Addis-Abebav haqida

Poytaxti bo‘lgan davlat — Efiopiya
Addis-Abeba
amx. አዲስ አበባ
8°59′36″ shim. k. 38°43′37″ shq. u.HGЯO
Mamlakat  Efiopiya
Shahar meri Adanech Abebe
Tarixi va geografiyasi
Asos solingan 1886
Birinchi marta tilga olingan 1886
Avvalgi nomlari Finfinni
Poytaxti bo‘lgan davlat — Efiopiya ; poytaxtlik boshlangan yil 1886
Maydoni 526,99 km²
Markazining balandligi 2400 m
Iqlim turi subekvatorial
Vaqt mintaqasi UTC+3:00
Aholisi
Aholisi ↗ 5 461 000 kishi (2012)
Aholi zichligi 5770,5 kishi/km²
Millatlar amxara, oromo va boshqalar
Diniy konfessiyalar miafizitlar, musulmonlar va boshqalar
Aholisining atalishi addisabebalik, addisabebaliklar, efiopiyaliklar
Rasmiy til amxar tili *
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +251 11
Pochta indeksi 1000

web.archive.org/web/20140724161217/http://www.addisababacity.gov.et/
Аддис-Абеба на карте
Аддис-Абеба
Addis-Abeba
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi yo‘lko‘rsatkich

Addis-Abeba (amx. አዲስ አበባ — «yangi gul») — Efiopiyaning poytaxti. Bu dengizga chiqish yo‘li bo‘lmagan mamlakatda joylashgan dunyodagi eng yirik shahardir. Aholisi — 5 461 000 kishi (2023). U Efiopiyaning alohida ma’muriy mintaqasimaqomiga ega. Addis-Abebada quyidagi tashkilotlarning bosh qarorgohlari joylashgan: Afrika Ittifoqiva uning o‘tmishdoshi — Afrika birdamligi tashkiloti.

Shaharga 1886-yilda imperator Menelik II rafiqasi, imperatritsa Taytuning iltimosiga ko‘ra asos solgan.

Addis-Abeba qit’a uchun tarixiy, siyosiy va diplomatik ahamiyatga ega bo‘lgani sababli uni ko‘pincha «Afrika poytaxti» yoki «Afrika Pariji» deb atashadi. Shaharda Efiopiyaning turli hududlaridan kelgan: amxara, oromo, tigray, somali va boshqa ko‘plab millat vakillari yashaydi. Aholining diniy tarkibi ham xilma-xil: bu yerda miafizitlar, musulmonlar, yahudiylar, pravoslav xristianlar, protestantlar va an’anaviy Afrika e’tiqodlariga ergashuvchilar yashaydi.

Addis-Abeba Afrika davlatlari poytaxtlari orasida dengiz sathidan eng balandda joylashgani, shuningdek, dunyoning eng balandda joylashgan poytaxtlaridan biri ekani bilan ajralib turadi. Shaharning eng past nuqtasi — 2326 m — janubda, ya’ni Bole aeroportijoylashgan hududda. Eng yuqori nuqta — Entoto tog‘i bo‘lib, balandligi 3000 m. U shaharning shimolida joylashgan.

Etimologiyasi

Shaharga 1886-yilda hududiy markaz sifatida asos solinib, dastlab Finfinnideb nom berilgan. Bu nom oromo tilida «issiq buloqlar» degan ma’noni anglatadi. 1887-yildan boshlab shahar imperator saroyining yozgi qarorgohiga aylangan va uning nomi Addis-Abeba (አዲስ አበባ ya’ni amxar tilida — «yangi gul», addis — «yangi», abeba — «gul») deb o‘zgartirilgan. 1889-yildan davlat poytaxti hisoblanadi.

