Gavayi

Gavayi
ingl. Hawaii
gav. Mokuʻāina o Hawaiʻi
Флаг Гавайев
Печать Гавайев
Штат Гавайи на карте США
Shtat shiori Mamlakat hayoti adolat bilan abadiylashadi
Shtat madhiyasi Ona Gavayi
Shtat laqabi «Shtat Aloha»
Poytaxti Gonolulu
Eng yirik shahri Gonolulu
Yirik shaharlari Xilo, Kaylua-Kona
Aholisi ↗1 455 271 (2020-yil)
40-o‘rin bo‘yicha AQSH
zichligi 48,56 kishi/km²
20-o‘rin bo‘yicha AQSH
Maydoni 43-o‘rin
jami 28 311 km²
suv yuzasi 11 677 km² (41,2 %)
geografik kenglik 18° 55′ sh. k. dan 28° 27′ sh. k. gacha, — km
geografik uzunlik 154° 48′ g‘. u. dan 178° 22′ g‘. u. gacha, 2450 km
Dengiz sathidan balandligi
eng baland nuqtasi 4207,3 m
o‘rtacha 920 m
eng past nuqtasi 0 m
Shtat maqomini olgan sana 21-avgust 1959-yil
50 tartib bo‘yicha
shtat maqomidan oldin Gavayi hududi
Gubernator Josh Grin
Gubernator o‘rinbosari Silviya Lyuk
Qonun chiqaruvchi organ Gavayi qonunchilik assambleyasi
yuqori palata Gavayi senati
quyi palata Gavayi vakillar palatasi
Senatorlar Brayan Shats (D)
Meyzi Xirono (D)
Vaqt mintaqasi Gavayi vaqti: UTC−10
Qisqartmasi HI
Rasmiy sayti portal.ehawaii.gov
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Gavayi (ingl. Hawaii, Amerikacha talaffuzi: [həˈwaɪi] (tinglash)fayl haqida, gav. Hawaiʻi [həˈvɐjʔi, həˈwɐjʔi]) — shtat AQSH, Gavayi orollarida — Tinch okeanining markaziy qismida, Shimoliy yarimsharda , mamlakatning materik qismidan 3700 km uzoqlikda joylashgan. Gavayi 21-avgust 1959-yilda federatsiya tarkibiga shtat sifatida qo‘shilib, 50-shtat bo‘lgan.

Aholisi — 1 419 561 kishi (2014-yilgi ma’lumotlarga ko‘ra). Shahar aholisi — taxminan 70 %. Rasmiy tillari — ingliz tili va gavayi tili. Sayyohlik hududlarida ingliz tili bilan bir qatorda yapon tiliham qo‘llanadi, inglizcha yozuvlarning aksariyati yapon tilida (kana yozuvi va iyerogliflar) orqali ham beriladi. Kundalik hayotda turli etnik guruhlar orasida boshqa tillar ham qo‘llanadi.

Shtatning poytaxti va eng yirik shahri — Gonolulu. Boshqa yirik shaharlari — Xilo, Kaylua-Kona, Kaneoxe. Iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan orol — Oaxu.

Yana bir rasmiy nomi — Aloha shtati.

Etimologiya

Shtatning «Gavayi» (ingl. Hawaii) nomi Gavayi orollarining eng katta oroli — Gavayinomidan kelib chiqqan. Orol nomining ma’nosi haqida bir necha taxmin mavjud. Birinchi taxminga ko‘ra, orolga Gavayiloa nomi berilgan. Gavayi rivoyatlariga ko‘ra, bu qahramon orolni ilk bor aholi joylashgan davrda kashf etgan. Boshqa taxminga ko‘ra, orol nomi afsonaviy ajdodlar vatanidan olingan — polineziyaliklarning vatani Gavayiki.

Gavayi tilida «Gavayi» so‘zi (gav. Hawaiʻi) qadimgi polinez tili Sawaiki («vatan») so‘ziga juda o‘xshaydi. Shunga o‘xshash so‘zlar «Gavayi» atamasi bilan bir o‘zakka ega bo‘lib, boshqa polinez tillarida ham uchraydi, jumladan, maori tilida (Gavayiki), Kuk orollari tilida (Avayiki) hamda samoa tilida (Savayi). Tilshunoslar Pukui va Elbertning baholashicha, «Polineziyaning barcha hududlarida “Gavayi” yoki unga o‘zakdosh so‘z ajdodlar yashagan makon yoki yerosti dunyosini anglatadi, biroq Gavayining o‘zida bu nom hech qanday ma’noga ega emas».

