| Yo‘g‘on ichak | |
|---|---|
| lot. intestinum crassum | |
 Odamning qorin bo‘shlig‘i: qizil rangda jigar, ko‘k rangda esa oshqozon va yo‘g‘on ichak ko‘rsatilgan | |
 1 — ko‘richak va uning chuvalchangsimon o‘simtasi hamda ko‘tariluvchi chambar ichak; 2 — ko‘ndalang chambar ichak; 3 — tushuvchi chambar ichak; 4 — sigmasimon ichak; 5 — to‘g‘ri ichak. | |
| Qon bilan ta’minlanishi | Yuqori va pastki tutqich arteriyalari. |
| Vena qonining oqib ketishi | yuqori tutqich venasi[vd] |
| Innervatsiyasi | qorin chigali. |
| Limfa | pastki tutqich limfa tugunlari |
| Kataloglar | |
 Vikimedia omboridagi mediafayllar | |
Yo‘g‘on ichak (lot. intestinum crassum) — ovqat hazm qilish yo‘lining, ya’ni ichakningquyi, oxirgi qismi bo‘lib, unda oziq-ovqat bo‘tqasidan (ximusdan) shakllangan najashosil bo‘ladi. U embriondagi orqa ichakdanrivojlanadi. Yo‘g‘on ichak sutemizuvchilar, jumladan odam ichagining eng keng qismi bo‘lib, qorin bo‘shlig‘i va kichik chanoq bo‘shlig‘ida joylashgan hamda ko‘richak (caecum), chambar ichak va to‘g‘ri ichakdan iborat.
Odamning chambar ichagida quyidagilar farqlanadi: bevosita ko‘richakningdavomi hisoblangan ko‘tariluvchi qism; ko‘ndalang joylashgan qism; tushuvchi qism va to‘g‘ri ichak bilan S harfi shaklidagi burilma hosil qiluvchi bo‘lak orqali tutashgan qism — flexura sigmoidea seu S romanum. Colon ascendens yuqoriga tik ko‘tarilib, crista ossi s ilei ustidan o‘tadi va buyrakning pastki uchdan bir qismini qoplaydi. Shu yerda keskin burilib, colon transversumga o‘tadi. U chap qovurg‘a ostida odatda S shaklida egilib, so‘ng keskin pastga buriladi va colon descendensga o‘tadi. Flexura sigmoidea aslida uzunligi va shakli turlicha bo‘lgan halqani hosil qiladi va ko‘pincha kichik chanoqbo‘shlig‘iga chuqur osilib tushadi, ba’zan esa yuqoriga ko‘tarilib, oshqozon va jigarga yetadi. Bu qism va colon transversum o‘z tutqichiga ega, tushuvchi va ko‘tariluvchi qismlar esa qorin parda bilan faqat qisman qoplangan. Ayrim joylarda qorin parda yog‘ga to‘lgan, ba’zan bo‘laklarga ajralgan, yaproqsimon kichik o‘simtalarni (appendices epiploicae) hosil qiladi. Faqat to‘g‘ri ichakning ichki yuzasi silliq; qolgan qismlarning devorida butun uzunligi bo‘ylab uchta yassi, zich mushak qalinlashmasi (taeniae coli) mavjud. Ularning orasida ichak devori bo‘rtib turadi, biroq ko‘ndalang mushaklarning notekis rivojlanishi tufayli bu bo‘rtiqlar ko‘ndalang torayishlar (plicae sigmoideae) yordamida ko‘p sonli yumaloq bo‘rtmalarga (haustra coli) ajraladi. Yo‘g‘on ichak devori seroz parda (hamma joyda emas) va mushak qavatidan iborat. Mushaklarning bo‘ylama tolalari yuqorida ko‘rsatilgan taeniae coli tasmalarini hosil qiladi; shilliq qavatda vorsinkalar yo‘q, uning yuzasi silindrsimon epiteliy bilan qoplangan. Yo‘g‘on ichak devorida ko‘plab Liberkyun bezlari va limfa tugunlarimavjud. Boshqa umurtqalilarda faqat oxirgi chiqaruvchi qism yo‘g‘on ichakka xos tuzilishga ega bo‘lib, fiziologik jihatdan to‘g‘ri ichakka mos keladi; qolgan qismlar esa tuzilishi jihatidan ingichka ichakka o‘xshaydi.
Yo‘g‘on ichakning bo‘limlari
1 — ko‘tariluvchi chambar ichak,
2 — ko‘ndalang chambar ichak,
3 — tushuvchi chambar ichak,
4 — sigmasimon ichak,
5 — to‘g‘ri ichak.
