Gipotalamus
Kataloglar
MeSH va MeSH MeSH FMA TA98 va TA98
Vikimedia omboridagi mediafayllar

Gipotalamus (lot. hypothalamus, qadimgi yunoncha ὑπό ‘ostida’ va θάλαμος ‘xona, hujra, bo‘lim, talamus’) — oraliq miya tarkibidagi kichik soha bo‘lib, 30 tadan ortiq yadroni o‘z ichiga olgan ko‘plab hujayra guruhlaridan tashkil topgan. Ular miyaning neyroendokrin faoliyatini va organizmning gomeostazini boshqaradi. Gipotalamus asab yo‘llari orqali markaziy asab tizimining deyarli barcha bo‘limlari, jumladan, bosh miya po‘stlog‘i, gippokamp, bodomsimon tana, miyacha, miya ustuni va orqa miya bilan bog‘langan. Gipotalamus gipofiz bilan birgalikda gipotalamus-gipofiz tizimini hosil qiladi. Bu tizimda gipotalamus gipofiz gormonlarining ajralishini boshqaradi va asab hamda endokrin tizimlar o‘rtasidagi asosiy bog‘lovchi bo‘g‘in hisoblanadi. U gormonlar va neyropeptidlar ajratadi, shuningdek, quyidagi jarayonlarni boshqaradi: ochlik va chanqoqlik, termoregulyatsiya (tana haroratini boshqarish), jinsiy xulq-atvor, uyqu va uyg‘oqlik (sirkadiyalik ritmlar). So‘nggi yillardagi tadqiqotlar gipotalamus oliy funksiyalarni, jumladan, xotira va hissiy holatni boshqarishda ham muhim rol o‘ynashini va shu tariqa turli ko‘rinishdagi xulq-atvor shakllanishida ishtirok etishini ko‘rsatmoqda.

Gipotalamus oraliq miyaning bir qismidir. U uchinchi miya qorinchasining pastki qismi tubini va devorlarini hosil qiladi. Uning nomi yunoncha gipo– (ostida, pastda) va talamos (xona, yotoqxona) so‘zlaridan olingan, chunki u talamus ostida joylashgan. Gipotalamus talamusdan gipotalamik egat (lot. sulcus hypothalamicus) orqali ajralgan. Gipotalamusning anatomik chegaralari yetarlicha aniq belgilanmagan. Bunga ayrim hujayra guruhlarining qo‘shni sohalarga kirib borishi va terminologiyadagi ba’zi noaniqliklar sabab bo‘ladi. Gipotalamusning oldingi (rostral) chegarasi sifatida terminal plastinka (lot. lamina terminalis) ko‘rsatiladi. Uning orqa (kaudal) chegarasi esa orqa komissura (lot. commissura posterior)dan so‘rg‘ichsimon tanalarning kaudal yuzasigacha o‘tkazilgan xayoliy chiziq deb hisoblanadi. Dorsolateral tomonda gipotalamus qadoqsimon tananing medial chetigacha yetadi.

Gipotalamusning pastki qismida so‘rg‘ichsimon tanalar (lot. corpus mamillare), kulrang do‘nglik (lot. tuber cinereum) va voronka (lot. infundibulum) kabi tuzilmalar ajratiladi. Voronka kulrang do‘nglikdan boshlanadi. Uning o‘rta qismi ko‘tarilgan bo‘lib, o‘rta ko‘tarilma (lot. eminentia mediana) deb ataladi. Ayrim tasniflarda bu tuzilma kulrang do‘nglikka, boshqalarida esa neyrogipofizga kiritiladi. O‘rta ko‘tarilmada gipotalamus ajratadigan moddalarni gipofizga tashuvchi qon tomirlari mavjud. Voronkaning pastki qismi gipofiz oyoqchasiga tutashadi.

Gipotalamus yadrolari — muayyan vazifalarni bajaradigan, anatomik jihatdan ajratilgan neyronlar guruhlaridir. Gipotalamusda jami 40 tagacha yadro mavjud bo‘lib, ularning aksariyati juft (uchinchi qorinchaning har ikki tomonida bittadan) joylashgan. Yadrolarning joylashuvini tasniflash uchun uchinchi qorinchadan yon tomonga (lateral yo‘nalishda) qarab uchta zona: periventrikulyar (qorincha atrofi), medial va lateral zonalar ajratiladi. Bundan tashqari, ko‘ruv nervlari kesishmasidan o‘rta miya oyoqchalari tomon (dorsal yo‘nalishda) uch yoki to‘rtta soha: preoptik, oldingi, kulrang do‘nglik va so‘rg‘ichsimon tanalar sohalari farqlanadi; jami 12 ta bo‘lim hosil bo‘ladi. Ko‘pincha preoptik va oldingi sohalar yagona soha deb qaralib, xiazmatik soha deb ham ataladi. Preoptik sohaning lateral qismi ortida gipotalamusning lateral sohasi^[ingl.] (LHA) joylashgan bo‘lib, undan oldingi miyaning medial tutami o‘tadi va yadrolarga birlashmagan, ya’ni tarqoq joylashgan neyronlar uchraydi.