Shtat nomining yozilishi haqidagi bahs

1978-yilda Gavayi shtati konstitutsiyasida gavayi tili ikkinchi rasmiy til deb e’lon qilingach, shtat nomini to‘g‘ri yozish masalasi yuzaga kelgan. Shtat konstitutsiyasining inglizcha nomi ingl. The Constitution of the State of Hawaii, konstitutsiyaning XV moddasi 1-bo‘limiga ko‘ra, shtat nomi esa — ingl. The State of Hawaii.

. Shtat nomining inglizcha yozilishida diakritik belgilarqo‘llanmagan, chunki konstitutsiyaning 1949-yilda tuzilgan avvalgi tahririda hozirgi gavayi imlosida ishlatiladigan okina belgisi (') va makronbelgisi ishlatilmagan. Gavayi tilida shtat nomining aniq yozilishi — gav. Hawaiʻi. Gavayining AQSH tarkibiga qabul qilinishi to‘g‘risidagi qonunda[ingl.] 1959-yilda shtatning rasmiy maqomini belgilagan federal hukumat shtatning inglizcha nomini rasmiy deb tan olgan — Hawaii. Barcha rasmiy hukumat hujjatlari, lavozim nomlari hamda Gavayi muhri shtat nomining diakritik belgilarsiz an’anaviy yozilishidan foydalangan.

Boshqa tomondan, shtat bog‘lari xizmatlari, Gavayi universiteti va ayrim xususiy kompaniyalar shtat nomini yozishda diakritik belgilardan foydalanadi. Shu bilan birga, AQSH konstitutsiyasi 1789-yilda qabul qilinganidan buyon biror shtat nomini o‘zgartirish holati kuzatilmagan. Faqat 1780-yilda Massachusets shtati konstitutsiyasi[ingl.] «Massachusets qo‘ltig‘i provinsiyasi» nomini rasman (ingl. Province of Massachusetts Bay) «Massachusets Hamdo‘stligi» deb o‘zgartirgan (ingl. Commonwealth of Massachusetts), 1819-yilda esa AQSH tarkibiga Arkanso hududi (ingl. Territory of Arkansaw), keyinchalik u Ittifoqqa shtat sifatida Arkanzas (ingl. State of Arkansas) nomi bilan 1836-yilda qabul qilingan.

Geografiya

Vulqondan otilayotgan lava oqimlari, Kilauea

Shtat Gavayi orollarida , ya’ni Tinch okeaniningmarkaziy qismida joylashgan. Maydoni — 28 311 km². Gavayi orolida faol vulqonlar — Mauna-Loa va Kilauea, shuningdek, uyqudagi vulqon — Mauna-Kea (balandligi — 4205 m) joylashgan.

Gavayi — Yer yuzasining eng tez o‘sayotgan qismi (vulqon faolligi natijasida). Relyef va tuproq xususiyatlari sabab shtatda yirik chuchuk suv ko‘llari deyarli yo‘q, faqat quyidagilar bundan mustasno: Vayau, Xalulu ko‘llari hamda Ka-Loko suv ombori[ingl.].

Orollarda nam tropik o‘rmonlar, savannalar va boshqa tabiiy zonalar mavjud.

Iqlim

Tropik o‘rmon Gavayida

Shtat iqlimi — tropik passat iqlimi. Yillik o‘rtacha harorat +18…+25 daraja Selsiy. Yiliga 4000 mm gacha yog‘in tushadi.

Tarix

Orollarga ilk bor polineziyaliklar milodiy III—IV asrlardako‘chib kelgan. Orollarni yevropaliklar uchun ingliz kapitani Jeyms Kuk 1778-yilda kashf etgan va ularni Sendvich orollari deb atagan. Yevropaliklar Gavayi orollarida bir necha davlat tuzilmalarini uchratishgan, ular XIX asr boshida yagona Gavayi qirolligigabirlashgan. Shakarqamish ishlab chiqarishga qiziqishning ortishi AQSHning asr oxirida arxipelagning iqtisodiy va siyosiy ishlariga faolroq aralashishiga olib keldi. Mahalliy aholi tashqaridan kirib kelgan yuqumli kasalliklargaqarshi immunitetga ega bo‘lmagani sabab keskin kamaygan: asr oxiriga kelib 300 ming kishilik polineziyalik aholidan taxminan 30 ming kishi qolgan.

