Posted inBiologiya

Gipofiz nima

Bosh suyagining sagittal kesimi: bosh suyagi, gipofiz pushti rangda ko‘rsatilgan: chapda — adenogipofiz, o‘ngda — neyrogipofiz

Gipofiz (lot. hypophysis — o‘simta; boshqa nomlari: miyaning pastki ortig‘i, pituitar bez) — yumaloq shaklli miya ortig‘i va inson o‘sishi uchun mas’ul bo‘lgan ichki sekretsiya a’zosi. U bosh miyaning pastki yuzasida, turk egari deb ataladigan suyak bo‘shlig‘ida joylashadi. Gipofiz gormonlar, ya’ni o‘sishga ta’sir etadigan, moddalar almashinuvini boshqaradigan va reproduktiv faoliyatga ta’sir etadigan biologik faol moddalar ishlab chiqaradi. Gipofiz endokrin tizimning markaziy a’zosi bo‘lib, bosh miyaning gipotalamusi bilan chambarchas bog‘liq va o‘zaro ta’sirlashadi.

Joylashuvi

Gipofiz bosh miyaning pastki yuzasida, turk egarining gipofiz chuqurchasida joylashadi. Turk egari ponasimon suyakning bosh suyagi tarkibidagi qismidir. Turk egari bosh miyaning qattiq pardasi o‘simtasi — turk egari diafragmasi bilan qoplangan. Uning markazidagi teshik orqali gipofiz oraliq miyaning gipotalamus voronkasi bilan tutashadi; shu yo‘l orqali u kulrang do‘mboqcha bilan bog‘lanadi. Bu do‘mboqcha III qorinchaning pastki devorida joylashgan. Gipofizning ikki yonini kavernoz venoz sinuslar o‘rab turadi.

O‘lchamlari

Gipofiz o‘lchamlari har bir odamda ancha farq qiladi: old-orqa (sagittal) o‘lchami 5 dan 13 mm gacha (16 mm gacha, agar odamning bo‘yi 2 m dan baland bo‘lsa), yuqori-pastki (koronal) o‘lchami 6 dan 8 mm gacha, ko‘ndalang (aksial, transversal) o‘lchami 10 dan 17 mm gacha o‘zgaradi. Gipofizning o‘rtacha massasi 0,5 g ni tashkil etadi.

Tuzilishi

Gipofiz kelib chiqishi va tuzilishi jihatidan farqlanadigan ikkita yirik bo‘lakdan iborat: oldingi — adenogipofiz (a’zo massasining 70—80 % ini tashkil etadi) va orqa — neyrogipofiz. U gipotalamusning neyrosekretor yadrolari bilan birgalikda gipotalamo-gipofizar tizimni hosil qiladi; bu tizim periferik endokrin bezlar faoliyatini boshqaradi.

Oldingi bo‘lak (adenogipofiz)

Gipofizning oldingi bo‘lagi (lot. pars anterior) yoki adenogipofiz (lot. adenohypophysis) turli turdagi bezsimon endokrin hujayralardan tashkil topgan; ularning har biri, odatda, bittadan gormon ajratadi. Anatomik jihatdan quyidagi qismlar farqlanadi:

  • pars distalis (adenogipofizning katta qismi)
  • pars tuberalis (gipofiz oyoqchasini o‘rab turadigan bargsimon o‘simta; uning vazifalari aniq emas)
  • pars intermedia (uni gipofizning oraliq bo‘lagi deb atash to‘g‘riroq).

Gipofiz oldingi bo‘lagining gormonlari:

  • Trop gormonlar deb ataladi, chunki ularning nishon a’zolari endokrin bezlardir. Gipofiz gormonlari muayyan bez faoliyatini rag‘batlantiradi, bez ajratgan gormonlar qondagi miqdorining ortishi esa qayta aloqa tamoyiliga ko‘ra gipofiz gormoni sekretsiyasini susaytiradi.

Adenogipofizda gipofiz adenomalari rivojlanadi.