Gipotalamusning xiazmatik sohasidagi yadrolar guruhiga oldingi gipotalamik yadro^[ingl.], supraoptik, paraventrikulyar va supraxiazmatik yadrolar, shuningdek, preoptik sohaning bir nechta yadrosi kiradi. Ulardan ayrimlarida yaqqol jinsiy dimorfizm kuzatiladi, xususan, preoptik sohaning jinsiy dimorf yadrosi^[ingl.] (SDN-POA). Preoptik sohaning qorincha atrofidagi zonasida periventrikulyar yadro^[ingl.] joylashgan. 2000-yillarning boshida preoptik sohaning ventrolateral yadrosi (VLPO) uyquni boshqarishda muhim rol o‘ynashi aniqlangan.

Kulrang do‘nglik sohasida ventromedial^[ingl.], dorsomedial^[ingl.] va arkuat^[ingl.] (yoysimon) yadrolar, shuningdek, yirik lateral kulrang do‘nglik yadrosi mavjud. So‘nggi yadro faqat odamlar va oliy primatlarda yaqqol rivojlangan. Bu sohada tuberomamillar kompleks ham joylashgan bo‘lib, u so‘rg‘ichsimon tanalar sohasiga kirib boradi va bir nechta alohida yadrolarga bo‘linadi.

Subtalamik yadro^[ingl.] — gipotalamus rivojlanishi davomida miya oyoqchalari ustidagi holatga ko‘chadigan tuzilmadir. Subtalamik yadro bilan ventral talamus orasida noaniq zona (lot. zona incerta) joylashgan. Anatomik jihatdan bu tuzilmalar subtalamus tarkibiga kiritilishi mumkin.

So‘rg‘ichsimon tanalar sohasiga yirik lateral mamillar yadro va undan ancha kichik medial mamillar yadro kiradi.

Organizmning hayot faoliyati tana harorati, kislota-ishqor muvozanati, energiya muvozanati va hokazo muhim ko‘rsatkichlarni ularning maqbul fiziologik qiymatlariga yaqin tor oraliqda saqlashga bog‘liq. Tashqi sharoit keskin o‘zgarganda ham organizm ichki muhitining barqarorligini saqlay olishi organizm va butun turning yashab qolishini ta’minlaydi. Bu xususiyat gomeostaz deb ataladi. Gipotalamus nafas olishning avtomatik harakatlari, yurak ritmi va qon bosimidan tashqari, gomeostazni saqlash uchun zarur bo‘lgan vegetativ asab tizimi hamda endokrin tizim funksiyalarini boshqaradi. Shuningdek, gipotalamus tashqi muhitning turli sharoitlarida ichki muhitdagi o‘zgarishlarga javoban organizm va populyatsiyaning yashab qolishi uchun zarur xulq-atvorni tashkil etishda qatnashadi. U xotira, hissiyotlar, oziq izlash xulq-atvori, ko‘payish, naslga g‘amxo‘rlik qilish va boshqa jarayonlar bilan bog‘liq.

Gipotalamus qon va orqa miya suyuqligining kimyoviy tarkibi hamda harorati haqidagi ma’lumotni bevosita oladi, chunki gematoensefalik to‘siq gipotalamus sohasida o‘tkazuvchan, periventrikulyar zona esa uchinchi qorincha bilan bevosita tutashgan. Gipotalamus miyaning turli qismlari va sezgi a’zolaridan keladigan signallarni ham birlashtiradi. Gipotalamusdagi turli markazlar va neyron tizimlari vegetativ asab tizimi reaksiyalari, neyroendokrin faoliyat hamda xulq-atvor reaksiyalarini boshqarib, gomeostazni ta’minlaydi.

Vegetativ reaksiyalar gipotalamusning quyidagi miya bo‘limlarida joylashgan markazlar bilan aloqalari orqali boshqariladi: uzunchoq miya, ko‘prik va o‘rta miya.

Gipotalamus inson endokrin tizimi faoliyatini o‘z neyronlari neyroendokrin transmitterlar (liberinlar va statinlar) ajrata olishi tufayli boshqaradi. Bu moddalar gipofiz tomonidan gormonlar ishlab chiqarilishini rag‘batlantiradi yoki susaytiradi. Boshqacha aytganda, massasi miya massasining 5 %idan oshmaydigan gipotalamus endokrin funksiyalarni boshqarish markazidir. U asab va endokrin boshqaruv mexanizmlarini yagona neyroendokrin tizimga birlashtiradi. Gipotalamus gipofiz bilan yagona funksional majmua hosil qiladi: birinchisi boshqaruvchi, ikkinchisi esa ijro etuvchi (effektor) vazifani bajaradi.

• Babichev V. N., Osipovskiy S. A. Gipotalamus // Katta tibbiyot ensiklopediyasi : 30 jildda / bosh muharrir B. V. Petrovskiy. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1977. — J. 5 : Gambuziya — Gipotiazid. — B. 523—528. — 568 b. : rasmlar bilan.
• Inson gipotalamusi: asosiy va klinik jihatlar — I qism: inson gipotalamusi yadrolari / Swaab D. S. (muharrir). — Elsevier, 2003. — 476 b. — (Klinik nevrologiya qo‘llanmasi, 79-jild). — ISBN 978-0-444-51357-1.
• Inson gipotalamusi: asosiy va klinik jihatlar — II qism: inson gipotalamusi va unga qo‘shni miya tuzilmalarining neyropatologiyasi / Swaab D. S. (muharrir). — Elsevier, 2004. — 597 b. — (Klinik nevrologiya qo‘llanmasi, 80-jild). — ISBN 978-0-444-51490-5.
• ten Donkelaar H. J. Klinik neyroanatomiya: miya neyron zanjirlari va ularning buzilishlari. — Springer, 2011. — B. 604. — 860 b. — ISBN 978-3-642-19134-3.