1852-yilda Gavayi qishloq xo‘jaligi jamiyati Gonoluluga 200 nafar xitoylikishchidan iborat birinchi guruhni olib kelgan. Ko‘p o‘tmay yangi guruhlar kelgan. Xitoyliklar qatoriga yaponlar, filippinliklar, koreyslarhamda yevropalik ishchilar: portugallar (jumladan, Madeyra orolidan kelganlar), nemislar va norveglar. Shakarqamish yetishtiruvchi kompaniyalar orollarning qiyofasini asta-sekin o‘zgartirgan.

Yashil dengiz toshbaqasi Gavayi orolining sohilida Gavayi

1887-yilda oq tanlilarning qurollangan otryadlari «Nayza konstitutsiyasini[ingl.]» qabul qilishga majbur qilgan. Liliuokalani, orollarning so‘nggi qirolichasi, ushbu «konstitutsiya» qoidalariga e’tiroz bildirishga uringanida, mahalliy tug‘ilganlar guruhi[ingl.] , kelib chiqishi amerikalik bo‘lgan orol aholisi, ko‘rfazdagi kemada turgan amerikalik dengizchilardan yordam so‘rab, 1893-yilda davlat to‘ntarishini amalga oshirgan va qirolichani taxtdan ag‘dargan. Bir yil o‘tib, qo‘g‘irchoq Gavayi Respublikasie’lon qilinib, unga Senford Doulprezident bo‘lgan. Gavayi millatchisi, polkovnik Robert Uilyam Uilkoksboshchiligidagi qarshi to‘ntarish urinishi muvaffaqiyatsiz yakunlangach, monarxik va respublika hukumatlariga qarshi qayta-qayta qo‘zg‘olon ko‘targan bu arbob faoliyati ham Gavayining AQSHga qo‘shilishini to‘xtata olmasdi — bu faqat vaqt masalasi edi.

Gavayiliklarning xula raqsini ijro etishi

1898-yilda, Ispaniya–Amerika urushipaytida AQSH Gavayini anneksiya qilib, 1900-yilda unga o‘zini o‘zi boshqaruvchi hududmaqomini berdi. 1901–1902-yillarda Gavayi orollari senatining birinchi raisi Nikolay Sudzilovskiy-Russelbo‘lgan. U Kauka Lukini (gavayi tilida «rus shifokori») nomi bilan ham tanilgan. O‘z lavozimida u tub aholini qo‘llab-quvvatlovchi islohotlarni amalga oshirgan, ammo AQSH ta’siriga qarshilik ko‘rsata olmagan va Amerikaga qarshi faoliyati sabab AQSH fuqaroligidan mahrum qilingan.

1908-yilda Perl-Harborporti XIX asr oxiridan xalqaro port vazifasini o‘tab kelgan bo‘lsa-da, AQSH harbiy-dengiz kuchlari bazasigaaylangan. Yaponiya aviatsiyasining ushbu bazaga 7-dekabr 1941-yildagi hujumi AQSHni Ikkinchi jahon urushiga olib kirgan..

21-avgust 1959-yilda Gavayiga shtatmaqomi berilgan va u 50-shtatga aylangan.

Iqtisodiyot

Gavayi orolidagi kurortlar
First Hawaiian Center — Gavayidagi eng baland inshoot (131 m)

Iqtisodiyotning asosini turizm va xizmat ko‘rsatish sohasitashkil etadi. Orollarda ko‘plab kurortlar, tabiiy hamda tarixiy diqqatga sazovor maskanlar, jumladan, milliy bog‘larmavjud bo‘lib, ular AQSH milliy bog‘lari tizimigakiradi. Shtatda Aloha festivali o‘tkaziladi..

Sanoatning asosiy tarmoqlari: shakar ishlab chiqarish va mevalarni konservalash.