Sutemizuvchilarda yo‘g‘on ichakning bir necha bo‘limi farqlanadi:
- ko‘richak (lot. caecum) va uning chuvalchangsimon o‘simtasi (lot. appendix vermiformis);
- chambar ichak (lot. colon) quyidagi qismlari bilan:
- ko‘tariluvchi chambar ichak (lot. colon ascendens);
- ko‘ndalang chambar ichak (lot. colon transversum);
- tushuvchi chambar ichak (lot. colon descendens;
- sigmasimon ichak (lot. colon sigmoideum) yoki sigmasimon chambar ichak;
- to‘g‘ri ichak, (lot. rectum), uning keng qismi — to‘g‘ri ichak ampulasi (lot. ampulla recti) va oxirgi toraygan qismi — anal kanal (lot. canalis analis) bilan; u orqa chiqaruv teshigi bilan tugaydi (lot. anus).
Ko‘richak
Ko‘richak, sesit (lot. Caecum — yun. typhlon; ko‘richakning yallig‘lanishi shu sababli tiflitdeb ataladi) — ingichka ichak bilan yo‘g‘on ichak tutashadigan joydagi o‘simta bo‘lib, umurtqali hayvonlarda uchraydi.
Ayrim kaltakesaklar va timsohlarda ko‘richak kichik bo‘rtma shaklida rivojlanmagan holatda bo‘ladi, sutemizuvchilarda esa ko‘pincha ancha katta bo‘ladi. Qushlarda bir-biriga qarama-qarshi joylashgan ikkita uzun ko‘richak mavjud. Ayrim chala tishli sutemizuvchilarda (lot. Cycloturus sive Myrmedon) ham ikkita ko‘richak mavjud ( damanlarda esa uchta).
Kitsimonlar, yirtqichlar, ko‘pchilik ko‘rshapalaklarda ko‘richak kichik bo‘ladi, hasharotxo‘rlar va afrosoritsidlarda esa u umuman bo‘lmaydi. Aksincha, o‘txo‘r hayvonlarda ko‘richakning uzunligi ko‘pincha hayvon tanasi uzunligidan ham katta bo‘ladi.
Chuvalchangsimon o‘simta
Appendiks (lot. appendix vermiformis , sinonimi: chuvalchangsimon o‘simta, qo‘shimcha o‘simta) — ko‘richakningo‘simtasi. U faqat ayrim sutemizuvchilarda (jumladan, quyonlarda, maymunlarda, odamda) uchraydi. U o‘ng yonbosh sohasida ( jigardanpastroqda) joylashadi va odatda kichik chanoqbo‘shlig‘iga kirish qismigacha tushadi. Ba’zan ko‘richakning orqasida joylashib, yuqoriga ko‘tarilgan holda jigargacha yetishi mumkin. Uning tor bo‘shlig‘i ko‘richakka kichik shilliq qavat burmasi — qopqoqcha bilan o‘ralgan teshik orqali ochiladi. Yosh o‘tishi bilan appendiks bo‘shlig‘i qisman yoki butunlay bitib ketishi mumkin.
Mushuklarda appendiks bo‘lmaydi.
Odam appendiksining yallig‘lanishi appenditsit deb ataladi.
Chambar ichak
Chambar ichak (lot. colon) — yo‘g‘on ichakning asosiy bo‘limi bo‘lib, ko‘richak dan boshlanadi va to‘g‘ri ichakka o‘tadi.
Chambar ichak ovqat hazm qilishda bevosita qatnashmaydi. Biroq unda katta miqdorda suv va elektrolitlar so‘riladi. Ingichka ichakdan (ko‘richak orqali) chambar ichakka keladigan nisbatan suyuq ximusasta-sekin qattiqroq najasga aylanadi.
Ko‘tariluvchi chambar ichak
Ko‘tariluvchi chambar ichak (lot. colon ascendens) — chambar ichakning (o‘zi yo‘g‘on ichak tarkibiga kiradi) boshlang‘ich bo‘limi, ko‘richakningdavomidir. Ko‘tariluvchi chambar ichakdan keyin ko‘ndalang chambar ichakkeladi. Ko‘tariluvchi chambar ichak ham ovqat hazm qilishda bevosita qatnashmaydi. Yo‘g‘on ichakning boshqa bo‘limlari kabi, u ham suv va elektrolitlarni so‘rib, ingichka ichakdan yo‘g‘on ichakka kelgan nisbatan suyuq ximusni quyuqroq najasga aylantirishga xizmat qiladi.
Ko‘ndalang chambar ichak
Ko‘ndalang chambar ichak (lot. colon transversum) — chambar ichakningikkinchi bo‘limi, ya’ni ko‘tariluvchi chambar ichakningdavomidir. Ko‘ndalang chambar ichakdan keyin tushuvchi chambar ichakkeladi. U ovqat hazm qilishda qatnashmaydi; uning vazifasi (yo‘g‘on ichakning boshqa bo‘limlari singari) suv va elektrolitlarni so‘rib, ingichka ichakdan yo‘g‘on ichakka kelgan nisbatan suyuq ximusni qattiqroq najasga aylantirishdan iborat.