Tarixi

Addis-Abeba shahriga Efiopiya imperatori Menelik IIasos solgan. U o‘sha paytda Sheva davlatining hukmdori bo‘lgan va Entoto tog‘i atroflarini o‘z podsholigining janubida harbiy amaliyotlar olib borish uchun qulay tayanch hudud deb hisoblagan. 1879-yilda u shu hududdagi mashhur o‘rta asr shahri xarobalarini va cherkov qoldiqlarini ko‘zdan kechirgan. Imperatritsa Taytu Entoto tog‘ida cherkov qurishni boshlagach, uning bu hududga qiziqishi yanada ortgan. Biroq tabiiy sharoit tog‘ning bevosita yonida shahar barpo etishga imkon bermagan. 1886-yilda qurilish tog‘lardan janubda boshlangan.

Dastlab Taytu Filuoxa mineral buloqlari yaqinida o‘zi uchun uy qurdirgan. U va saroy ahli bu yerda mineral vannalar qabul qilishni yoqtirishgan. Boshqa zodagonlar ham Taytuninguyi yoniga ko‘chib kelgan. Aholi manzilgohi kengaygach, Menelik II Taytuning uyini saroyga aylantirgan. Hozir bu binoda Efiopiya hukumati joylashgan. Shahar poytaxt Efiopiya maqomini Menelik II Efiopiya imperatori bo‘lgach olgan. Imperator ekkan evkalipt daraxtlarini hozir ham shahar ko‘chalari bo‘ylab ko‘rish mumkin.

5-may 1936-yilda Ikkinchi Italiya–Efiopiya urushi davomida Italiya qo‘shinlari shaharni egalladi. 1936–1941-yillarda Addis-Abeba Italiya Sharqiy Afrikasiningpoytaxti bo‘lgan. Shu davrda qariyb bir million efiopiyalik xantal gazi bilan o‘ldirilgan. Buyuk Britaniya qo‘shinlari va efiopiyalik qo‘zg‘olonchilar Efiopiyadagi Italiya armiyasini mag‘lub etgach, imperator Hayle Selassiye poytaxtga qaytib, darhol shaharni tiklash ishlarini boshlagan.

1958-yildan boshlab Addis-Abebada BMTning Afrika bo‘yicha iqtisodiy komissiyasi qarorgohi faoliyat yurita boshlagan. Hayle Selassiyening ko‘magida 1963-yilda Afrika birdamligi tashkiloti (ABT) tuzilib, uning bosh qarorgohi Addis-Abebada joylashtirilgan. 2002-yilda ABT tugatilib, uning o‘rnida Afrika Ittifoqi tashkil etilgan. Uning bosh qarorgohi ham Addis-Abebada joylashgan.

1965-yilda shaharda Sharqiy pravoslav cherkovlari kengashi o‘tkazilgan.

1974-yilgi inqilobdan keyin, 1975-yil fevralida poytaxtdagi poyabzal fabrikasi davlat tasarrufiga o‘tkazilgan (bu mamlakatda 8 soatlik ish kuni joriy etilgan dastlabki korxonalardan biri edi; inqilobgacha ish kuni 10–12 soat davom etgan). 1974–1979-yillarda ishlab chiqarish hajmi oshgan. 1979-yilda fabrika 650 nafar ishchisi bilan poyabzal sanoatining eng yirik korxonasi bo‘lib, charm poyabzallarning qariyb yarmini ishlab chiqargan.

SSSRning texnik yordami bilan shaharda Sovet Qizil Xoch kasalxonasi qurilib, foydalanishga topshirilgan.

Iqlimi

Shahar tog‘li hududda joylashgani sababli iqlimida murakkab hodisalar majmui kuzatiladi. Balandlik va ustunlik qiluvchi shamol yo‘nalishiga qarab harorat 10 °C gacha farq qilishi mumkin. Umuman olganda, yil davomida harorat deyarli bir xil bo‘lib, keskin o‘zgarishlar kuzatilmaydi. O‘rtacha oylik harorat faslga qarab +16 dan +19 °C gacha o‘zgaradi. Ekvatorga yaqin joylashgani tufayli, dengiz sathidan baland bo‘lishiga qaramay, bu yerda issiqlik yetarli.

