Ingichka ichak
lot. intestinum tenue
Ingichka ichak devorining mikroskopik preparati
Qon bilan ta’minlanishi	yuqori ichak tutqich arteriyasi
Venoz qonning oqib ketishi	darvoza venasi
Innervatsiyasi	qorin bo‘shlig‘i nerv tugunlari, adashgan nerv
Limfa	ichak limfa magistrali[Vikima’lumot]
Kataloglar
MeSH MeSH Gray? FMA TA98
Vikimedia omboridagi mediafayllar

Ingichka ichak (lot. intestinum tenue) — ichakning aynan umurtqali hayvonlarda mavjud bo‘lgan, oshqozon bilan yo‘g‘on ichak orasida joylashgan bo‘limidir. Ingichka ichak hayvonlar organizmida ximusdan oziq moddalarni so‘rib olishning asosiy vazifasini bajaradi. Ingichka ichakning nisbiy uzunligi va tuzilish xususiyatlari ko‘p jihatdan hayvonning oziqlanish turiga bog‘liq.

Ingichka ichak bo‘shlig‘ida barcha turdagi oziq moddalar — oqsillar, yog‘lar va uglevodlar kimyoviy qayta ishlanadi. Oziq moddalar tarkibiy qismlarining hazm bo‘lishi hazm fermentlari — maxsus oqsil-katalizatorlar ishtirokida kechadi. Ular hazm qilish bezlarida sintezlanadi va zaruratga qarab ichak nayining bo‘shlig‘iga ajratiladi. Oqsillarni hazm qilish jarayonida enterokinaza, kinazogen va tripsin fermentlari qatnashib, ular oddiy oqsillarni parchalaydi. Shuningdek, erepsin (peptidazalar aralashmasi) peptidlarni to aminokislotalargacha parchalaydi, bundan tashqari, nukleaza fermenti murakkab oqsillar — nukleoproteidlarni parchalashga qodir. Uglevodlarning hazm bo‘lishini amilaza, maltaza, saxaraza, laktaza va fosfataza fermentlari amalga oshiradi, yog‘lar va lipidlar parchalanishini — lipaza fermenti ta’minlaydi. Ingichka ichak bo‘shlig‘idan oqsil, yog‘ va uglevodlarning fermentlar ta’sirida parchalanish mahsulotlari qon va limfa tomirlariga so‘riladi. So‘rilish jarayoni bevosita ichak vorsinkalari orqali amalga oshadi. Ularning asosiy vazifasi o‘t suyuqligi, oshqozonosti bezi va ichak bezlari ajratadigan ichak shirasi ta’sirida fizik hamda kimyoviy ishlovdan o‘tgan oziq moddalarni qabul qilishdan iborat. Bunda oqsillar va uglevodlar vena tomirlariga so‘rilib, darvoza venasiga kelib tushadi va jigarda kimyoviy qayta ishlanadi, yog‘lar esa limfa tomirlari tizimi orqali tashiladi. Bundan tashqari, ichak (ichak nayi) butun uzunligi bo‘ylab mexanik vazifani bajaradi, ya’ni mushak qavatining peristaltik qisqarishlari tufayli oziq luqmasini (ximusni) kaudal yo‘nalishda, ya’ni orqa chiqaruv teshigi tomon suradi. Endokrin vazifani esa gastroenteropankreatik endokrin tizim hujayralari bajaradi. Ular hazm yo‘li bo‘ylab joylashgan bo‘lib, biologik faol moddalarni (serotoninni, gistaminni, motilinni, sekretinni, enteroglyukagonni, xoletsistokininni, gastrinni va uning ingibitorlarini) ishlab chiqarish hamda o‘z vaqtida ichak nayi bo‘shlig‘iga ajratish vazifasini bajaradi.

Ingichka ichak devori shilliq qavat, shilliqosti asos, mushak qavati va seroz qavatlardan tashkil topgan.

