Gidroelektr energiyasi (Hydroelectricity)
Gidroelektr energiyasi (hydroelectricity) — gidroenergiya (hydropower)dan foydalanib elektr quvvatini ishlab chiqarishdir. Bu yerda gidroenergiya asosan balandlikdan tushayotgan suvning gravitatsion kuchi (gravitational force) hisoblanadi. Bu jarayonda energiya ishlab chiqarishda suv “sarflanmaydi”, ya’ni suv yo‘qolib ketmaydi. Avvalgi issiqlik elektr stansiyalari (thermal power plants) haqidagi maqolada siz bug‘ turbinalarda harakatni yuzaga keltirishini o‘rgandingiz. Bu yerda esa balandlikdan oqib tushayotgan suv turbinalarning aylanishiga sabab bo‘ladi (bu haqda keyinroq batafsil). Gidroelektr energiyasi qayta tiklanuvchi energiyaning eng ko‘p qo‘llanadigan turi bo‘lib, dunyoning umumiy energiya iste’molining 3% ini tashkil etadi. Gidroelektr energiyasining tannarxi nisbatan past bo‘lgani uchun u energiya manbai sifatida raqobatbardosh afzallikka ega. Yirik gidroelektr stansiyada elektr energiyasining o‘rtacha tannarxi juda past bo‘ladi. Energiyaning ishlab chiqarilishi chiqarib yuboriladigan suv miqdoriga bog‘liq; bu miqdor boshqarilishi mumkin bo‘lgani sababli gidroelektr stansiyalar moslashuvchan (flexible) hisoblanadi. Chiqish quvvati ehtiyojga qarab boshqarilishi mumkin.
Gidroelektr stansiya (Hydro Power Plant)
Gidroelektr energiyasi balandlikdan tushayotgan suvning gravitatsion kuchi dan foydalanish orqali olinadi. Buning uchun gidroelektr stansiyaga to‘g‘on (dam) kerak bo‘ladi. To‘g‘on suv manbai, afzalroq qilib aytganda daryo ustiga quriladi. To‘g‘on — daryo oqimini to‘sib turadigan ulkan devor bo‘lib, natijada to‘g‘on ortida juda ko‘p suv to‘planadi. To‘g‘onning pastki qismiga yaqin joyda suv olinadigan kirish qismi (intake) bo‘ladi; shu yer orqali suv to‘g‘onga kiritiladi. Bu kirish qismi to‘g‘on ichidagi penstok (penstock) orqali pastga tushadigan yo‘lga ulanadi. Bu yerda tushayotgan suvdan energiya olish uchun ishlatiladigan qurilma — turbina. Issiqlik elektr stansiyalari ham turbinalardan foydalanadi, biroq bug‘ turbinalari bilan gidroturbinalar o‘rtasida bir nechta muhim farqlar mavjud. Turbina val (shaft) orqali generatorga ulangan bo‘ladi. Suv turbina parraklarini aylantirganda, elektr energiyasi hosil bo‘ladi.
Gidroenergiya stansiyalarida, shuningdek, nasosli zaxira (pumped storage) tizimi ham bo‘lishi mumkin: bunda eng yuqori elektr talab davrlari (peak power demand) uchun suv zaxira sifatida saqlanadi. Bu — batareyani qayta zaryadlashning gidroelektrdagi muqobili. Elektrga talab past bo‘lganda, masalan, tun yarmida, to‘g‘on nasos yordamida suvni yana yuqoriga — to‘g‘on ortidagi suv omboriga (reservoir) qayta haydaydi. Keyin bu suv elektrga talab eng yuqori bo‘lgan paytlarda ishlatiladi.
