Buyuk Xitoy devori

Buyuk Xitoy devori
xit. 长城
Цзиньшаньлин близ Пекина
Jinshanlin yaqinida Pekin
40°25′ shim. keng. 116°05′ sharq. uz.HGYaO
Turi chegara istehkomi[tahrir]
Mamlakat  Xitoy
Joylashuvi Xebey, Pekin, Tyanszin, Shansi, Ichki Mo‘g‘uliston, Shensi, Ninsya-Xuey avtonom rayoni, Gansu provinsiyasi, Shinjon-Uyg‘ur avtonom rayoni, Shandun, Xenan, Xubey, Xunan, Sichuan va Sinxay
Asoschisi Sin Shixuandi
Asos solingan sana Miloddan avvalgi III asr
Qurilishi Miloddan avvalgi III asr — 1644
Maqomi Davlat muhofazasida.
UNESCOning Jahon merosi obyekti.
Dunyoning yangi yetti mo‘jizasidan biri
Balandligi o‘rtacha 6 metrdan 8 metrgacha, eng baland joyi 16 metrga yetadi
Materiali ohaktosh
Veb-sayti whc.unesco.org/en/list/4…
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Qurilish tarixi xaritada tasvirlangan
Xitoy Kommunistik partiyasining 100 yilligiga bag‘ishlangan Serbiyaning 2021-yilgi pochta markasidagi Buyuk Xitoy devori

Buyuk Xitoy devori (xit. an’anaviy yozuvda 長城, soddalashtirilgan yozuvda 长城, pinyin Chángchéng, so‘zma-so‘z: «Uzun devor» yoki xit. an’anaviy yozuvda 萬里長城, soddalashtirilgan yozuvda 万里长城, pinyin Wànlǐ Chángchéng, so‘zma-so‘z: «Uzunligi 10 000 li») — ajratib turuvchi devor, uzunligi qariyb 9000 km (umumiy uzunligi — 21,2 ming km) bo‘lgan, qadimgi Xitoyda qurilgan va eng yirik me’moriy yodgorlik.

Xitoy tilida devor loyihasini bildiruvchi (长城, Chángchéng) so‘zi «bukilmas qudratli kuch, yengib bo‘lmas to‘siq» degan ko‘chma ma’noni ham olgan.

Buyuk Xitoy devori Xitoy Xalq Respublikasi davlat madhiyasida ham tilga olinadi.

Tavsif

Devor Shimoliy Xitoy bo‘ylab 8851,9 km masofaga cho‘zilgan, Badalin qismida esa Pekinga juda yaqin joylashgan (bu Min sulolasi davrida qurilgan so‘nggi inshootning uzunligi bo‘lib, unga 6259 km bevosita devorlar, 359 km xandaqlar, 2232 km esa tabiiy mudofaa to‘siqlari — tepaliklar va daryolar kiradi).

Devorning barcha tarmoqlari bilan birgalikdagi uzunligi 21 196 kilometrni tashkil etadi.

Buyuk Xitoy devorining qalinligi yuqori qismida 5—6 m, pastki qismida esa 7 m dan oshmaydi; balandligi o‘rtacha 6 dan 8 m gacha, eng baland joyida 16 m ga yetadi.

Inshoot Inshan tog‘ tizmasi bo‘ylab cho‘zilib, barcha tog‘ tarmoqlarini aylanib o‘tadi va tik ko‘tarilishlar hamda juda chuqur daralarni kesib o‘tadi.

Ko‘p asrlar davomida devorning nomi o‘zgarib kelgan. Dastlab u «To‘siq», «G‘ov» yoki «Qal’a» deb atalgan. Keyinchalik devorga «Binafsharang chegara» va «Tuproq ajdahosi» kabi yanada shoirona nomlar berilgan.

Tarixi

Devorning dastlabki qismlarini qurish ishlari miloddan avvalgi III asrda, ya’ni Urushayotgan podsholiklar davrida (miloddan avvalgi 475—221-yillar) davlatni xunnlardan himoya qilish uchun boshlangan.