Addis-Abeba iqlimi
Ko‘rsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq eng yuqori t, °C 28,8 28,4 30,0 29,5 30,0 29,0 26,8 26,4 26,2 27,0 27,8 28,0 30,0
O‘rtacha eng yuqori t, °C 21,9 22,8 23,5 23,0 23,5 21,8 19,6 19,4 20,4 21,6 21,6 21,3 21,7
O‘rtacha harorat, °C 16,4 17,5 18,5 18,4 18,9 17,5 16,2 16,1 16,4 16,6 16,0 15,4 17,0
O‘rtacha eng past t, °C 10,0 11,0 12,6 13,2 13,3 12,5 12,0 12,3 11,6 10,4 9,1 9,1 11,4
Mutlaq eng past t, °C 1,0 0,0 4,4 6,0 6,0 6,4 6,2 6,1 4,0 2,0 1,0 0,0 0,0
Yog‘in miqdori (me’yor), mm 11 38 52 82 69 107 229 232 142 34 5 11 1010

Demografiyasi

Addis-Abebaning kosmosdan ko‘rinishi

Quyidagi ma’lumotlarni Efiopiya Markaziy statistika agentligi2012-yilda e’lon qilgan: Addis-Abeba aholisi 3 041 002 kishini tashkil etgan. Ulardan 1 449 002 nafari erkaklar, 1 592 000 nafari ayollar bo‘lgan.

Hozirda Addis-Abeba chegaralari ichida qishloq hududlari yo‘q, shuning uchun aholining 100 % i shaharliklardan iborat. Bu yerda mamlakat shahar aholisining 23 % i yashaydi. Mazkur mamlakat — Efiopiya. Shahar maydoni 526,99 km², o‘rtacha aholi zichligi esa 5770,5 kishi/km². Shahar 10 ta ma’muriy tumanga bo‘lingan. Eng zich joylashgan Addis-Ketema tumanida aholi zichligi 38 255,3 kishi/km², eng kam zichlikka ega Akaki-Kaliti tumanida esa 1704,1 kishi/km².

So‘nggi aholini ro‘yxatga olish Efiopiyada2007-yilda o‘tkazilganidan buyon Addis-Abeba aholisi 300 mingdan ortiq kishiga ko‘paygan. 2007-yilda poytaxt aholisi 2 738 248 kishini tashkil etgan.

Poytaxtda ko‘plab millat va elat vakillari yashaydi. Ular orasida quyidagilar ajralib turadi: amxara — aholining 48,3 %, oromo — 19,2 %, gurage — 17,5 %, tigray — 7,6 %. Miafizit xristianlar aholining 82 % ini tashkil etadi, musulmonlar — 12,7 %, protestantlar — 3,9 %, katoliklar — 0,8 %.

Addis-Abeba aholisi sonining o‘zgarishi:

  • 1900 — 80 000 kishi;
  • 1958 — 400 000 kishi;
  • 1968 — 664 000 kishi;
  • 2002 — 1 700 000 kishi;
  • 2012 — 3 041 002 kishi.

Ma’muriy bo‘linishi

Shahar 10 ta tumanga bo‘lingan.

Raqami Nomi Maydoni (km²) Aholisi Zichligi Tasvir
1
Addis-Ketema
7.41
271,644
36,659.1
2
Akaki-Kaliti
118.08
195,273
1,653.7
3
Arada
9.91
225,999
23,000
4
Bole
122.08
328,900
2,694.1
5
Gullele
30.18
284,865
9,438.9
6
Kirkos
14.62
235,441
16,104
7
Kolfe-Keranyo
61.25
546,219
7,448.5
8
Lideta
9.18
214,769
23,000
9
Nifas-Silk-Lafto
68.30
335,740
4,915.7
10
Yeka
85.46
337,575
3950.1

Iqtisodiyoti

Shaharning tungi moliya markazi

Addis-Abebada iqtisodiy faoliyatning turli turlari mavjud. Federal hukumatning rasmiy statistikasiga ko‘ra, qariyb 119 197 kishi savdo va tijoratda, 113 977 kishi sanoatda ishlaydi, 80 391 kishi o‘z uy xo‘jaligiga ega, 71 186 kishi boshqaruv sohasida, 50 538 kishi transport va aloqa sohasida, 42 514 kishi ijtimoiy ta’minotda, 32 685 kishi mehmonxona xo‘jaligi va turizmda, 16 602 kishi esa qishloq xo‘jaligida band.