Gidroelektr energiyasi bo‘yicha xulosa (Hydroelectricity Verdict)
To‘g‘onning ishlab chiqarish quvvati mavjud suv ta’minotiga bog‘liq. Bir marta qurib bitkazilgach, gidroelektr stansiya o‘nlab yillar davomida ishlaydi va agar uning suv manbalari tugab qolmasa, elektr energiyasini barqaror (doimiy) tezlikda ishlab chiqarishi mumkin. Avval aytilganidek, chiqish quvvatini oson boshqarish mumkin. To‘g‘on ortida hosil bo‘ladigan suv omboridan sug‘orish (irrigation) yoki dam olish (leisure) maqsadlarida ham foydalanish mumkin. Shuningdek, qurilish yakunlangach, issiqxona gazlari (greenhouse gas) chiqindisi juda kam (deyarli arzimas) bo‘ladi.
Biroq to‘g‘onlarning ayrim muammolari ham bor. To‘g‘onlarni qurish juda qimmatga tushadi va ular o‘nlab yillar xizmat qilishi uchun yuqori standartda barpo etilishi kerak. Bundan tashqari, to‘g‘on buzilib ketishi (dam breaches) holatida, to‘satdan oqib ketgan suv quyi oqim (downstream) hududlarida jiddiy suv toshqiniga sabab bo‘ladi. Yana bir muammo: suv ombori hosil qilinishi natijasida katta yer maydonlari suv ostida qoladi. Bu hudud yo‘qotiladi va u yerlarda yashagan odamlar ko‘chiriladi (displaced). Ba’zan ularga kompensatsiya beriladi, ba’zan esa berilmaydi. Bu esa qurilish tarafdorlari bilan zarar ko‘ruvchi aholi o‘rtasida katta taranglik (tension) keltirib chiqaradi. Shuningdek, to‘g‘on qurilishi suvning tabiiy oqimini to‘sadi va quyi oqimga ketadigan suv miqdorini keskin kamaytiradi. Bunday vaziyatlar qo‘shni mamlakatlar, hatto qo‘shni shtatlar (masalan, Karnataka va Tamil Nadu) o‘rtasida ham nizolarga (disputes) sabab bo‘lishi mumkin.
Ko‘p beriladigan savollar – FAQs
Q1
Qayta tiklanuvchi energiya (renewable energy) deganda nima tushuniladi?
Bu — tabiiy ravishda qayta to‘ldirib turiladigan (naturally reloaded) qayta tiklanuvchi manbalardan to‘plangan energiyadir.
Q2
Gidroelektr energiyasi (hydroelectricity) nima?
Gidroelektr energiyasi — gidroenergiya (hydropower)dan foydalanib elektr quvvatini ishlab chiqarishdir. Bu yerda gidroenergiya asosan balandlikdan tushayotgan suvning gravitatsion kuchi (gravitational force) hisoblanadi.
Q3
Gidroenergiya stansiyasi (hydropower plant) nima?
Gidroenergiya stansiyasida suv omboridan pastga oqib tushadigan suv oqimi turbina aylanishini ta’minlaydi va shu orqali elektr energiyasi ishlab chiqariladi. Gidroelektr energiyasi balandlikdan tushayotgan suvning gravitatsion kuchidan foydalanib olinadi.
Q4
Gidroelektr energiyasining afzalliklari nimalardan iborat?
Suv omborining ishlab chiqarish quvvati mavjud suv ta’minotiga bog‘liq. Bir marta qurilgach, gidroenergiya stansiyasi o‘nlab yillar davomida ishlaydi va uning suv manbalari tugab qolmasa, elektr energiyasini barqaror tezlikda ishlab chiqarishi mumkin. Avval aytilganidek, chiqish quvvatini oson boshqarish mumkin. To‘g‘on ortida hosil bo‘ladigan suv omboridan sug‘orish yoki dam olish maqsadlarida foydalanish mumkin. Issiqxona gazlari chiqindisi juda kam bo‘ladi.
Q5
Dunyodagi eng yirik gidroelektr stansiya qaysi?
Uch daralar to‘g‘oni (Three Gorges Dam) — dunyodagi eng yirik gidroelektr stansiyadir.