Markaziy Xitoy tekisliklarida rivojlanib, yirik savdo markazlariga aylangan aholi manzillari ko‘chmanchilarning e’tiborini tortgan. Ular Inshan ortidan tez-tez hujumlar uyushtira boshlagan. Sin, Vey, Yan, Chjao kabi yirik podsholiklar shimoliy chegaralarida mudofaa devorlari qurishga uringan. Bu devorlar shibbalangan tuproqdan qurilgan inshootlar edi. Vey podsholigi taxminan miloddan avvalgi 353-yilda Sin podsholigi bilan chegarada devor qurgan. Sin va Chjao podsholiklari taxminan miloddan avvalgi 300-yilda, Yan podsholigi esa taxminan miloddan avvalgi 289-yilda devor qurgan. Keyinchalik alohida qurilgan devor qismlari birlashtirilib, yagona inshoot hosil qilingan.

Sin Shixuandi (miloddan avvalgi 259—210-yillar) barcha podsholiklarni imperiyaga birlashtirgan va imperiya misli ko‘rilmagan qudratga erishgan. Ko‘chmanchi xalqlardan ishonchli himoyalanish har qachongidan ham muhim bo‘lgan. Sin Shixuandi Inshan bo‘ylab Buyuk devor qurishga farmon bergan. Ilgari qurilgan devor qismlari mustahkamlanib, balandlashtirilib, yangi qismlar bilan birlashtirilgan va uzaytirilgan, podsholiklarni ajratib turgan eski qismlar esa buzib tashlangan. Qurilishga rahbarlik qilish qo‘mondon Men Tyanga topshirilgan.

Qurilish 10 yil davom etgan va ko‘plab qiyinchiliklarga duch kelgan. Asosiy muammo zarur infratuzilmaning yo‘qligi edi: yo‘llar bo‘lmagan, ishchilar uchun yetarli suv va oziq-ovqat topilmagan. Qurilishda qatnashganlar soni 300 ming kishiga yetgan, ayrim hisob-kitoblarga ko‘ra, Sin davrida jalb etilgan quruvchilarning umumiy soni 2 millionga yetgan. Qurilishga qullar, askarlar va dehqonlar jalb qilingan. Epidemiyalar va og‘ir mehnat oqibatida kamida o‘n minglab odam halok bo‘lgan. Xalqning devor qurilishiga majburan safarbar etilishidan noroziligi qo‘zg‘olonlarga sabab bo‘lgan va Sin sulolasining qulash omillaridan biriga aylangan.

Bunday ulkan inshootni qurish uchun hududning relyefi nihoyatda murakkab edi: devor tog‘ tizmasi bo‘ylab, barcha tog‘ tarmoqlarini aylanib o‘tgan, baland ko‘tarilishlar va chuqur daralarni kesib o‘tishga to‘g‘ri kelgan. Biroq aynan shu holat inshootning o‘ziga xosligini belgilagan — devor tabiiy manzaraga nihoyatda uyg‘un singib ketgan va u bilan yaxlit ko‘rinish hosil qilgan.

Sin davrigacha devorning katta qismi juda oddiy materiallardan, asosan tuproqni shibbalash orqali qurilgan. Xivich yoki qamishdan yasalgan to‘siqlar orasiga loy, shag‘al va boshqa mahalliy materiallar qatlamlab joylashtirilib, zichlangan. Bunday devorlar uchun materiallarning asosiy qismini o‘sha joyning o‘zidan olish mumkin bo‘lgan. Ba’zan g‘ishtlardan foydalanilgan, biroq ular pishirilmagan, quyoshda quritilgan g‘ishtlar edi.

Devorning xalq orasidagi xitoycha «tuproq ajdahosi» nomi aynan qurilish materiallari bilan bog‘liq bo‘lsa kerak. Sin davrida ayrim qismlarda zichlangan tuproq qatlamlari ustiga bir-biriga zich qilib qo‘yilgan tosh plitalardan foydalanila boshlangan. Devorning sharqiy qismlarini qurishda tosh konstruksiyalar keng qo‘llangan. Mahalliy sharoitda tosh topish qiyin bo‘lgan g‘arbiy hududlarda (hozirgi Gansu, Shensi provinsiyalari hududida) esa katta tuproq ko‘tarma qurilgan.

