| Qalqonsimon bez | |
|---|---|
 | |
| Kataloglar | |
 Wikimedia Commons’dagi mediafayllar |
Qalqonsimon bez (lot. glandula thyr(e)oidea) — ichki sekretsiya bezi bo‘lib, umurtqali hayvonlarda yodni to‘playdi va tarkibida yod bo‘lgan gormonlarni (yodtironinlarni) ishlab chiqaradi. Ular moddalar almashinuvini hamda ayrim hujayralar va butun organizmning o‘sishini tartibga solishda ishtirok etadi. Bu gormonlar — tiroksin (tetrayodtironin, T4) va triyodtironin (T3) hisoblanadi. Ushbu gormonlar tireotsitlar deb ataladigan epitelial follikulyar hujayralarda sintezlanadi. Kalsitonin — peptid gormon bo‘lib, qalqonsimon bezning parafollikulyar yoki C-hujayralarida ham sintezlanadi. U suyak to‘qimasining yemirilishini kalsiy va fosfatlarni uning tarkibiga biriktirish orqali qoplaydi, shuningdek, quyidagi jarayonni cheklaydi: osteoklastlarning hosil bo‘lishi. Osteoklastlar faollashganida suyak to‘qimasining yemirilishiga olib kelishi mumkin. Kalsitonin, shuningdek, osteoblastlarning funksional faolligi va ko‘payishini rag‘batlantiradi. Shu tariqa, u ushbu ikki turdagi hujayralar faoliyatini tartibga solishda qatnashadi va aynan shu gormon tufayli yangi suyak to‘qimasi tezroq hosil bo‘ladi.
Qalqonsimon bez bo‘yinda, hiqildoq ostida va traxeya oldida joylashgan. Odamlarda u kapalak shaklida bo‘lib, qalqonsimon tog‘ay yuzasida joylashadi. Bezda tashqi va ichki qobiqlar, qon tomirlari hamda kolloiddan tashkil topgan follikulalar mavjud.
Qalqonsimon bez kasalliklari uning endokrin faoliyati o‘zgarmagan, pasaygan (gipotireoz) yoki kuchaygan (gipertireoz, tireotoksikoz) holatlarda ham kechishi mumkin. Ayrim hududlarda uchraydigan yod tanqisligi endemik buqoq va hatto kretinizm rivojlanishiga olib kelishi mumkin.
Inson qalqonsimon bezi
Anatomiya va fiziologiya
Qalqonsimon bez tor bo‘yincha bilan tutashgan ikki bo‘lakdan (lot. lobus dexter va lobus sinister) iborat bo‘lib, ularni birlashtiruvchi qism (isthmus) traxeyaning ikkinchi va uchinchi tog‘ay halqalari darajasida joylashgan. Yon bo‘laklar traxeyani o‘rab turadi va unga biriktiruvchi to‘qima orqali birikadi. Qalqonsimon bez shaklini «H» harfiga qiyoslash mumkin: uning pastki shoxlari kalta va keng, yuqori shoxlari esa uzun, ingichka hamda biroz ikki tomonga tarqalgan. Ba’zan qalqonsimon bezning qo‘shimcha (piramidasimon) bo‘lagi ham uchraydi.
Voyaga yetgan odamda qalqonsimon bezning o‘rtacha vazni 12—25 g, yangi tug‘ilgan chaqaloqda esa 2—3 g bo‘ladi. Har bir bo‘lakning uzunligi 2,5—4 sm, eni 1,5—2 sm va qalinligi 1—1,5 sm. Ayollarda 18 ml gacha, erkaklarda 25 ml gacha bo‘lgan hajm me’yoriy hisoblanadi. Qalqonsimon bezning vazni va o‘lchami har bir odamda turlicha bo‘ladi; xususan, ayollarda hayz sikliga bog‘liq holda bez hajmi biroz o‘zgarishi mumkin.
Qalqonsimon bez — ichki sekretsiya bezi bo‘lib, uning tireotsitlar deb ataladigan hujayralarida ikki xil gormon (tiroksin, triyodtironin) ishlab chiqariladi. Ular moddalar va energiya almashinuvini, o‘sish jarayonlarini, to‘qima va organlarning yetilishini boshqaradi. C-hujayralar (parafollikulyar hujayralar) diffuz endokrin tizimga mansub bo‘lib, kalsitonin ajratadi. Bu gormon hujayralardagi kalsiy almashinuvini boshqaruvchi omillardan biri bo‘lib, boshqa gormonlar bilan birga suyak tizimining o‘sishi va rivojlanishida ishtirok etadi. Qalqonsimon bez faoliyatining haddan tashqari kuchayishi (gipertireoz, tireotoksikoz) ham, yetarli darajada bo‘lmasligi (gipotireoz) ham turli kasalliklarga sabab bo‘ladi. Ularning ayrimlari tizimli distrofiya yoki semizlik kabi oqibatlarni keltirib chiqarishi mumkin. Qalqonsimon bez faoliyatidagi buzilishlarni aniqlash uchun T3, T4, TTG ko‘rsatkichlari va autoimmun jarayon tekshiriladi.