Shilliq qavat ingichka ichakda o‘ziga xos relyefga ega bo‘lib, u qator anatomik tuzilmalar: aylana burmalar, vorsinkalar va ichak bezlari yoki kriptalar mavjudligi tufayli hosil bo‘ladi. Bu tuzilmalar umumiy, jumladan so‘rilish yuzasini kengaytiradi va shu orqali ingichka ichakning asosiy biologik vazifalarini bajarishiga yordam beradi:

• aylana burmalari (lot. plicae circulares) ingichka ichakning shilliq qavati va shilliqosti asosidan hosil bo‘ladi;
• ichak vorsinkalari (lot. villi intestinales) shilliq qavatning barmoqsimon yoki bargsimon bo‘rtmalaridan hosil bo‘lib, ingichka ichak bo‘shlig‘iga erkin chiqib turadi. Ingichka ichakda vorsinkalar soni juda ko‘p: ularning eng ko‘pi o‘n ikki barmoqli va och ichaklarda uchraydi — shilliq qavatning bir kvadrat millimetrida 22 dan 40 tagacha vorsinka bo‘ladi. Yonbosh ichakda esa biroz kamroq — bir kvadrat millimetrda 18 dan 31 tagacha vorsinka bo‘ladi;
• ichak bezlari yoki kriptalar (lot. glandulae seu cryptae intestinales) shilliq qavatning xususiy plastinkasida joylashgan naysimon chuqurchalardan iborat bo‘lib, ularning og‘izchalari ichak vorsinkalari oralig‘ida ingichka ichak bo‘shlig‘iga ochiladi. Ingichka ichak shilliq qavati yuzasining har bir kvadrat millimetriga 100 tagacha kripta to‘g‘ri keladi. Ichakning butun uzunligi bo‘ylab ularning umumiy soni 150 milliondan ortiq bo‘lib, ingichka ichakdagi kriptalarning umumiy maydoni 14 m².

Shilliqosti asos ko‘pincha yog‘ to‘qimasi bo‘lakchalarini o‘z ichiga oladi; unda qon tomirlari (arterial, venoz, limfatik) hamda shilliqosti nerv chigali joylashgan.

Mushak qavati ingichka ichakda ikki qatlam mushak hujayralaridan iborat: kuchliroq rivojlangan ichki (aylana) va nisbatan sust rivojlangan tashqi (bo‘ylama) qatlamlardan. Bunda mushak tolalari tutamlarining yo‘nalishi ikkala qatlamda ham qat’iy bo‘ylama yoki aylana emas, balki spiralsimondir. Tashqi qatlamdagi spiral o‘ramlari ichki qatlamdagiga qaraganda cho‘ziqroq bo‘ladi. Ingichka ichak mushak qavati qatlamlari orasida siyrak tolali biriktiruvchi to‘qima qatlami joylashgan bo‘lib, unda mushak-ichak nerv chigalining tugunlari va tomirlar bo‘ladi. Ingichka ichak mushak qavatining biologik ahamiyati (asosiy vazifasi) ximusni aralashtirish hamda ichak bo‘ylab kaudal yo‘nalishda siljitishdan iborat. Bunda ikki xil mushak qisqarishi farqlanadi: asosan ichki mushak qavatining qisqarishlari hisobiga daqiqasiga 12-13 marta ritmik sodir bo‘ladigan mahalliy qisqarishlar va boshqa, ya’ni peristaltik qisqarishlar. Ikkinchisi ikkala qatlam mushak elementlarining faoliyati bilan yuzaga kelib, ingichka ichakning butun uzunligi bo‘ylab ketma-ket tarqaladi. Mushak qisqarishlarini mushak-ichak nerv chigali tolalari (lot. plexus myenteriens) boshqaradi: simpatik nervlar qo‘zg‘alganda peristaltika kuchayishi, adashgan nerv qo‘zg‘alganda esa susayishi kuzatiladi.

