| Irtish | |
|---|---|
| Irtishning Omskdagi ko‘rinishi | |
| Xususiyatlari | |
| Uzunligi | 4248 km |
| Havzasi | 1 643 000 km² |
| Suv sarfi | 3000 m3/s (quyilish joyida) |
| Suv oqimi | |
| Boshlanish joyi | quyidagi daryolarning qo‘shilish joyi: Jalg‘izagat-Xe va Ul-Turgen-Xe |
| • Joylashuvi | Mongoliya va Xitoy chegarasi |
| • Koordinatalari | 47°24′52″ sh. k. 90°12′56″ sh. u.HGYaO |
| Quyilish joyi | Ob |
| • Joylashuvi | Xanti-Mansiysk |
| • Balandligi | 17,8 m |
| • Koordinatalari | 61°04′50″ sh. k. 68°49′50″ sh. u.HGYaO |
| Daryo nishabligi | 0,03 m/km |
| Joylashuvi | |
| Suv tizimi | Ob → Kara dengizi |
|
|
|
| Xitoy | Shinjon-Uyg‘ur avtonom rayoni |
| Qozog‘iston | Abay viloyati, Sharqiy Qozog‘iston viloyati, Pavlodar viloyati |
| Rossiya | Omsk viloyati, Tyumen viloyati, Xanti-Mansi avtonom okrugi — Yugra |
| Mamlakatlar | |
| Kod dagi Davlat suv reyestri | 14010100112115300000027 |
| Raqam dagi Davlat geografik nomlar katalogi | 0143992 |
Irtish — quyidagi hududlardan oqib o‘tuvchi daryo: Xitoy (Shinjon-Uyg‘ur avtonom rayoni), Qozog‘iston va Rossiya (Omsk va Tyumen viloyatlari). U Ob daryosiningchap tomondan quyiladigan eng yirik irmog‘idir. Irtishning uzunligi 4248 km bo‘lib, Ob daryosining o‘zidan 598 km uzun. Irtish Ob bilan birgalikda Rossiyadagi eng uzun suv oqimi, Osiyoda uzunligi bo‘yicha uchinchi va dunyoda oltinchi o‘rindagi daryo tizimidir (5410 km). Havzasining maydoni — 1 643 000 km². Yillik oqim hajmi 94,6 km³.
Daryoning quyilish joyi dengiz sathidan 17,8 m balandlikda joylashgan.[747 kundan beri manba ko‘rsatilmagan]
Etimologiyasi
Bu nom ilk bor quyidagi sarkardalarga bag‘ishlangan bitiktoshlarda tilga olingan: Ikkinchi Sharqiy Turk xoqonligining To‘nyuquq (646—724) va Kul-tegin (684—731).
Irtish nomining ma’nosini birinchi bo‘lib turkiy tillar filologi Mahmud Koshg‘ariy (1029—1101) izohlashga uringan. Uning talqiniga ko‘ra, daryo nomi «ertishmak» (tez kesib o‘tmoq) so‘zidan kelib chiqqan. Biroq uning zamondoshi, fors geografi al-Gardiziy (vafoti 1061-yil) «Zayn al-axbor» asarida keltirgan rivoyatga ko‘ra, daryoga bu nomni kimaklarning ajdodi bo‘lgan shahzoda Shodning cho‘risi qo‘ygan. Daryo bo‘yida ko‘chib yurgan turklarni ko‘rib, ularga «irtish»deb aytgan; bu «to‘xtanglar» degan ma’noni bildirgan.
G. F. Miller daryo nomi tatar xoni On-Somning vorisi Irtishakxon ismidan kelib chiqqan degan fikrni ilgari suradi.
Bir taxminga ko‘ra, daryo nomi turkiy tillardagi quyidagi so‘zlardan kelib chiqqan: ir — «yer», tish — «qazimoq»; ya’ni «yerni qazuvchi» degan ma’noni anglatadi.
Tadqiqotchilar A. P. Dulzon va V. N. Popovaning fikricha, Irtish nomidagi tish qismi ket tilidagi chesh, shesh, sis, ses — «daryo» so‘zidan kelib chiqqan, boshidagi ir esa ket tilidan oldingi (eroniy) «jo‘shqin», «shiddatli» ma’nosidagi o‘zak bilan bog‘liq.
Vengriyaning qadimgi tarixi haqidagi venger yilnomalarida Togora daryosi tilga olinadi. Vena tasvirli yilnomasi va Turots asarlarida o‘sha daryo Togata deb ataladi. Xunfalvi bunda vengerlarning Irtish haqidagi xotirasini ko‘radi. Chunki Kastrenningma’lumotiga ko‘ra, ostyaklar bu daryoni Tangat yoki Tlangatl (Langal) deb atashgan.
