Bor kislotasi
Bor kislotasi kristallari XX asr boshlarida kemadagi shifokorning dori sandig‘ida saqlangan, cho‘kib ketgan traulerdan topilgan dorivor shakldagi bor kislotasi qadoqi
Umumiy ma’lumotlar
Tizimli nomi	Ortoborat kislota
Kimyoviy formula	H3BO3
Ratsional formula	B(OH)3
Fizik xossalari
Agregat holati	Qattiq
Molyar massa	61,83 g/mol
Zichlik	1,435 (+15 °C) g/sm³
Termik xossalari
Harorat
• erish	170,9 °C, 444 K, 340 °F
• qaynash	(573 K, 572 °F) 300 °C
Kimyoviy xossalari
Kislotaning dissotsiatsiya konstantasi ${\displaystyle p{K}_a}$	9,24 (I), 12,74 (II), 13,80 (III)
Eruvchanlik
• suvda	2,52 (0 °C) 4,72 (+20 °C) 5,74 (+25 °C) 19,10 (+80 °C) 27,53 (100 °C)
Tasnifi
Ro‘yxatga olish raqami CAS	10043-35-3
PubChem	7628
Ro‘yxatga olish raqami EINECS	233-139-2
SMILES	B(O)(O)O
InChI	InChI=1S/BH3O3/c2-1(3)4/h2-4H KGBXLFKZBHKPEV-UHFFFAOYSA-N
Kodeks Alimentarius	E284
RTECS	ED4550000
ChEBI	33118
ChemSpider	7346
Xavfsizlik
NFPA 704	0 2 0
Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa.
Vikimedia omboridagi mediafayllar

Bor kislotasi (lotincha nomi acidum Boricum, ortoborat kislota, kimyoviy formulasi — H₃BO₃ yoki B(OH)₃) — kuchsiz kislorod tutuvchi anorganik kislota, unda bor eng yuqori oksidlanish darajasi (+3)da bo‘ladi. Hidsiz, rangsiz, tangachasimon kristall modda. Kristall panjarasi qatlamli triklin tuzilishga ega bo‘lib, unda kislota molekulalari vodorod bog‘lari orqali tekis qatlamlarga birikadi; qatlamlar orasidagi molekulalararo bog‘larning uzunligi 272 pm.

Uni ilk bor nemis kimyogari Vilgelm Homberg 1702-yilda olgan.

Bor kislotasini ilk marta nemis kimyogari Vilgelm Homberg 1702-yilda bura va temir kuporosi minerallarini qizdirish, so‘ng hosil bo‘lgan uchuvchan moddani qayta-qayta sublimatsiyalash orqali tozalash yo‘li bilan sintez qilgan. Homberg uning tinchlantiruvchi ta’sirini ta’riflab, olingan moddani «uchuvchan tinchlantiruvchi kuporos tuzi» (de sel volatile narcotique du vitriol) deb atagan. "Tinchlantiruvchi tuz" (ital. sale sedative) nomi uzoq vaqt davomida saqlanib qolgan, chunki o‘sha paytda ushbu moddaning tarkibi noma’lum edi^{: 489-bet} . Antuan Lavuazye va Giton de Morvo ushbu birikma uchun "bor kislotasi" (frans. acide borique), atamasini kiritib, uning kislota qoldig‘i natriy bilan birgalikda bura tarkibiga kirishini ta’kidlashgan. Bor kislotasining tarkibi 1808-yilda bor elementi kashf etilishi bilan bir vaqtda, mustaqil ravishda Gemfri Devi hamda Jozef Lui Gey-Lyussak va Lui Jak Tenar ishlarida aniqlangan. Keyinchalik, 1811-yilda so‘nggi ikki olim borni kislorodda yondirib, hosil bo‘lgan bor oksidi ni suv bilan reaksiyaga kiritish orqali bor kislotasini olgan.