Seroz qavat ingichka ichakni tashqaridan har tomondan (o‘n ikki barmoqli ichak bundan mustasno: uning faqat old tomoni qorin parda bilan qoplangan, qolgan qismlarida esa biriktiruvchi to‘qima qobig‘i mavjud) qoplaydi va ichak tutqichini hosil qiladi.

Boshqa sutemizuvchilarning ingichka ichagi ham odamnikiga o‘xshash anatomik munosabatlarga ega.

Boshqa umurtqali hayvonlarda ichak yo‘lining pilorusdan to to‘g‘ri ichakkacha bo‘lgan butun qismi ingichka ichak deb ataladi. Biroq ba’zan oshqozonning kengaygan qismi bo‘lmaganda (ayrim baliqlarda) uning oldingi chegarasini ajratib bo‘lmaydi. O‘n ikki barmoqli ichakni ham har doim farqlash imkoni mavjud emas. To‘garak og‘izlilar, tog‘ayli baliqlar (selaxiyalar), ikki xil nafas oluvchi baliqlar va ganoid baliqlarning ichki yuzasida spiral burma — spiral klapan bo‘ladi. Ganoid va suyakli baliqlarda pilorusga eng yaqin qism ko‘r o‘simtalar — pilorik o‘simtalarni (appendices pyloricae) hosil qiladi; ularning soni bir donadan (Polypterus va Ammodytes) 191 tagacha (Scomber scombrus) o‘zgaradi. Amfibiyalar va sudralib yuruvchilarda, tanasi cho‘ziq va ilonsimon bo‘lgan turlarda (Gymnophiona, ilonlar va ilonsimon kaltakesaklar) ichakda faqat kichik bukilishlar hosil bo‘ladi. Tanasi kengroq shakllarda (dumsiz amfibiyalar, timsohlar, toshbaqalar) esa burilish va halqalar ko‘p bo‘ladi. Dumli amfibiyalar bilan kaltakesaklar bu ikki chekka shakl o‘rtasidagi oraliq holatni egallaydi.

Qushlar va sutemizuvchilarda turlicha darajada egri-bugri bo‘lgan ingichka ichakning uzunligi o‘zgarib turadi; uy hayvonlarida bu o‘zgaruvchanlik yovvoyi turlarga qaraganda kattaroq. Qushlarda ingichka ichak uzunligiga oziqlanish ratsioni ta’sir qiladi: hasharotxo‘r qushlarda u donxo‘r qushlarnikiga nisbatan ancha qisqa bo‘lib, bu farq ham mutlaq uzunlikda, ham ichakning umumiy uzunligiga nisbatan namoyon bo‘ladi. Hasharotxo‘r qushlar ingichka (va yo‘g‘on) ichagining qisqaligi o‘n ikki barmoqli ichakning uzayishi, uning so‘ruvchi apparati kuchayishi hamda jigar va oshqozonosti bezining kuchliroq rivojlanishi bilan qoplanadi. Qushlar ingichka ichagining o‘rta qismida ko‘r bo‘rtma (diverticulum coecum vitelli) joylashgan bo‘lib, u ichak bo‘shlig‘ining sariqlik xaltachasi bilan avvalgi aloqasidan qolgan qoldiqdir. Ingichka ichakning ichki yuzasiga kelsak, so‘rilish yuzasini oshirishga xizmat qiladigan dastlabki moslanish shakli ayrim baliqlarga (to‘garak og‘izlilarga) xos bo‘lgan bo‘ylama burmalarning hosil bo‘lishidir. Keyinchalik boshqa baliqlarda bu burmalar ko‘ndalang burmalar bilan tutashib, to‘r ko‘rinishidagi burmalar tizimini hosil qiladi. Uning kataklari to‘g‘ri chiziqli (selaxiyalarda) yoki egri-bugri (suyakli baliqlarda) bo‘lishi mumkin. Nihoyat, suyakli baliqlarda to‘rning to‘siqlari qalinlashib, katakchalari chuqurlashishi natijasida uning yuzasi yumaloq, oval yoki noto‘g‘ri shakldagi chuqurchalar — kriptalar bilan qoplanadi; bezlar shu chuqurchalarning tubiga ochiladi. Vorsinkalar ilk bor amfibiyalarda paydo bo‘ladi, ayniqsa dumsiz amfibiyalarda yaxshi rivojlanadi. Shu bilan birga, amfibiyalarda egri-bugri yoki zigzagsimon burmalar ham mavjud. Ayrim qushlardan (masalan, tuyaqushlardan) boshlab sutemizuvchilarda yaxshi rivojlangan valvilае Kerckringii burmalari paydo bo‘ladi. Qushlarda burmalar bilan bir qatorda vorsinkalar ham bo‘lib, ular ayniqsa o‘n ikki barmoqli ichakda yaxshi rivojlangan. Sutemizuvchilarda bo‘ylama burmalar yo‘qoladi (ko‘ndalang burmalar faqat to‘g‘ri ichakda saqlanadi), vorsinkalar esa eng yuqori darajada rivojlanadi.