Tabiiy-geografik xususiyatlari
Irtishning uzunligi 4248 km, suv yig‘ish havzasining maydoni 1 643 000 km², nishabligi — taxminan 0,03 m/km.
Daryoning oqimi

Daryo Mongoliya Oltoyitog‘larining g‘arbiy yonbag‘irlaridan boshlanadi. U Zaysan ko‘liga quyilguniga qadar Qora Irtish deb ataladi. Daryoning oqimi Buxtarma va Ust-Kamenogorsk suv omborlari orqali Zaysan bilan Ust-Kamenogorskoralig‘ida tartibga solinadi. Semey shahrigacha Irtishga Buxtarma va Ubadaryolari quyiladi. Shundan keyin u G‘arbiy Sibir tekisligiga chiqib, shimoli-g‘arbga qarab oqadi va Omskgacha yirik irmoqlarni deyarli qabul qilmaydi. Bu oraliqda daryo o‘zani egri-bugri, beqaror va ko‘p tarmoqli bo‘lib, daryo vodiysining kengligi 5 dan 19 km gacha o‘zgaradi, Omsk yaqinida esa 2 km gacha torayadi. Daryoning qayirida ko‘plab eski o‘zan ko‘llari va boshqa ko‘llar mavjud. Omskdan Tobolskgacha Irtishga Om, va Tara (o‘ng tomondan), shuningdek, Ishim, va Vagay (chap tomondan) kabi yirik irmoqlar quyiladi. Natijada vodiy kengligi 6—8 km gacha yetadi, daryo o‘zanida yirik burilishlarhosil bo‘ladi. Irtishga Tobol quyilganidan so‘ng daryo G‘arbiy Sibir tekisligining eng botqoqlashgan qismidan shimolga qarab oqadi. Vodiy 10—20 km gacha, daryoning quyilish joyi yaqinida esa 35 km gacha kengayadi; o‘zan kengligi 1,2 km gacha yetadi, ko‘p tarmoqli bo‘lib, unda orollar paydo bo‘ladi.
Gidrologiyasi
Daryo aralash manbalardan to‘yinadi: yuqori oqimida qor va muzlik suvlari, quyi oqimida esa qor, yomg‘ir va yerosti suvlari hisobiga. Yuqori oqimida bahorgi-yozgi toshqin davri apreldan oktyabrgacha davom etadi va eng yuqori darajasi iyulga to‘g‘ri keladi. Quyi oqimida bu davr may oxiridan sentyabrgacha, eng yuqori darajasi esa iyunda kuzatiladi. Yuqori oqimda suv noyabr oxirida, quyi oqimda noyabr boshida muzlaydi. Muz ko‘chishi 3—8 kun davom etadi. Muzning o‘rtacha qalinligi 65—100 sm, quyi oqimda eng katta qalinligi 130 sm ga yetadi. Daryoda uzluksiz muz qoplami saqlanadigan kunlar soni o‘rtacha 161—176 kunni tashkil etadi. Yillik suv oqimi hajmi 95 km³. O‘rtacha yillik suv sarfi Ust-Kamenogorsk yaqinida 590 m³/s, Semeyda taxminan 960 m³/s, Omskda 900 m³/s, Ust-Ishimda — 1208 m³/s, Tobolskda 2140 m³/s, quyilish joyida taxminan 3000 m³/s ni tashkil etadi. Suv sathining o‘zgarishi Zaysandan yuqorida 4,4 m, Omskda 7 m, Ust-Ishimda 12,7 m gacha yetadi va quyilish joyiga yaqinlashgan sari kamayadi. Omsk, Tobolsk va Xanti-Mansiyskkabi ayrim sohilbo‘yi aholi punktlari suv toshqiniga uchrashi mumkin. Suvning o‘rtacha yillik loyqaligi 150 g/m³ bo‘lib, oqimning ayrim davrlarida 1200 g/m³ gacha yetishi mumkin.


Qora Irtish
Qora Irtish (xitoycha 额尔齐斯河 — É'ěrqísī hé yoki 喀拉额尔齐斯河 (Kālā-É'ěrqísī hé); qozoqcha Qara Ertis) — Irtish daryosining boshlanish joyidan quyidagi ko‘lgacha bo‘lgan yuqori oqimi: Zaysan.