Devorning o‘lchamlari qismlarga qarab farq qilgan. O‘rtacha ko‘rsatkichlari quyidagicha: balandligi — 7,5 m, tishsimon to‘siqlari bilan — 9 m, tepa qismining kengligi — 5,5 m, poydevorining kengligi — 6,5 m. Tishsimon to‘siqlar devorning tashqi tomonida joylashgan bo‘lib, oddiy to‘g‘ri to‘rtburchak shaklga ega. Devorning ajralmas qismini minoralar tashkil etadi. Devor qurilishidan oldin barpo etilgan ayrim minoralar keyinchalik unga qo‘shilgan. Bunday minoralarning kengligi ko‘pincha devordan torroq, joylashuvi esa tartibsiz bo‘lgan. Devor bo‘ylab taxminan 25 mingta minora mavjud. Devor bilan birga qurilgan minoralar bir-biridan 200 metrgacha masofada joylashgan (bu o‘qning uchish masofasi).

Me’moriy yechimi jihatidan farqlanadigan bir necha turdagi minoralar mavjud. Eng keng tarqalgani — rejasi to‘g‘ri to‘rtburchak bo‘lgan ikki qavatli minoralar. Ularning yuqori maydonchasida shinaklar bo‘lgan. Shuningdek, devorda gulxan olovi ko‘rinadigan masofada (taxminan 10 km) signal minoralari joylashgan. Ular orqali dushmanning yaqinlashuvi kuzatilgan va xabar berilgan. Devor orqali o‘tish uchun o‘n ikkita darvoza qurilgan va vaqt o‘tishi bilan ular mustahkam chegara istehkomlariga aylangan.

Xususan, Xan sulolasi hukmronligi davrida (miloddan avvalgi 206-yil — milodiy 220-yil) devor g‘arbga, Dunxuanga qadar uzaytirilgan. Bundan tashqari, savdo karvonlarini ko‘chmanchilar hujumidan himoya qilish uchun cho‘l ichkarisigacha cho‘zilgan qo‘riqlash minoralari tizmasi qurilgan. Keyingi Jin sulolasi arxeologlarning baholashicha, 10 000 km ga yaqin devorni tiklagan va qurgan — bu Sin sulolasi davridagidan ikki baravar ko‘p. Jin sulolasi XII asrda bu ishni boshlagan va bir vaqtning o‘zida 750 000 kishigacha safarbar etgan.

Buyuk devorning bizgacha saqlanib qolgan qismlari asosan Min sulolasi davrida qurilgan (1368—1644). Bu davrda asosiy qurilish materiallari g‘isht va tosh bloklar bo‘lib, ular inshootni mustahkamroq qilgan. Tosh bloklarni terishda yopishqoq guruch bo‘tqasi bilan so‘ndirilgan ohak aralashmasi ishlatilgan. Min sulolasi davrida devor sharqdan g‘arbga Shanxayguan istehkomidan, sohil bo‘ylab Boxay qo‘ltig‘i (Lyaodun qo‘ltig‘i, boshqa ma’lumotlarga ko‘ra) Sariq dengiz sohilidan Yuy menguan istehkomigacha, hozirgi Gansu provinsiyasi bilan Shinjon-Uyg‘ur avtonom rayoni tutashgan hududgacha cho‘zilgan .

Buyuk Xitoy devori yaqinidagi so‘nggi jang 1938-yilda Xitoy va Yaponiya o‘rtasida bo‘lib o‘tgan.

Xitoyliklar va Buyuk Xitoy devori

Quyidagi iqtibos yozilgan yodgorlik: she’r Mao Szedun «Lyupanshan» (xit. soddalashtirilgan yozuvda 六盘山): «Buyuk Xitoy devorida bo‘lmagan odam haqiqiy xitoylik emas», Badalin

Devorning tinimsiz qurilishi va tiklanishi xalq hamda davlat kuchini holdan toydirgan, ammo uning mudofaa inshooti sifatidagi ahamiyati shubha ostida bo‘lgan. Dushmanlar istasa, zaif mustahkamlangan joylarini oson topgan yoki qo‘riqchilarni pora evaziga o‘z tomoniga og‘dirgan. Ba’zan hujum paytida qo‘riqchilar bong urishga jur’at qilmay, dushmanni indamay o‘tkazib yuborgan.

Xitoy olimlari uchun devor Min sulolasi davridagi harbiy zaiflik va navbatdagi bosqinchilarga taslim bo‘lish timsoliga aylangan. XVII asr tarixchisi va shoiri Van Situn shunday yozgan:

Sin xalqi barbarlardan himoyalanish uchun Uzun devor qurgan.
Uzun devor yuksalgan, imperiya esa tanazzulga yuz tutgan.
Odamlar hozir ham uni masxara qilishadi…
Sharqda devorlar qurilishi e’lon qilinishi bilanoq,
G‘arbda barbarlar galasi hujum qilgani haqida xabar kelardi…

Min sulolasi qulagach, Sin sulolasi imperatori unga bag‘ishlab she’r yozgan. Unda devor haqida quyidagilar aytilgan:

Siz uni o‘n ming li masofaga, dengizgacha cho‘zib qurdingiz,
Lekin barcha xarajatlaringiz behuda ketdi —
O‘z xalqingizning kuchini quritdingiz.
Axir qachon imperiya sizniki bo‘lgan edi?