Qishloq hududlaridagi ko‘plab kambag‘al efiopiyaliklar ish izlab Addis-Abebaga keladi. So‘nggi vaqtlarda ta’lim va ish bilan ta’minlash natijasida qashshoqlar soni kamaygan. Hozirgi vaqtda Addis-Abeba nisbatan toza va xavfsiz shahar hisoblanadi; u Sahroyi Kabirdan janubdagi Afrikahududida joylashgan. Bu yerda firibgarlik, mayda o‘g‘rilik va sumkadan buyum o‘g‘irlash eng ko‘p uchraydigan jinoyatlardir.

Hozirda ko‘p qavatli binolar va qimmatbaho mehmonxonalarsoni ortib bormoqda. Savdo markazlari va ko‘ngilochar klublar qurilmoqda. Shahar tobora ko‘proq «Afrikaning kurort poytaxti» deb atalmoqda.

Transport

Addis-Abeba markazidagi ko‘cha va ko‘tarma yo‘ldan o‘tgan tezkor tramvay

Addis-Abeba orqali transafrika Qohira–Keyptaun avtomobil yo‘li va ko‘plab mintaqaviy yo‘llar o‘tadi. Jamoat transporti avtobuslar hamda ko‘k yoki oq rangli yo‘nalishli taksilardan iborat. Yo‘nalishli taksilar, odatda, 12 nafarga yaqin yo‘lovchi sig‘adigan mikroavtobuslardir. Har bir yo‘nalishli taksida yo‘l haqini yig‘uvchi konduktor bo‘ladi.

2008-yil boshida Rossiya bilan hamkorlikda Georgodis–Adisu-Gebeya yo‘nalishida ilk trolleybus qatnovini yo‘lga qo‘yish rejalashtirilgan edi. Trolleybus liniyasi qurilishi bekor qilinib, uning o‘rniga tramvay tarmog‘ibarpo etilgan. 2015-yil sentabrida shaharda ishga tushgan tizim — tezkor tramvay.

Shahar temiryo‘l orqali quyidagilar bilan bog‘langan: Jibuti va Dire-Daua. Eski temiryo‘l vokzali, hozir yopilgan, chunki Jibutiga eski liniyaga parallel ravishda yangi elektrlashtirilgan temiryo‘l qurilgan. Vokzal binosi fransuz me’morchiligining nafis uslubida barpo etilgan.

Bole xalqaro aeroporti Addis-Abeba va unga yaqin shaharlarga xizmat ko‘rsatadi, mamlakatning asosiy havo darvozasi hisoblanadi. 2003-yilda bu yerda Afrikadagi eng zamonaviylaridan biri bo‘lgan yangi xalqaro yo‘lovchi terminali ochilgan. Addis-Abeba bilan Moskva o‘rtasida havo qatnovi yo‘lga qo‘yilgan. Shaharning g‘arbida eski Lideta aeroportijoylashgan bo‘lib, u hozir harbiy maqsadlarda va kichik samolyotlar uchun ishlatiladi.

Boshqaruvi

Efiopiyaning 1995-yilgi konstitutsiyasiga ko‘ra, Addis-Abeba federal bo‘ysunuvdagi ikki shahardan biridir (ikkinchisi — Dire-Daua). Avvalgi ma’muriy tuzumda shahar hukumati mintaqaviy maqomga ega bo‘lgan.

Shahar hukumati ijroiya hokimiyatiga boshchilik qiladigan mer va qonun chiqaruvchi organ bo‘lgan shahar kengashidan iborat. Bundan tashqari, shaharga federal qonunlar ham tatbiq etiladi. Shahar kengashi a’zolari aholi tomonidan bevosita saylanadi, mer esa kengash a’zolari orasidan saylanadi. Vakolat muddati — 5 yil. Shu bilan birga, federal hukumat shahar kengashini tarqatib yuborish va keyingi saylovlargacha vaqtinchalik boshqaruv tayinlash huquqiga ega. Shahar meriga shahar menejeri boshchiligidagi ma’muriyat va uning turli departamentlari bo‘ysunadi.