Qon bilan ta’minlanishi
Bez juda yaxshi qon bilan ta’minlanadi. Unga ikkita yuqori qalqonsimon arteriya (lot. arteria thyroidea superior) orqali qon keladi. Ular tashqi uyqu arteriyasi (lot. arteria carotis externa)dan boshlanadi. Bundan tashqari, ikkita pastki qalqonsimon arteriya (lot. arteria thyroidea inferior) ham bezni qon bilan ta’minlaydi. Ular qalqonsimon-bo‘yin poyasi (lot. truncus thyrocervicalis) — o‘mrovosti arteriyasi (lot. arteria subclavia) shoxidan boshlanadi. Hayvonlarda yuqori qalqonsimon arteriyalar kranial qalqonsimon arteriyalar (arteria thyroidea cranialis), pastkilari esa kaudal qalqonsimon arteriyalar (lot. arteria thyroidea caudalis) deb ataladi. Odamlarning taxminan 5 % ida toq arteriya (lot. arteria thyroidea ima) bo‘ladi. U bevosita aorta ravog‘idan chiqadi (shuningdek, yelka-bosh poyasi (lot. truncus brachiocephalicus), o‘mrovosti arteriyasi (lot. A. subclavia) yoki pastki qalqonsimon arteriyadan (lot. A. thyroidea inferior) ham chiqishi mumkin). Bu arteriya qalqonsimon bezga bo‘yincha yoki bezning pastki qutbi sohasidan kiradi. Qalqonsimon bez to‘qimasi traxeyaning old va yon yuzalaridagi kichik arteriya shoxlari orqali ham qon bilan ta’minlanadi. Organ ichida qalqonsimon arteriyalarning barcha mayda shoxlari o‘zaro tutashib, tomirlar to‘rini hosil qiladi. Arterial qon qalqonsimon bez to‘qimalariga oziq moddalar va kislorodni yetkazgach, karbonat angidrid, gormonlar va boshqa metabolitlarni olib, bez kapsulasi ostida to‘r hosil qiluvchi mayda venalarga yig‘iladi. Shunday qilib, venoz qon qalqonsimon bezning toq vena chigali (lot. plexus thyroideus impar)dan yelka-bosh venalariga (lot. vena brachiocephalica) quyiladi. Bu oqimda quyidagi tomirlar ishtirok etadi: pastki qalqonsimon venalar (lot. vena thyroidea inferior).
Limfaning oqib ketishi
Qalqonsimon bez hujayralari orasidagi to‘qimalararo suyuqlik (limfa) limfa tomirlari orqali limfa tugunlariga oqadi. Qalqonsimon bezdan limfa oqib ketishini yaxshi rivojlangan limfa tomirlari tizimi ta’minlaydi. Alohida limfa tomirlari va tugunlari orasida ko‘plab tarmoqlar mavjud. Limfa tomirlari ichki bo‘yinturuq venalari (lot. vena jugularis interna) bo‘ylab joylashgan hududiy limfa tugunlariga quyiladi. Bir yon bo‘lakdan chiqqan limfa traxeya oldidagi limfa tugunlari orqali boshqa yon bo‘lak bilan bog‘liq limfa tugunlariga yetib borishi mumkin. Limfa oqimi yo‘llari onkologiyada muhim ahamiyatga ega, chunki saraton hujayralari limfa oqimi bilan metastaz berishi mumkin.
Nervlar bilan ta’minlanishi
Qalqonsimon bez simpatik va parasimpatik nervlar bilan ta’minlangan. Bu jarayon vegetativ nerv tizimi tolalari orqali amalga oshadi. Simpatik innervatsiya tolalari yuqori bo‘yin nerv tugunidan (lot. ganglion cervicae superius) boshlanib, yuqori va pastki qalqonsimon nervlarni hosil qiladi. Parasimpatik innervatsiya quyidagi nerv tolalari orqali amalga oshadi: adashgan nerv (lot. nervus vagus) shoxlari, xususan, yuqori hiqildoq nervi va qaytuvchi hiqildoq nervlari (lot. nervus laryngeus).
Qalqonsimon bez oldi bezlari
Qalqonsimon bez kapsulasidan tashqarida, uning orqa yuzasida bir nechta qalqonsimon bez oldi (paratireoid) bezlari joylashgan. Ularning soni har bir odamda turlicha, ko‘pincha to‘rtta bo‘ladi. Ular juda kichik bo‘lib, umumiy massasi 0,1—0,13 g ni tashkil etadi. Bu bezlar paratgormon ajratadi. Paratgormon qondagi kalsiy va fosfor tuzlari miqdorini boshqaradi. Ushbu gormon yetishmaganda suyak va tishlarning o‘sishi buziladi, nerv tizimining qo‘zg‘aluvchanligi oshadi (tirishishlar).