Orqa bo‘lak (neyrogipofiz)

Gipofizning orqa bo‘lagi (lot. pars posterior) yoki neyrogipofiz (lot. neurohypophysis) quyidagi qismlardan iborat:

  • nerv bo‘lagi. U ependima hujayralari (pituitositlar) hamda gipotalamusning paraventrikulyar va supraoptik yadrolaridagi neyrosekretor hujayralarning akson uchlaridan tashkil topgan. Aynan shu yadrolarda vazopressin (antidiuretik gormon) va oksitotsin sintezlanadi. Ular gipotalamo-gipofizar yo‘lni tashkil etuvchi nerv tolalari orqali neyrogipofizga tashiladi. Gipofizning orqa bo‘lagida ushbu gormonlar zaxira sifatida to‘planadi va u yerdan qonga chiqariladi.
  • voronka, infundibulum. Nerv bo‘lagini o‘rta tepalik bilan bog‘laydi. Gipofiz voronkasi gipotalamus voronkasi bilan tutashib, gipofiz oyoqchasini hosil qiladi.

Gipofizning barcha bo‘limlari faoliyati gipotalamus bilan chambarchas bog‘liq. Bu nafaqat gipotalamus gormonlarini qabul qiluvchi va saqlovchi orqa bo‘lakka, balki gipofizning oldingi va o‘rta bo‘limlariga ham taalluqlidir: ularning faoliyati gipotalamusda ishlab chiqariladigan gipofizotrop gormonlar — rilizing-gormonlar tomonidan boshqariladi.

Gipofiz orqa bo‘lagining gormonlari:

  • asparototsin
  • vazopressin (antidiuretik gormon, ADG) (zaxirada saqlanadi va ajratiladi)
  • vazototsin
  • valitotsin
  • glumitotsin
  • izototsin
  • mezototsin
  • oksitotsin (zaxirada saqlanadi va ajratiladi)

Vazopressin organizmda ikkita vazifani bajaradi:

  1. buyraklarning yig‘uvchi naychalarida suvning qayta so‘rilishini kuchaytiradi (bu vazopressinning antidiuretik vazifasidir);
  2. arteriolalarning silliq mushaklariga ta’sir ko‘rsatadi.

Biroq «vazopressin» nomi ushbu gormonning tomirlarni toraytirish xususiyatini to‘liq ifodalamaydi. Gap shundaki, odatdagi fiziologik konsentratsiyalarda u tomirlarni toraytirmaydi. Tomirlar gormon tashqaridan katta miqdorda yuborilganda yoki qon yo‘qotilishi vaqtida, gipofiz ushbu gormonni jadal ajratganda torayishi mumkin. Neyrogipofiz yetishmovchiligida qandsiz diabet sindromi rivojlanadi. Bunda buyraklarning yig‘uvchi naychalarida suvning qayta so‘rilishi kamaygani sababli bir sutkada siydik bilan sezilarli miqdorda suv (15 l/sutka) yo‘qotilishi mumkin.

Homiladorlik paytida oksitotsin bachadonga ta’sir qilmaydi, chunki sariq tana ajratadigan progesteron ta’sirida bachadon ushbu gormonga sezgir bo‘lmay qoladi. Oksitotsin sut bezlaridan sutning ajralishiga yordam beradigan mioepitelial hujayralarning qisqarishini rag‘batlantiradi.

Oraliq (o‘rta) bo‘lak

Ko‘pgina hayvonlarda gipofizning oldingi va orqa bo‘laklari orasida joylashgan oraliq bo‘lagi yaxshi rivojlangan. Kelib chiqishiga ko‘ra u adenogipofizga mansub. Odamda esa u oldingi va orqa bo‘laklar orasidagi yupqa hujayra qatlamidan iborat bo‘lib, gipofiz oyoqchasiga ancha chuqur kirib boradi. Bu hujayralar, jumladan, melanotsitlarni stimullovchi gormonlarni va boshqa bir qator gormonlarni sintezlaydi.