Sin sulolasi davridagi xitoyliklar yevropaliklarning foydasiz inshootga qiziqishidan hayratda qolishgan.

Hozirgi Xitoy madaniyatida devor yangicha ma’no kasb etgan. Harbiy sohadagi muvaffaqiyatsizliklardan qat’i nazar, u xalqning matonati va bunyodkorlik qudrati timsoliga aylangan. Buyuk Xitoy devorining ayrim qismlaridagi yodgorliklarda quyidagi she’rdan olingan iqtibos yozilgan: Mao Szedun qalamiga mansub «Lyupanshan» (xit. soddalashtirilgan yozuvda 六盘山): «Buyuk Xitoy devoriga bormagan odam haqiqiy xitoylik emas» (xit. soddalashtirilgan yozuvda 不到长城非好汉).

Har yili ommabop yengil atletika marafoni — «Buyuk devor» marafoni o‘tkaziladi. Unda sportchilar masofaning bir qismini devorning ustki qismi bo‘ylab yugurib o‘tadilar.

Devorning yemirilishi va qayta tiklanishi

Buyuk Xitoy devorining 1907-yildagi fotosurati

Ko‘p yillik sa’y-harakatlarga qaramay, devor muntazam yemirilib, xarobaga aylangan. Bu davrda Sin imperiyasi (1644—1911) manjurlari, devordan oshib o‘tishda xiyonat qilgan U Sangui yordamidan foydalanishgan; keyinchalik ular devorga bepisand munosabatda bo‘lishgan.

Devorning tiklanmagan qismi

Sin sulolasining uch asrlik hukmronligi davomida Buyuk devor vaqt ta’sirida deyarli vayron bo‘lgan. Faqat Pekin — Badalin nomli kichik qism saqlab turilgan; u o‘ziga xos «poytaxt darvozasi» vazifasini bajargan. 1899-yilda Amerika gazetalari devor butunlay buzib tashlanishi va o‘rnida avtomobil yo‘li qurilishi haqida mish-mish tarqatgan.

Aynan 1984-yilda tashabbuskor Den Syaopin Buyuk Xitoy devorini qayta tiklash dasturini boshlagan. U Xitoy va xorijiy kompaniyalar hamda xususiy shaxslar mablag‘lari hisobidan moliyalashtirilgan. 1980-yillarning oxirida Pekinda devorni tiklashga bag‘ishlangan yirik san’at auksioni o‘tkazilgan; u Parij, London va Nyu-Yorkda televideniye orqali namoyish etilgan. Auksiondan oldin G‘arb madaniyat arboblari va Xitoyning yuqori martabali amaldorlari uchun ziyofat uyushtirilgan. Unda rassom Arman hammaning ko‘z o‘ngida skripkani devorga urib parchalagan va bo‘laklaridan auksionda sotiladigan panno yaratmoqchi bo‘lgan. Tomoshabinlar uning bu ishiga shunchalik qattiq hushtakbozlik bilan norozilik bildirganki, Fransiya delegatsiyasi zalni tark etishga majbur bo‘lgan. Auksionda xitoylik xaridorlar Armanning asarlariga qiziqmagan. Shuning uchun u obro‘sini saqlash maqsadida o‘z asarlarini o‘zi sotib olishga majbur bo‘lgan.

Ta’mirlash ishlari o‘tkazilganiga qaramay, sayyohlik hududlaridan uzoqdagi devor qoldiqlari hozir ham vayron holatda. Ayrim qismlar devor joylashgan yerlarda qishloqlar qurilishi yoki uning toshlaridan qurilish materiali sifatida foydalanilishi, boshqalari esa avtomobil va temir yo‘llari hamda boshqa uzun infratuzilma obyektlari qurilishi sababli yemirilmoqda. Ayrim qismlarga vandallar graffiti chizadi.