Odamda ingichka ichak quyidagi uch bo‘limga — o‘n ikki barmoqli ichak (lot. duodenum), och ichak (lot. jejunum) va yonbosh ichak (lot. ilium) bo‘linadi. Bunda och ichak ingichka ichak umumiy uzunligining 2/5 qismini, yonbosh ichak esa 3/5 qismini tashkil etadi. Ingichka ichakning umumiy uzunligi 7 — 8 m ga yetadi (472 sm dan 1 055 sm gacha, o‘rtacha 641,3 sm). Umuman, o‘txo‘r umurtqali hayvonlarda ingichka ichak ham, butun ichak ham go‘shtxo‘rlarnikiga qaraganda uzunroq bo‘ladi. O‘n ikki barmoqli ichak shunday atalishiga sabab uning o‘lchami odam qo‘lidagi o‘n ikki barmoqning ko‘ndalang eniga deyarli tengligidir (lot. digiti). Odamda u uch qismdan tashkil topadi: yuqori qismi (lot. párs supérior) oshqozonning pilorik qismidan ko‘ndalang yo‘nalishda davom etadi. Bu qism keskin bukilib, unga nisbatan deyarli to‘g‘ri burchak ostida joylashgan, deyarli tik tushuvchi qismga (lot. párs descéndens) o‘tadi. Tushuvchi qism yana bukilib, gorizontal yo‘nalgan pastki qismda (lot. párs inférior) davom etadi. Tushuvchi qismga oshqozonosti bezining va jigarning chiqaruv yo‘llari yonma-yon ochiladi. O‘n ikki barmoqli ichak hosil qiladigan egri joyda oshqozonosti bezining boshi joylashgan. Yuqori qism deyarli to‘liq qorin parda bilan qoplangan bo‘lsa, qolgan qismlarni qorin parda faqat old tomondan qoplaydi. O‘n ikki barmoqli ichak aniq belgilangan (keskin) chegarasiz och va yonbosh ichakka o‘tadi; aslida bu ikki bo‘lim orasidagi chegarani ajratishning imkoni yo‘q. Ingichka ichakning bu qismi ko‘p sonli burilish va bukilishlar hosil qilib, qorin bo‘shlig‘ining o‘rta va pastki qismlarini to‘ldiradi hamda chanoq bo‘shlig‘iga tushadi. Uning yuqori qismi kengroq, pastki qismi esa torroq va devorlari yupqaroq bo‘ladi.