Tushuvchi chambar ichak
Tushuvchi chambar ichak (lot. colon descendens) — chambar ichakning (u yo‘g‘on ichak tarkibiga kiradi) uchinchi bo‘limi, ko‘ndalang chambar ichakningdavomidir. Uning keyingi bo‘limi sigmasimon chambar ichak hisoblanadi.
Sigmasimon ichak
Sigmasimon ichak (lot. colon sigmoideum), kamroq hollarda sigmasimon chambar ichak deb ataladi. U chambar ichakningpastki qismi bo‘lib, to‘g‘ri ichakka o‘tadi.
Sigmasimon ichakning boshlanishi kichik chanoqning yuqori kirish qismida joylashgan; ichak dumg‘aza suyagioldidan o‘ngga ko‘ndalang yo‘naladi. Keyin chapga burilib, o‘rta chiziqqa yetgach pastga tushadi va S3 darajasida to‘g‘ri ichakkao‘tadi. Bu ichak S shaklida joylashgani sababli «sigmasimon» deb ataladi.
To‘g‘ri ichak
To‘g‘ri ichak (lot. rectum) — yo‘g‘on ichakning oxirgi bo‘limi va ovqat hazm qilish yo‘liningyakuniy qismi bo‘lib, kichik chanoq bo‘shlig‘ida joylashgan. Unda najasto‘planadi. Uning nomi sezilarli egilishlarsiz pastga yo‘nalganidan kelib chiqqan. To‘g‘ri ichak deb yo‘g‘on ichakning sigmasimon chambar ichakdan boshlab anusgacha (lot. anus), ya’ni orqa chiqaruv yoki anal teshikkacha davom etadigan bo‘limiga aytiladi.
To‘g‘ri ichakning oraliq sohasidan o‘tadigan, anal teshikka yaqinroq joylashgan pastki tor qismi anal kanal (lot. canalis analis) deb ataladi; dumg‘aza sohasidagi yuqori, kengroq qismi esa to‘g‘ri ichakning ampulyar qismi yoki oddiygina ampulasi (lot. ampulla recti; ampula bilan sigmasimon ichakning distal qismi o‘rtasidagi ichak bo‘lagi esa ampula usti qismi) deb ataladi.
Hayvonlarda yo‘g‘on ichakning mavjudligi
Yo‘g‘on ichak aniq ajralgan holda faqat to‘rt oyoqli umurtqalilarda (Tetrapoda: quruqlikda yashovchi va keyinchalik suv muhitiga qaytgan umurtqalilar) uchraydi. Bu katta guruh vakillarida yo‘g‘on ichak deyarli har doim ingichka ichakdan ileotsekal klapan orqaliajralgan bo‘ladi. Biroq ko‘p turlarda yo‘g‘on ichak to‘g‘ridan-to‘g‘ri anusga boradigan nisbatan qisqa qismdan iborat; shunday bo‘lsa-da, u ingichka ichakdan ancha kengroq. Garchi ko‘richak aksariyat amniotlarda (Amniota — yuksak umurtqalilar) uchrasa ham, faqat sutemizuvchilarda yo‘g‘on ichak to‘liq shakllangan ichakka aylangan.
Ayrim mayda sutemizuvchilarda yo‘g‘on ichak boshqa to‘rt oyoqli umurtqalilardagi kabi to‘g‘ri shaklga ega. Lekin ko‘pchilik sutemizuvchilarda u ko‘tariluvchi va tushuvchi bo‘limlarga ajraladi. Aniq shakllangan ko‘ndalang chambar ichak odatda faqat primatlardauchraydi. Shunga qaramay, chambar ichak tasmalari[ing.] (lot. taeniae coli) va ularga xos gaustralar[ing.] (lot. haustra) na yirtqichlarda, na kavsh qaytaruvchilarda uchramaydi. Sutemizuvchilarning to‘g‘ri ichagi ( bir teshiklilarbundan mustasno) boshqa umurtqalilarning kloakasidan kelib chiqqan bo‘lib, bu umurtqalilarning «to‘g‘ri ichagi» bilan gomologik emas .
Baliqlarda haqiqiy yo‘g‘on ichak bo‘lmaydi; ularda ovqat hazm qiluvchi ichakning oxirini kloaka bilan bog‘laydigan qisqa to‘g‘ri ichak mavjud. Akulalarda shu yerga dengiz suvi bilan osmotik muvozanatni saqlash uchun tuz ajratadigan rektal bez ham ochiladi. Bu bez tuzilishi jihatidan ma’lum darajada ko‘richakka o‘xshasa-da, unga gomologik emas.