Irtishning yuqori irmoqlaridan biri turkiy tillarda Qora-Irtsis, ya’ni «Qora Irtish» deb ataladi. Bunda «qora» so‘zi qora rangma’nosida emas, balki yerma’nosida ishlatilgan, ya’ni Qora-Irtsis — yerdan (buloqdan) boshlanuvchi Irtish.
Qora Irtish suvlari Shinjon-Uyg‘ur avtonom rayonining neft-gaz sanoati markazi bo‘lgan Qaramay shahriga «Qora Irtish — Qaramay» kanali orqali yetkaziladi. Kanalning uzunligi 300 km dan ortiq, kengligi 22 metr bo‘lib, unga Irtish suvining 26 % qismi yo‘naltiriladi. Qora Irtish oqimining bir qismi Ulungurko‘liga yuboriladi, natijada so‘nggi davrda ko‘l maydoni 200 km² ga kengaydi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, Xitoy «Qora Irtish — Qaramay» kanali uchun yiliga 2 km³ dan ortiq suv oladi. «Irtish—Urumchi» kanali esa Tarim havzasinisuv bilan ta’minlashga mo‘ljallangan. Bu hududda yirik konlar aniqlangan — neft va gaz konlari.
Qozog‘iston hududida Qora Irtish ustidagi yagona ko‘prik joylashgan qishloq — Bo‘ron.


Suv tarkibi
Daryo suvi chuchuk va yumshoq. Minerallashuv darajasi mavsumga qarab o‘zgaradi: suv toshqini davrida 136 dan 253 mg/dm³ gacha, qishda esa 300—324 mg/dm³ gacha yetadi. Bu ko‘rsatkich Irtish bo‘ylab janubdan shimolga, Ust-Ishimgacha ortib boradi, Omsk viloyati hududidan tashqarida esa Ob daryosiga quyilguncha biroz kamayadi. Irtish suvidagi tuzlar tarkibi gidrokarbonatli, kalsiyli, kamroq hollarda natriyli.
O‘simlik va hayvonot dunyosi
Irtishda baliqlarning 23 turi uchraydi, shundan 17 turi sanoat miqyosida ovlanadi. Ular orasida osetrsimonlar (Sibir osetri, sterlyad), sigsimonlar (Coregoninae) (nelma, muksun, Sibir ryapushkasi), karpsimonlar (yaz, karp, leshch, plotva, qizilqanot, yeles, kumushrang va oltin tovonbaliq va boshqalar), cho‘rtansimonlar (cho‘rtan), olabug‘asimonlar (olabug‘a, sudak, yorsh), nalimsimonlar (nalim).
Irmoqlari
(quyilish joyidan masofasi)
Aholi punktlari
Irtish bo‘yidagi shaharlar daryoning boshlanish joyidan quyilish joyigacha quyidagi tartibda joylashgan: Ko‘ktokay (Fuyun), Burchun (barchasi — Xitoyda), Serebryansk, Ust-Kamenogorsk, Semey (Semipalatinsk), Kurchatov, Aqsu, Pavlodar (barchasi — Qozog‘istonda), Omsk, Tara, Tobolsk, Xanti-Mansiysk (barchasi — Rossiyada).
Xo‘jalikda foydalanilishi
Irtish suvidan Irtish — Qarag‘anda kanaliga suv olish (o‘rtacha 75 m³/s yoki 2,4 km³/yil), suv ta’minoti va sug‘orish uchun foydalaniladi. Dasht va o‘rmon-dasht hududlarida Irtish bo‘yida ko‘plab kichik suv omborlari qurilgan. Ularning vazifalari — sug‘orish, baliq yetishtirish va dam olish.
Daryoning quyi befidan boshlab 3784 km masofada muntazam kema qatnovi yo‘lga qo‘yilgan. Bu bef Ust-Kamenogorsk GESiga tegishli bo‘lib, qatnov daryoning quyilish joyigacha davom etadi. Navigatsiya apreldan noyabrgacha amalga oshiriladi. Daryoda muz sindirish va yong‘inni o‘chirish uchun mo‘ljallangan kema qatnaydi. Uning nomi — «Ledokol-2».
Hozirda «Irtish paroxodchiligi» ochiq aksiyadorlik jamiyati bir necha kunlik yo‘lovchi qatnovini Omsk — Salexard ( Tobolsk va Xanti-Mansiysk) yo‘nalishida tashkil etadi. Uch oylik navigatsiya davrida bu yo‘nalishda «Chernyshevskiy» va «Rodina» teploxodlari qatnaydi. Bugungi kunda bu Rossiyada saqlanib qolgan sanoqli daryo yo‘lovchi yo‘nalishlaridan biridir.