2003-yildan 2005-yil mayigacha shahar meri Arkebe Okubay (ingl. Arkabe Oqubay) bo‘lgan. 31-may 2005-yilda u «2005-yilning Afrika meri» deb e’tirof etilgan. Shu paytning o‘zida u vakolatlarini yangi mer, muxolifatchi siyosatchi Berxanu Negagatopshirgan. Ko‘p o‘tmay, u hukumat va muxolifat o‘rtasidagi siyosiy nizo davomida lavozimidan olinib, hibsga olingan. 2013–2018-yillarda shahar meri Diriba Kuma (ingl. Diriba Kuma) bo‘lgan. U bu lavozimda Kuma Demeksani (ingl. Kuma Demeksa)almashtirgan. 17-iyul 2018-yildan shahar meri Takele Uma Benti (ingl. Takele Uma Benti).

Ta’lim

Addis-Abeba universiteti, Jon Kennedi nomidagi kutubxona

Addis-Abeba universiteti 1950-yilda tashkil etilgan. Dastlab Addis-Abeba universitet kolleji deb atalgan. 1962-yilda uning nomi Addis-Abeba universiteti deb o‘zgartirilgan. Universitetning 6 ta kampusi shu yerda, yana 1 ta kampusi esa Debre-Zeyt shahrida joylashgan. Shuningdek, filiallari mavjud bo‘lgan shaharlar Efiopiya hududi bo‘ylab joylashgan.

Addis-Abebada Efiopiya tadqiqotlari instituti va etnografiya muzeyi bor. Shuningdek, ko‘plab xususiy kollejlar mavjud.

Diqqatga sazovor joylari

Addis-Abeba shahar muzeyi

Shahardagi Milliy muzeyda Efiopiya hududidan topilgan avstralopitek Lyusininggips nusxasi saqlanadi.

Bu yerda Efiopiya milliy kutubxonasi va etnografiya muzeyi, Addis-Abeba muzeyi, Efiopiya muzeyi hamda tabiiy tarix muzeyi joylashgan. Temiryo‘l va pochta muzeylarida boy to‘plamlar saqlanadi.

Diqqatga sazovor inshootlardan biri — Avliyo Georgiy sobori, unga 1896-yilda asos solingan. Muqaddas Uchlik soborida imperator Hayle Selassiyedafn etilgan. Eng yirik katolik sobori — Muqaddas Uchlik sobori. Bu yerda Efiopiyaning eng katta masjidi — Anvar masjidi.

Shahar markazida haykal o‘rnatilgan: Aleksandr Sergeyevich Pushkin, uning katta bobosi taxminlarga ko‘ra, Efiopiyada tug‘ilgan.

Shaharning yana bir diqqatga sazovor joyi — Addis-Merkato bozoribo‘lib, u Efiopiyada Italiya hukmronligi davrida tashkil etilgan.

Eng yirik sport inshooti — Addis-Abeba stadioni. Ushbu stadionda 2008-yilda musobaqa o‘tkazilgan — yengil atletika bo‘yicha Afrika chempionati.

«Taytu» mehmonxonasi

Ommaviy axborot vositalari

Shaharda hukumatga qarashli «Addis-Zemen» («Yangi davr») gazetasining bosh idorasi joylashgan.

Shahar bilan bog‘liq shaxslar

  • Volde-Kirkos, Mersiye Hazen (1899–1978) — efiopiyalik mansabdor shaxs, huquqshunos, yozuvchi, tarixchi, deputat.
  • Nikos Papatakis (1918–2010) — yunon rejissyori. Addis-Abebada tug‘ilib, bolaligini shu yerda o‘tkazgan.
  • Liya Kebede (1978-yilda tug‘ilgan) — efiopiyalik aktrisa.
  • Senet Ashenafi (1966-yilda tug‘ilgan) — Efiopiya aktrisasi va madaniyat arbobi.
  • Nikolay Gumilyov: uning «Addis-Abeba» she’ri shu shaharga bag‘ishlangan.

Birodarlashgan shaharlar

Adabiyotlar

Havolalar