Mikroflora
Ichak mikroflorasi hayvonlarning oshqozon-ichak yo‘lidayashovchi turli mikroorganizmlar majmuasidan iborat. Mikroorganizmlar yashaydigan organizm uchun asosiy foyda fermentatsiya jarayonida hazm bo‘lmagan uglevodlardan energiya ajratib olinishi va keyinchalik yog‘ kislotalarining qisqa zanjirli turlarini o‘zlashtirishdir. Ularning eng muhimlari butiratlar ( moy kislotasining tuzlari va efirlari), ichak epiteliysida metabolizmga uchraydi (shu bilan birga propionatlar jigarda va atsetatlar mushak to‘qimasida o‘zlashtiriladi). Ichak bakteriyalari shuningdek, B guruhi vitaminlari va K vitamini sintezida hamda o‘t kislotalari, sterinlar va ksenobiotiklar almashinuvida ham ishtirok etadi.
Bakteriyalar chambar ichak mikroflorasining asosiy qismini tashkil etadi; ular 60 % gacha miqdorda najasningquruq massasini tashkil etishi mumkin. Ichakda taxminan 300 dan 1000 tagacha turli tur yashaydi; aksariyat baholashlarga ko‘ra, ularning soni besh yuz atrofida. Biroq bakteriyalarning 99 % i atigi 30-40 turga mansub bo‘lishi mumkin. Ichak mikroflorasida ayrim zamburug‘lar va sodda hayvonlarham mavjud, ammo ularning faoliyati haqida ma’lumot kam.
Tadqiqot natijalari mikroflora bilan odam o‘rtasidagi munosabatlar shunchaki kommensalizm (zararsiz birga yashash) emas, balki ko‘proq mutualizmekanini ko‘rsatadi. Odam ichak mikroflorasisiz ham yashashi mumkin bo‘lsa-da, mikroorganizmlar mezbon uchun ko‘plab foydali vazifalarni bajaradi: foydalanilmagan energiya manbalarini fermentatsiyalash, immun tiziminiqo‘llab-quvvatlash, zararli patogen bakteriyalar ko‘payishining oldini olish, ichak rivojlanishini boshqarish va boshqalar. Biroq muayyan sharoitlarda ayrim turlar infeksiyalarkeltirib chiqarishi, shuningdek, xavfli o‘smalar rivojlanish xavfini oshirishi mumkin.
Ichak bakteriyalarining deyarli 100 % i anaerob mikroorganizmlarhisoblanadi; ko‘richakda anaerob bakteriyalar zichligi ayniqsa yuqori.
Mikrofloraning tarkibi
Hozirgi vaqtda ichak mikroflorasini tashkil etuvchi barcha turlar aniqlanmagan, chunki ularning ko‘pchiligini sun’iy muhitda o‘stirishmumkin emas va ularni aniqlash qiyin. Ayrim mezbonlarning ichagidagi turlar populyatsiyasi bir-biridan juda katta farq qilishi mumkin. Shunga qaramay, har bir odamda mikroflora umr davomida nisbatan barqaror bo‘ladi va turmush tarzi, ovqatlanish hamda yosh bilan bog‘liq o‘zgarishlar ta’sirida uncha katta bo‘lmagan o‘zgarishlarga uchraydi. Ichak mikroflorasi haqida yanada to‘liq tasavvur hosil qilishga urinishlar davom etmoqda. Xususan, AQSH Milliy sog‘liqni saqlash institutlari 2008-yilda Inson mikrobiomini o‘rganish loyihasini boshlagan.
Ichak bakteriyalarining aksariyati bakteroidlar (Bacteroides), klostridiyalar, fuzobakteriyalar, Eubacterium[ing.], Ruminococcus[ing.], Peptococcus[ing.], peptostreptokokklar va bifidobakteriyalaravlodlariga mansub. Boshqa avlodlarga mansub bakteriyalar, jumladan, esherixiyalar[ing.] (Escherichia) va laktobatsillalar kamroq miqdorda uchraydi. Bacteroides avlodiga mansub bakteriyalar ichakdagi jami bakteriyalarning 30 % gacha bo‘lgan qismini tashkil etadi. Shu sababli ular mezbon organizmida kechadigan jarayonlar uchun alohida ahamiyatli deb hisoblanadi.
Mikroflora tarkibiga kiradigan ma’lum zamburug‘larorasida kandida (Candida), Saccharomyces[ing.], aspergill va penitsill zamburug‘lari uchraydi.
Ichak florasining tarkibiga qarab odamlarni 3 ta enterotipga ajratish mumkin[ing.].
Adabiyotlar
- V. M. Shimkevich Yo‘g‘on ichak // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