Ingichka ichak devori seroz qavat, tashqi bo‘ylama tolalar va ichki ko‘ndalang tolalardan tuzilgan mushak qavati hamda shilliq qavatdan iborat; shilliq qavat mushak qavati bilan siyrak shilliqosti qatlam orqali tutashadi. Ingichka ichak shilliq qavatiga o‘ziga xos ko‘ndalang burmalar (lot. valvulae conviventes Kerckringii) xos, ammo ular o‘n ikki barmoqli ichakning yuqori qismida hamda ingichka ichakning pastki qismida bo‘lmaydi. Ushbu burmalar ichakning yuqori bo‘limida ko‘proq uchraydi, har biri ichak aylanasining taxminan yarmini egallaydi. O‘n ikki barmoqli ichakning tushuvchi qismida orqa devor bo‘ylab bo‘ylama burma mavjud. Bu burmaning pastki qismidagi yassi so‘rg‘ichga oshqozonosti bezi va jigarning chiqaruv yo‘llari ochiladi. Ingichka ichak shilliq qavati zich joylashgan vorsinkalar (lot. villi intestinales) bilan qoplangani sababli baxmalsimon yuzaga ega. Ingichka ichak devorida Liberkyun bezlari (lot. glandulae Lieberkuehnianae) joylashgan bo‘lib, ular ingichka ichakning butun uzunligi bo‘ylab vorsinkalar orasiga juft-juft bo‘lib ochiladi. O‘n ikki barmoqli ichakda Brunner bezlari mavjud, ular ayniqsa uning yuqori qismida ko‘p uchraydi. Butun ichak bo‘ylab yakka limfa tugunlari va ularning to‘plamlari — Peyer pilakchalari tarqalgan bo‘lib, ular ingichka ichakning pastki qismida eng ko‘p uchraydi. Vorsinkalar ichida qon kapillyarlari tarmog‘i va bir yoki bir nechta limfa tomiri mavjud. Ingichka ichak epiteliysi silindrsimon bo‘lib, uning tarkibida qadahsimon hujayralar mavjud.

Rentgenologik tekshiruv (rentgenoskopiya) paytida ingichka ichak halqalarining soyalari ko‘rinadi: och ichak halqalari qorin bo‘shlig‘ining chap va o‘rta qismlarida qisman gorizontal, qisman tik holatda joylashgan. Yonbosh ichak halqalari o‘ng yonbosh chuqurchasi sohasida joylashib, ko‘proq tik va qiya yo‘nalishda bo‘ladi hamda to‘plam hosil qiladi. Rentgenkontrast moddalar qo‘llanganda shilliq qavat relyefini aniqlash mumkin: och ichakdagi ko‘ndalang burmalar soyaning tashqi konturlariga to‘lqinsimon yoki patsimon ko‘rinish beradi (bu ingichka ichakka xos belgi), peristaltikaning ayrim bosqichlarida esa bo‘ylama va qiya burmalar hosil bo‘lishi kuzatiladi. Yonbosh ichakda yo‘g‘on ichakka yaqinlashgan sari bo‘ylama burmalar soni ortadi; ular oziq moddalarning o‘tishi uchun egatchalar va kanallar hosil qiladi, ko‘ndalang burmalar esa ximusning sekinroq harakatlanishiga yordam beradi. Peristaltika jarayonida barcha bu burmalar siljishi natijasida turli rentgenologik manzaralar hosil bo‘ladi. Ximusning ingichka ichakdan ko‘r ichakka (lot. caecum) o‘tishi ritmik sodir bo‘lib, ko‘r ichakda joylashgan ileosekal qopqoq (lot. valva ileocaecalis) orqali boshqariladi. Bu qopqoq pilorus, ya’ni oshqozondagi chiqish qismining vazifasiga o‘xshash ishlaydi. Shunday qilib, qabul qilingan rentgenkontrast massa yarim soatdan keyin och ichakka (lot. jejunum), bir yarim soatdan keyin yonbosh ichakka (lot. ileum) to‘liq kiradi, to‘rt soatdan keyin ko‘r ichakka (lot. caecum) o‘ta boshlaydi va 7—8 soat o‘tgach to‘liq yo‘g‘on ichakka o‘tadi (lot. intestinum crassum).