Qishloq xo‘jaligi. 1 mln ga yerga ishlov beriladi. Asosiy iste’mol ekini — guruch. Chorvachilik ikkinchi darajali ahamiyatga ega. Eng yaxshi yerlar eksportbop ekinlar plantatsiyalari bilan band: ananas, shakarqamish, qahva, sizal, banan, guava. Shuningdek, makadamiyayong‘oqlari yetishtiriladi. Gulchilik ham rivojlanmoqda.

ham rivojlanmoqda. Gavayi — muhim transport tuguni Tinch okeanining shimoliy qismida joylashgan; u orqali AQSH va Kanadani Sharqiy Osiyo, Filippin, Avstraliya, Yangi Zelandiya bilan bog‘lovchi transport yo‘llari o‘tadi.

Aholi

Gavayida aholi zichligi xaritasi, 2020-yil
Muayyan yoshgacha yashab qolganlar ulushi Gavayida 2019-yil sharoitida. Bu shtatda o‘rtacha umr davomiyligi mamlakatdagi eng yuqori ko‘rsatkichlardan biri: COVID-19 pandemiyasidan oldin kutilayotgan umr davomiyligi 81,60 yil bo‘lgan

Shtat aholisining yillar bo‘yicha soni:

Aholi soni
190019101920193019401950196019701980
154 001↗191 909↗255 912↗368 336↗423 330↗499 794↗632 772↗768 561↗964 691
1990200020102013201520192020
↗1 108 229↗1 211 537↗1 360 301↗1 404 054↗1 431 603↘1 415 872↗1 455 271

AQSHda o‘tkazilgan aholini ro‘yxatga olishma’lumotlariga ko‘ra, 2010-yilda Gavayi aholisi 1 360 300 kishini tashkil etgan. 2000-yilga nisbatan aholi 149 ming kishiga yoki 12,3 % ga ko‘paygan.

Etnik tarkibi:

1907-yildagi gavayilik oila

Yevropaliklar orasida nemislar, portugallar, britaniyaliklarko‘pchilikni tashkil qiladi. Sobiq SSSRdan kelganlar — taxminan 5 ming kishi.

Tillar

Shtatda ikkita rasmiy til bor: ingliz tilidan tashqari, gavayi tili ham rasmiy maqomga ega, biroq u juda cheklangan darajada qo‘llanadi. Gavayi tili avstronez tillari oilasidagi polinez tillari guruhiga mansub bo‘lib, jumladan, rapanuy tili va maori tiligayaqin. 2007-yilda gavayi tilida taxminan 22 000 kishi so‘zlashgan.

Gavayida, shuningdek, ingliz-gavayi pidjini ham qo‘llanadi.

Din

2000-yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, Gavayi shtatida turli diniy konfessiyalarga mansub aholi quyidagicha taqsimlangan:

  • xristianlik: 351 000 (28,9 %)
  • buddaviylik: 110 000 (9 %)
  • yahudiylik: 10 000 (0,8 %)
  • boshqalar: 100 000 (10 %)
  • hech bir dinga mansub bo‘lmaganlar: 650 000 (51,1 %)

E’tiqod qiluvchilar soni bo‘yicha eng yirik diniy yo‘nalishlar: Rim-katolik cherkovi — 240 813 kishi (2000-yilda) va Iso Masihning oxirgi kun avliyolari cherkovi 68 128 nafar e’tiqodchi (2009-yilda).

«Boshqalar» toifasiga xristianlik, buddaviylik yoki yahudiylikka kirmaydigan dinlar kiradi. Ushbu guruhga bahoi e’tiqodidagilar, konfutsiychilik, daosizm, gavayi an’anaviy ko‘pxudoliligi, hinduiylik, islom, sikxizm, sintoizm, sayentologiya, vikka, zardushtiylik va boshqa dinlar kiradi.

«Hech bir dinga mansub bo‘lmaganlar» — biror diniy jamoaga kirmaydigan shaxslar, jumladan, agnostiklar, ateistlar, deistlar va dinsizlar.

Gallup so‘rovi 2009-yilda o‘tkazilgan ushbu so‘rov boshqa xristian bo‘lmagan dinlar va «fikri yo‘q» deb javob berganlardan tashqari diniy qarashlar quyidagicha taqsimlanganini ko‘rsatgan:

  • xristianlik: 63,9 % (37,8 % protestantlar va boshqa xristianlar, 22,8 % katoliklar, 3,3 % mormonlar)
  • yahudiylik: 0,7 %
  • dinsizlar, agnostiklar, ateistlar: 21 %.

Shaxslar

Gavayi nomi bilan atalganlar

Quyidagi geologik atamalar:

Biologiyada:

Madaniyatda:

Adabiyotlar

Havolalar