Rivojlanishi

Gipofizning boshlang‘ich tuzilmasi 4—5-haftada, embriogenez jarayonida shakllanadi. Oldingi bo‘lak og‘iz bo‘shlig‘i boshlang‘ich qismining orqa devoridagi epiteliy bo‘rtmasidan barmoqsimon o‘simta (Ratke cho‘ntagi) shaklida rivojlanib, bosh miya asosidagi III qorincha sohasiga qarab o‘sadi. U yerda u oraliq miya voronkasi o‘simtasidan oldingi bo‘lakka nisbatan kechroq rivojlanadigan gipofizning kelajakdagi orqa bo‘lagi bilan uchrashadi.

Qon tomirlari va nervlar

Gipofizning qon bilan ta’minlanishi yuqori va pastki gipofizar arteriyalar orqali amalga oshadi. Ular ichki uyqu arteriyasining tarmoqlaridir. Yuqori gipofizar arteriyalar gipotalamus voronkasiga kiradi va miya to‘qimasiga o‘tib, birlamchi gemokapillyar tarmoqqa bo‘linadi; ushbu kapillyarlar portal venalarga birlashadi. Ular gipofiz oyoqchasi bo‘ylab oldingi bo‘lakka yo‘nalib, u yerda yana kapillyarlarga tarmoqlanib, ikkilamchi kapillyar tarmoqni hosil qiladi. Pastki gipofizar arteriyalar asosan orqa bo‘lakni qon bilan ta’minlaydi. Yuqori va pastki gipofizar arteriyalar o‘zaro anastomozlar orqali bog‘lanadi. Venoz qon bosh miya qattiq pardasining kavernoz va kavernozlararo sinuslariga oqib ketadi.

Gipofiz ichki uyqu arteriyasi chigalidan simpatik innervatsiya oladi. Bundan tashqari, gipotalamus neyrosekretor hujayralarining ko‘plab o‘simtalari orqa bo‘lakka kirib boradi.

Vazifalari

Gipofizning oldingi bo‘lagidagi somatotropotsitlar somatotropin ishlab chiqaradi. Bu gormon somatik hujayralarning mitoz faolligini va oqsil biosintezini kuchaytiradi; laktotropotsitlar esa prolaktin ishlab chiqaradi. U sut bezlari va sariq tananing rivojlanishi hamda faoliyatini rag‘batlantiradi; gonadotropotsitlar esa follikulni stimullovchi gormon (tuxumdon follikulalarining o‘sishini rag‘batlantirish, steroidogenezni boshqarish) va lyuteinlashtiruvchi gormon (ovulyatsiyani va sariq tana hosil bo‘lishini rag‘batlantirish, steroidogenezni boshqarish) ishlab chiqaradi; tireotropotsitlar esa tireotrop gormon (tirotsitlar tomonidan yod saqlovchi gormonlar sekretsiyasini rag‘batlantirish), kortikotropotsitlar esa adrenokortikotrop gormon (buyrakusti bezlari po‘stlog‘ida kortikosteroidlar sekretsiyasini rag‘batlantirish) ishlab chiqaradi. Gipofizning o‘rta bo‘lagida melanotropotsitlar melanotsitlarni stimullovchi gormon (melanin almashinuvini boshqarish), lipotropotsitlar esa lipotropin (yog‘lar almashinuvini boshqarish) ishlab chiqaradi. Gipofizning orqa bo‘lagida pituitositlar vazopressin va oksitotsinni zaxira tanachalarida faollashtiradi. Bolalikda gipofiz oldingi bo‘lagining funksiyasi pasayganda pakana bo‘ylilik kuzatiladi. Bolalikda ushbu bo‘lak funksiyasi ortganda gigantizm rivojlanadi.

Kasalliklar va patologiyalar

San’atda gipofiz

Yozuvchi M. A. Bulgakovning «It yuragi» qissasida professor Preobrajenskiy gipofizning yoshartirishga ta’sirini aniqlash maqsadida uni odamdan itga ko‘chirib o‘tkazish operatsiyasini bajaradi. Natijada u gipofiz insonning tashqi qiyofasi va, ehtimol, uning shaxsiy xususiyatlari uchun javobgar degan xulosaga keladi.

Qo‘shimcha tasvirlar

Adabiyotlar

  • N. A. Agadjanyan, V. M. Smirnov. Normal fiziologiya. «Tibbiy axborot agentligi» nashriyoti. 2007-yil.

Havolalar