ko‘ngil aynishi, ishtahaning yo‘qolishi, uyquchanlik yoki aksincha, bezovtalik holatlari kuzatiladi. Bolalarda esa ba’zida qusish, diareya, hushdan ketish, hatto gallyutsinatsiyalar ham bo‘lishi mumkin. Keksalarda esa isitma ancha yashirin o‘tishi, ya’ni sezilmasdan yurishi ehtimoli yuqori bo‘ladi. Shuning uchun alomatlarga e’tibor berish muhimdir.
Isitmaning foydali va zararli jihatlari
Haroratning oshishi organizm uchun himoya reaksiyasi hisoblanadi. Isitma orqali immun tizimi virus va bakteriyalarning ko‘payishini sekinlashtiradi, ba’zilarini butunlay yo‘q qiladi. Isitma immun hujayralarining faolligini oshiradi, interferon kabi himoya oqsillarining ishlab chiqarilishini kuchaytiradi. Shu sababli engil darajadagi isitmani har doim ham tushirishga harakat qilish shart emas. Ammo yuqori darajadagi yoki uzoq davom etadigan isitma organizmga zarar yetkazadi. Bu holatda yurak urishining tezlashuvi, suv tanqisligi (dehidratatsiya), miya faoliyatining buzilishi, hushdan ketish, xurujlar, bolalarda tirishishlar yuzaga kelishi mumkin. Ayniqsa, chaqaloqlar, keksalar va surunkali kasalliklarga ega bemorlarda isitma xavfli oqibatlarga olib kelishi ehtimoldan holi emas.
Diagnostika va tashxis qo‘yish
Isitma holatida tashxis qo‘yish uchun avvalo tana haroratini aniqlash kerak. Bu maxsus termometr yordamida amalga oshiriladi. Og‘iz, qo‘ltiq osti yoki to‘g‘ri ichak orqali o‘lchash mumkin. Isitma sababini aniqlash uchun esa umumiy qon tahlili, siydik tahlili, ko‘krak rentgenogrammasi, bo‘g‘im yoki ichki a’zolarning ultratovush tekshiruvi, mikrobiologik ekinlar, PZR yoki serologik tahlillar tayinlanadi. Shuningdek, shifokor bemorning anamnezini – ya’ni oldingi kasalliklarini, oxirgi safar yoki aloqalarni, ehtimoliy yuqtirish manbalarini o‘rganadi. Agar bemorda doimiy isitma bo‘lsa yoki sababi aniqlanmayotgan bo‘lsa, kengaytirilgan laborator va instrumental tekshiruvlar o‘tkaziladi.
Isitmani davolash usullari
Isitmani davolash usuli uning sababiga bog‘liq holda belgilanadi. Agar sabab bakterial infeksiya bo‘lsa, antibiotiklar buyuriladi. Virusli infeksiyalarda esa antiviral dorilar yoki faqat simptomatik davolash tavsiya qilinadi. Isitmani tushirish uchun antipiretik (isitmani tushiruvchi) dorilar qo‘llaniladi. Eng ko‘p ishlatiladiganlari – paratsetamol, ibuprofen, nimesulid. Biroq bu dorilar faqat harorat 38.5°C dan oshganda tavsiya etiladi, undan past isitma immun tizim faoliyati uchun foydalidir. Shuningdek, bemorga ko‘p suyuqlik ichish, yengil ovqatlanish, tinch dam olish, xona haroratini nazorat qilish, sovuq kompresslar qo‘yish tavsiya etiladi. Juda yuqori isitma yoki boshqa xavfli belgilar kuzatilsa, bemor statsionar (kasalxonada) kuzatuvga olinadi.
Isitmani uy sharoitida qanday nazorat qilish mumkin
Agar isitma yengil darajada bo‘lsa va bemorda boshqa xavotirli belgilar bo‘lmasa, uni uyda nazorat qilish mumkin. Avvalo, tana harorati muntazam ravishda o‘lchanadi. Bemorga suyuqlik (suv, choy, sho‘rva) ko‘p ichiriladi. Bu suvsizlanishning oldini oladi. Oqsilga boy, lekin yengil hazm bo‘ladigan ovqatlar bilan oziqlantiriladi. Issiq ko‘rpa bilan ortiqcha o‘rab qo‘yishdan saqlanish kerak. Xona harorati 20–22°C atrofida bo‘lishi kerak. Agar bemor bolaning yoshi 3 oydan kichik bo‘lsa, homilador ayol bo‘lsa yoki surunkali kasalliklari bo‘lsa, isitma boshlanishi bilan darhol shifokorga murojaat qilish kerak.
Isitmaning oldini olish
Isitmadan to‘liq saqlanish har doim ham mumkin emas, lekin uni yuzaga keltiruvchi asosiy sabablardan ehtiyot bo‘lish orqali bu holatning oldini olish mumkin. Eng muhim profilaktik choralar gigiyena qoidalariga rioya qilish, qo‘lni tez-tez yuvish, immunitetni mustahkamlash, sog‘lom turmush tarzini yuritish, stressdan saqlanish va to‘g‘ri ovqatlanishdan iborat. Vaqtida emlashlar olish, sovuq kunlarda iliq kiyinish, infektsiyali bemorlardan uzoqroq yurish ham foydalidir. Surunkali kasalliklarni nazorat qilish va ularni vaqtida davolash ham isitma xavfini kamaytiradi.
Xulosa
Isitma – organizmning signal beruvchi holati bo‘lib, u ko‘plab kasalliklarning ilk belgilaridan biridir. Bu alomatga beparvo bo‘lmaslik kerak. Isitma sababini aniqlash va unga qarshi to‘g‘ri davolash choralarini ko‘rish sog‘liq uchun juda muhim. Ayniqsa, bolalar, keksalar va surunkali kasallikka chalingan odamlarda isitma holatida shifokor nazorati zarur bo‘ladi. Isitmani tushirishdan avval uning sababini aniqlashga harakat qilish kerak. To‘g‘ri yondashuv va ehtiyotkorlik orqali isitmani nazorat qilish va sog‘lom hayotga qaytish mumkin.