Qalqonsimon bez kasalliklari
Kelib chiqishi
Evolyutsiya jarayonida qalqonsimon bez endostildan — sodda tuzilgan xordalilarning halqumi qorin tomonida joylashgan egatsimon organdan rivojlangan. Endostil tarkibida bezli va kiprikchali hujayralar mavjud. U oziq zarralari yopishadigan shilliq moddani ajratadi va harakatlantiradi, shuningdek, yodni o‘zlashtirib, qalqonsimon bez gormonlarini ishlab chiqaradi. Minogalarda endostilning qalqonsimon bezga aylanishi ontogenez jarayonida kuzatiladi. Endostil yoki qalqonsimon bez barcha xordalilarda uchraydi; bu ularni birlashtiradigan kam sonli umumiy anatomik belgilardan biridir.
O‘rganilish tarixi
Qadimgi Rim tabibi Klavdiy Galen milodiy II asrda qalqonsimon bez (u vaqtda boshqacha atalgan) hiqildoqni moylaydigan va gapirishga yordam beradigan sekret ajratadi, deb taxmin qilgan. Andreas Vezaliy, XVI asrda yashagan italiyalik anatom, bezni ta’riflab, unda hech qanday chiqaruv yo‘llari yo‘qligini va shu sabab nafas yo‘llariga biror sekret ajrata olmasligini alohida qayd etgan. Biroq Galenning ilmiy nufuzi kuchliroq bo‘lib chiqqan. 1656-yilda ingliz shifokori Tomas Uorton «qalqonsimon bez» atamasini taklif qilgan. U qalqonsimon bezni bo‘yinga yumaloq shakl berish uchun xizmat qiladigan bezak deb hisoblagan. XVIII asrda shveysariyalik anatom Albrext fon Galler Galen fikrining noto‘g‘riligini yana bir bor aniqlagan, biroq bezning boshqa vazifasini taklif qilmagan.
1833-yilda yana bir shveysariyalik, jarroh A. Koxer qalqonsimon bezni qisman yoki to‘liq olib tashlash bo‘yicha 100 ta holat tahliliga bag‘ishlangan maqola chop etgan (Shveysariya o‘zining endemik buqog‘i bilan mashhur edi). Ushbu operatsiyalar bez muhim vazifa bajarmaydi, degan qarash asosida o‘tkazilgan. Bezni butunlay olib tashlashga oid 16 ta holatda (jami 24 ta holatdan) bemorlarda kretinizm belgilari paydo bo‘lgan va natijada qalqonsimon bezni butunlay olib tashlash amaliyoti to‘xtatilgan. Shundan so‘ng Koxer qalqonsimon bez faoliyati qandaydir tarzda yod bilan bog‘liq deb hisoblay boshlagan; o‘sha vaqtda yod kretinizmni davolash vositasi sifatida ma’lum edi. Xuddi shu holat hayvonlar ustidagi tajribalarda ham ko‘rsatilgan. 1891-yilda ingliz shifokori D. R. Myurrey inson qalqonsimon bezidan olingan ekstraktni yuborib, u ayrim kasalliklarga qarshi yordam berishini ko‘rsatgan. Bir necha yil o‘tgach, Magnus-Levi sog‘lom odamlarga hayvonlarning quritilgan qalqonsimon bezini berib, moddalar almashinuvi jarayonlari tezlashishini aniqlagan.
1896-yilda K. E. Bauman qalqonsimon bezda organizmning boshqa to‘qimalariga nisbatan yod miqdori nihoyatda yuqori ekanini aniqlagan (dengiz yaqinida yashovchilarda bu miqdor dengizdan uzoqda yashovchilarnikidan yuqori bo‘lgan). Taxminan 1900-yilda amerikalik shifokor D. Marin hayvonlar ustida uzoq muddatli tajriba boshlagan. Yodsiz ovqatlantirish orqali ularda buqoq paydo qilib, so‘ng uni yod bilan muvaffaqiyatli davolagan. U dengizdan uzoq hududlarda ichimlik suvi va osh tuzini yodlashni taklif qilgan. Bu taklif qabul qilingach, Detroyt shahridagi bolalar orasida buqoq uchrash tezligi 20 baravar kamaygan. 1920-yillarning boshiga kelib tiroksin gormoni sof holda ajratib olingan; keyinroq esa triyodtironin va tetrayodtironin ajratib olingan.
Adabiyotlar
- Qalqonsimon bez, fiziologiyasi // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1904. — J. XL (79) : Shuyskoye — elektr qo‘zg‘aluvchanlik. — B. 81—83.
- Qalqonsimon bez, anatomiyasi // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1904. — J. XL (79) : Shuyskoye — elektr qo‘zg‘aluvchanlik. — B. 81.
- Qalqonsimon bez va uning kasalliklari // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1904. — J. XL (79) : Shuyskoye — elektr qo‘zg‘aluvchanlik. — B. 83—84.
- Qalqonsimon bez / V. G. Baranov, G. S. Stepanov // Chagan — Eks-le-Ben. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1978. — B. 541. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, j. 29).
- Qalqonsimon bez // Katta tibbiyot ensiklopediyasi / bosh muharrir B. V. Petrovskiy. — 3-nashr. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1974—1989. — 27-jild.
- Qalqonsimon bez // Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov. — M. : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2004—2017.