Minsin uyezdidagi 70 kilometrlik devor qismi Gansu provinsiyasida, mamlakat shimoli-g‘arbidagi hududda kuchli eroziyaga uchrayotgani xabar qilinmoqda. Buning sababi — Xitoyda 1950-yillardan boshlab qishloq xo‘jaligining jadal usullaridan foydalanilishi. Natijada yerosti suvlari kamaygan va hudud kuchli qum bo‘ronlari paydo bo‘ladigan asosiy manba va markazlardan biriga aylangan. Devorning 40 km dan ortiq qismi allaqachon yo‘qolgan, faqat 10 km qismi o‘z o‘rnida turibdi; ayrim joylarda balandligi besh metrdan ikki metrgacha pasaygan.

2007-yilda Xitoy va Mo‘g‘uliston chegarasida Uilyam Lindsi devorning sezilarli uzunlikdagi qismini topgan; u Xan sulolasi davriga oid deb topilgan. 2012-yilda Uilyam Lindsi ekspeditsiyasi Mo‘g‘ulistonda devorning yo‘qolgan yana bir qismini kashf etgan.

2012-yilda uzunligi 36 metr bo‘lgan devor qismi Xebey provinsiyasida kuchli yomg‘irlar tufayli qulagan. Hech kim jabrlanmagan. Hodisa 6-avgustda sodir bo‘lgan, ammo rasmiy xabar to‘rt kundan so‘ng e’lon qilingan.

Devor haqidagi afsonalar

Devor — «yangi qurilgan inshoot»

Ba’zan devor nisbatan yaqinda — XVI, XIX yoki hatto XX asrda qurilgan degan da’volar uchraydi. Aslida bu devor balandligi va g‘isht terilishi turlicha ekanligi, ayrim joylari vayron bo‘lgani va muntazam qayta tiklangani sababli yuzaga kelgan xomxayoldir. Pekin yaqinidagi sayyohlar tashrif buyuradigan namoyish qismi esa XX asr o‘rtalarida zamonaviy texnologiyalar bilan tiklangan.

Devorning Oydan ko‘rinishi

Devor Oydan ko‘rinadi degan afsona haqidagi eng dastlabki ma’lumotlardan biri 1754-yilda ingliz qadimiy buyumlar tadqiqotchisi Uilyam Stukli yozgan maktubda uchraydi. Stukli: «Uzunligi 128 km bo‘lgan bu ulkan devordan (gap Adrian vali haqida ketmoqda) faqat Xitoy devori ustun. U hatto globusda juda katta joy egallaydi, buning ustiga Oydan ham ko‘rinadi», deb yozgan. Buni Genri Norman (ingl. Sir Henry Norman)— ingliz jurnalisti va siyosatchisi ham bu haqda yozgan. 1895-yilda u shunday degan: «… qadimiyligidan tashqari, bu devor Oydan ko‘rinadigan inson yaratgan yagona inshoot». XIX asr oxirida Mars kanallari mavzusi qizg‘in muhokama qilingan. Balki shu sabab sayyoralardagi uzun va ingichka jismlar koinotdan uzoq masofada ham ko‘rinadi degan tasavvur paydo bo‘lgandir. Buyuk Xitoy devorining Oydan ko‘rinishi haqidagi fikr 1932-yildagi mashhur Amerika «Ripliga ishoning yoki ishonmang!» (ingl. Ripley's Believe It or Not!) komikslarida, shuningdek, 1938-yilda chiqqan «Mo‘jizalarning ikkinchi kitobi» (Second Book of Marvels) nomli kitobda, amerikalik sayohatchi Richard Xolliberton (ingl. Richard Halliburton).

asarida ham uchragan. Bu afsona bir necha marta rad etilgan, ammo hanuz ommaviy madaniyatdan chiqib ketmagan. Devorning eng katta kengligi — 9,1 metr, rangi esa deyarli o‘zi joylashgan tuproq rangiga o‘xshaydi. Optikaning ajrata olish qobiliyatini (obyektgacha masofaning optik tizimning kirish qorachig‘i diametriga nisbatini — inson ko‘zi uchun bir necha millimetr, yirik teleskoplar uchun bir necha metr) hisobga olsak, Oy yuzasidan faqat atrof fonidan keskin ajralib turadigan, diametri 10 kilometr yoki undan katta (bu 1 burchak minutiga to‘g‘ri keladi) bo‘lgan obyektgina oddiy ko‘z bilan ko‘rinishi mumkin. Oydan Yergacha o‘rtacha masofa 384 393 kilometr. Oydan qaralganda Buyuk Xitoy devorining taxminiy kengligi 3,2 kilometr masofadan qaralgan inson sochi qalinligidek ko‘rinadi. Uni Oydan ko‘rish uchun ko‘rish qobiliyati odatdagidan 17000 marta o‘tkirroq bo‘lishi kerak.