2020-yil holatiga ko‘ra, gidroenergetika resurslaridan yiliga taxminan 5 mlrd kVt⋅soat elektr energiyasi ishlab chiqariladi. Zaysan ko‘lidan quyiroqda Irtishda Buxtarma, Ust-Kamenogorsk va Shulba GESlaridan iborat Irtish gidroelektr stansiyalari kaskadi qurilgan.
2010-yilda Omskdan shimolroqda past bosimli to‘g‘on — Krasnogorsk gidrouzeliqurilishi loyihasi ishlab chiqildi. Loyiha Omsk viloyatining «Irtish daryosida Krasnogorsk suv ko‘taruvchi gidrouzelini qurish» maqsadli dasturi doirasida amalga oshirilmoqda.
2023-yilda quvvati taxminan 300 MVt bo‘lgan Semipalatinsk GESini qurish loyihasi e’lon qilindi. Elektr stansiya 2030-yilgacha qurilishi mumkin.
Diqqatga sazovor joylari

Irtish bo‘ylab va uning atrofida ko‘plab tabiiy, tarixiy va me’moriy yodgorliklar, ekologik hamda geologik turizm obyektlari mavjud. Pavlodar viloyatida, Irtish qirg‘og‘ida noyob paleontologik yodgorlik — «G‘ozlar uchib o‘tadigan joy» joylashgan. Omskda, Irtishning chap qirg‘og‘ida, qushlarning ko‘chish yo‘lida joylashgan «Qushlar bandargohi» tabiat bog‘i bor.
Pavlodar viloyatidagi Borovoye qishlog‘i yaqinida, daryoning o‘ng qirg‘og‘ida joylashgan Irtish qo‘rg‘onlaridan biri 1960-yilda qazilganda, topilgan yodgorlik qadimgi turkiy yozuvga oid.
Omsk viloyatining Omsk tumanidagi Novaya Stanitsa posyolkasi yaqinida, daryoning o‘ng qirg‘og‘ida joylashgan geologik tabiat yodgorligi — «Cherskiy qirg‘og‘i».
Ifloslanishi
Har yili Semeyshahrining qirg‘oqbo‘yidagi kichik daryolaridan Irtishga tonnalab maishiy chiqindi oqib tushadi. Tatarka qishlog‘idan Cherlak posyolkasigacha bo‘lgan qismda Irtish asosan neft mahsulotlari va fenollar bilan ifloslangan.
3-aprel 2022-yilda Qozog‘istonning O‘skemen — Qumystau temiryo‘l uchastkasida ruda va shlak ortilgan poyezdning 18 vagoni relsdan chiqib ketdi, shundan 6 tasi Irtish daryosiga qulab tushdi. Halokat natijasida daryo ifloslandi, suvdagi rux va mis konsentratsiyasi me’yordan oshgani aniqlandi. 8-may 2022-yil holatiga ko‘ra, tashuvchi kompaniyada ularni ko‘tarish uchun zarur texnika bo‘lmagani sababli cho‘kkan vagonlar va daryoni ifloslantirayotgan yuk hanuz chiqarib olinmagan edi.
Adabiyotlar
- Irtish // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.
- Irtish // Hozirgi geografik nomlar lug‘ati / Rossiya geografiya jamiyati. Moskva markazi; akademikning umumiy tahriri ostida: V. M. Kotlyakov. Rossiya Fanlar akademiyasining Geografiya instituti. umumiy tahriri ostida. — Yekaterinburg: U-Faktoriya, 2006.
- Artikbayev J. O. Yevrosiyo dashtlari tarixi muammolari doirasida O‘rta Irtishbo‘yi (etnotarixiy va etnoarxeologik tadqiqot tajribasi). — Pavlodar: EKO, 2007. — jild. 1. — bet. 70—71, 87—88. — 267 bet. — 500 nusxa. — ISBN 9965-08-155-7.
- SSSR yerusti suv resurslari. 15-jild. Oltoy va G‘arbiy Sibir. 3-son. Quyi Irtish va Quyi Ob / texnika fanlari nomzodi V. Ye. Vodogretskiy tahriri ostida. — L.: Gidrometeorologiya nashriyoti, 1973.
- Davlat suv kadastri. Yerusti suvlari. L., 1984. 1-jild. 11-son. L., 1984. 5-jild. 1-son;
- Rossiya suvlari. Daryo havzalari.. — Yekaterinburg, 2000.