Devorning Yer orbitasidan ko‘rinishi

Buyuk Xitoy devorining sun’iy yo‘ldoshdan olingan tasviri

Buyuk Xitoy devorining orbitadan (Yer sathidan 200 km dan yuqorida) ko‘rinishi masalasi ko‘proq bahsli. NASA ma’lumotlariga ko‘ra, devor faqat eng qulay sharoitlarda zo‘rg‘a ajratiladi. U boshqa sun’iy inshootlardan ko‘ra yaxshiroq ko‘rinmaydi. Ayrim mualliflar inson ko‘zining optik imkoniyatlari hamda ko‘z to‘r pardasidagi fotoretseptorlar orasidagi masofa tufayli devorni hatto past orbitadan oddiy ko‘z bilan ko‘rib bo‘lmasligini aytadilar. Buning uchun ko‘rish qobiliyati odatdagidan 7,7 marta o‘tkirroq bo‘lishi kerak.

Astronavt Uilyam Poug koinotdagi Skayleb stansiyasida bo‘lganida dastlab devorni ko‘rdim deb o‘ylagan, ammo aslida Xitoyning Buyuk kanalini Pekin yaqinida ko‘rgan ekan. Devorni u durbin yordamida ko‘ra olgan, biroq durbinsiz devor bilinmaganini aytgan. Astronavt va AQSH senatori Edvin Garn o‘zining Speys shattl bortida 1985-yilda Yer orbitasidan devorni oddiy ko‘z bilan ko‘rganini aytgan, ammo bir necha astronavt uning so‘zlariga shubha bildirgan. Yujin Sernan ham: «Yer orbitasidan 160—320 kilometr balandlikda Buyuk Xitoy devori haqiqatan ham oddiy ko‘z bilan ko‘rinadi», deb ta’kidlagan. Edvard Lu, XKS-7 Xalqaro kosmik stansiyasi ekipaji a’zosi esa: «U ko‘plab boshqa obyektlarga qaraganda yomonroq ko‘rinadi. Qayerga qarashni aniq bilishingiz kerak», deb qo‘shimcha qilgan.

2001-yilda Nil Armstrong o‘zining Apollon-11 bortidagi parvozi haqida shunday degan: «Hech bo‘lmaganda o‘z ko‘zimga ko‘ra, men ko‘ra oladigan biror sun’iy obyekt mavjudligiga ishonmayman. Yer orbitasidan Buyuk Xitoy devorini ko‘rganini menga aytgan biror kishini bilmayman… Men ko‘p odamlardan, ayniqsa kunduzi Xitoy ustidan ko‘p marta uchib o‘tganlardan so‘radim, ammo hech biri uni ko‘rmagan».

2003-yil oktabr oyida xitoylik kosmonavt Yan Livey Buyuk Xitoy devorini ko‘ra olmaganini ma’lum qilgan. Bunga javoban Yevropa kosmik agentligi 160—320 kilometr balandlikdagi orbitadan devorni oddiy ko‘z bilan ko‘rish mumkinligi haqida press-reliz e’lon qilgan. Vaziyatga oydinlik kiritish uchun Yevropa kosmik agentligi Buyuk Xitoy devorining kosmosdan olingan suratini chop etgan. Ammo bir hafta o‘tgach, ular xato qilganini tan olgan (suratda devor o‘rniga daryolardan biri aks etgan edi).

Leroy Chiao, amerikalik xitoy millatiga mansub astronavt, Xalqaro kosmik stansiya bortidan devorni suratga olgan. Devor suratda shu qadar noaniq ko‘ringanki, Chiaoning o‘zi ham aynan uni suratga olganiga ishonchi komil bo‘lmagan. Ushbu suratga asoslanib, Xitoyning «China Daily» gazetasi qulay kuzatish sharoitida va qayerga qarashni bilgan holda devorni kosmosdan oddiy ko‘z bilan ko‘rish mumkinligini xabar qilgan. Biroq fotokameraning ajrata olish qobiliyati inson ko‘rish tizimiga nisbatan ancha yuqori bo‘lishi mumkin, undagi optika boshqacha. Shu sababli fotosuratlar devorni inson ko‘zi bilan ajratish mumkinmi, degan savolga javob bo‘la olmaydi.

Buyuk Xitoy devori muzeyi

Muzey 1994-yilda, Xitoy yetakchisi Den Syaopin 1984-yilda boshlagan «Xitoyni sev, Buyuk devorni asra» vatanparvarlik kampaniyasi doirasida qurilgan. U balandligi 10 metr bo‘lgan supada, Badalin qismiga kirish joyidan taxminan 400 metr uzoqlikda joylashgan. 2022-yildan beri rekonstruksiya qilinmoqda. 22-iyun 2022-yilga qadar uning 5741 ta madaniy yodgorligi Yansindagi yaqin tuman madaniyat muassasalariga ko‘chirilgan.

Muzeyni obodonlashtirish bo‘yicha umumiy rejalashtirish 2020-yil boshida boshlangan. Ta’mirlashning asosiy maqsadi — Buyuk Xitoy devorining tarixini yaxshiroq namoyish etish va Urushayotgan podsholiklar davridan (miloddan avvalgi 475—221-yillar) Sin sulolasigacha (1644—1911) bo‘lgan davrga oid, bino hududida topilgan eksponatlarni joylashtirish. Rekonstruksiyadan so‘ng majmuaning uch asosiy hududi jamoatchilik uchun ochiladi: ko‘rgazma zali, tashrif buyuruvchilar markazi va Buyuk devor bo‘yicha xalqaro tadqiqotlar va almashinuv instituti (Great Wall). Ta’mirlash yakunlangach, muzeyning maydoni 16 000 kvadrat metr bo‘lishi kutilmoqda.

Ta’mirdan so‘ng muzey «Buyuk devor ruhi»ni targ‘ib qilish hamda muassasaning tadqiqot, ta’lim va kommunikatsiya vazifalarini rivojlantirish maqsadida ilmiy izlanishlarga ham ko‘proq e’tibor qaratmoqchi. Maqsad — muzeyni Buyuk Xitoy devori merosini kuzatish, devor madaniyati bilan tanishish, inshootning nomoddiy madaniy merosini namoyish etish hamda shu yo‘nalishdagi madaniy va ijodiy loyihalarni ishlab chiqish markaziga aylantirish.

Afsonalar

Afsonaga ko‘ra, devorning quriladigan joyi va yo‘nalishini ishchilarga ulkan ajdaho ko‘rsatgan. U mamlakat chegaralari bo‘ylab yurgan, ishchilar esa uning izlari ustiga devor qurgan. Ayrimlarning aytishicha, devorning umumiy shakli ham uchib yurgan ajdahoga o‘xshaydi.

Eng mashhur afsona Sin sulolasi hukmronligi davrida devor qurilishida majburan ishlatilgan dehqonning xotini Men Szyannyuy haqida. Ayol erining devor ichiga ko‘milgani haqidagi qayg‘uli xabarni eshitib, shu joyga borgan va shu qadar achchiq yig‘laganki, ko‘z yoshlari ta’sirida erining jasadi yashirilgan devor qismi qulab, uning qoldiqlari ko‘rinib qolgan.:136Xitoyning Sinxuandao shahrida Men Szyannyuy ibodatxonasi[xit.] bor, uning oldiga ayolning haykali o‘rnatilgan. Mashhur sovet va rossiyalik xitoyshunos B. L. Riftin ushbu afsonaga bag‘ishlab keng qamrovli monografiya yozgan. Shu asari uchun unga 1961-yilda filologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasi berilgan.

Galereya

Kitoblar

  • Gritsak Ye. N. Pekin va Buyuk Xitoy devori. — M.: Veche, 2005. — 272 bet — (Jahon merosi yodgorliklari). — 5000 nusxa. — ISBN 5-9533-0778-0. (muqovali)
  • Lovell J. Buyuk Xitoy devori = Julia Lovell. The Great Wall / Juliya Lovell; ingliz tilidan A. Yuryev tarjimasi. — M.: AST; AST Moskva, 2008. — 448, [12] bet — (Tarixiy kutubxona). — 2000 nusxa. — ISBN 978-5-17-054851-4, ISBN 978-5-9713-9132-6. (muqovali)

Havolalar