Xubert Frans Xofer bor kislotasini Toskana hududidagi issiq buloqlar suvida 1778-yilda aniqlagan. 1799-yilda Paolo Maskanyi bor kislotasini o‘z ichiga olgan sassolin mineralini kashf etgan. 1818-yilda Fransua de Larderel Toskanadagi tabiiy manbalardan bor kislotasi ajratib olish bo‘yicha birinchi ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘ygan^{: 492-bet}.

Tabiatda erkin bor kislotasi mineral sassolin ko‘rinishida, issiq buloqlar va mineral suvlarda ham uchraydi.

Bor kislotasi — uch asosli Lyuis kislotasi bo‘lib, ko‘pincha insektitsid, antiseptik, olovdan himoyalovchi vosita, neytron yutgich yoki boshqa kimyoviy birikmalarni olish uchun boshlang‘ich modda sifatida ishlatiladi.

Qizdirilganda ortoborat kislota suvini yo‘qotib, avval metaborat kislotaga, so‘ng tetraborat kislota H₂B₄O₇ga aylanadi. Yanada qizdirilganda suvsizlanib, bor angidridi hosil bo‘ladi.

Bor kislotasining suvli eritmalari umumiy formulasi Н_3m-2nВ_mО_3m-n bo‘lgan poliborat kislotalar aralashmasidir. Tabiatda u sassolin minerali sifatida ham uchraydi.

Qo‘shni qatlamlar orasidagi masofa — 318 pm.

Bor kislotasi juda kuchsiz kislotalik xossalarini namoyon etadi. U suvda nisbatan kam eriydi. Uning kislotalik xossalari H⁺ kationining ajralishi bilan emas, balki gidroksid anionining birikishi bilan bog‘liq:

${\displaystyle 𝖡\mathsf{(}𝖮𝖧{\mathsf{)}}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮\mathsf{\to }𝖧\mathsf{[}𝖡\mathsf{(}𝖮𝖧{\mathsf{)}}_{\mathrm{𝟦}}\mathsf{]}}$

K_a = 5,8⋅10⁻¹⁰ mol/l; pK_a = 9,24.

Uning tuzlari eritmalaridan bor kislotasini boshqa kislotalarning aksariyati oson siqib chiqaradi. Boratlar deb ataladigan tuzlari, odatda, turli poliborat kislotalardan, ko‘pincha ortoborat kislotadan ancha kuchli bo‘lgan tetraborat kislota Н₂В₄О₇dan hosil bo‘ladi.

Juda kuchsiz amfoterlik xossalarini B(OH)₃ namoyon etadi. U beqaror bor gidrosulfatini hosil qiladi: В(HSO₄)₃.

Suvli eritmalarda ortoborat kislotani neytrallash jarayonida ishqorlar bilan reaksiyaga kirishganda (ВО₃)³⁻ ionini tutuvchi ortoboratlar hosil bo‘lmaydi, chunki ortoboratlar gidrolizlanadi va [В(ОН)₄]⁻ ionining hosil bo‘lish konstantasi juda kichik bo‘lgani sababli bu jarayon deyarli to‘liq kechadi. Eritmada tetraboratlar, metaboratlar yoki boshqa poliborat kislotalarning tuzlari hosil bo‘ladi:

${\displaystyle \mathrm{𝟤}𝖭𝖺𝖮𝖧\mathsf{+}\mathrm{𝟦}{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}𝖡{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{⟶}𝖭{𝖺}_{\mathrm{𝟤}}{𝖡}_{\mathrm{𝟦}}{𝖮}_{\mathrm{𝟩}}\mathsf{+}\mathrm{𝟩}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮}$

Ortiqcha ishqor ta’sirida ular metaboratlarga aylantirilishi mumkin:

${\displaystyle \mathrm{𝟤}𝖭𝖺𝖮𝖧\mathsf{+}𝖭{𝖺}_{\mathrm{𝟤}}{𝖡}_{\mathrm{𝟦}}{𝖮}_{\mathrm{𝟩}}\mathsf{⟶}\mathrm{𝟦}𝖭𝖺𝖡{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮}$

Meta- va tetraboratlar gidrolizlanadi, ammo bu jarayon kamroq darajada sodir bo‘ladi (yuqoridagi reaksiyalarning teskari yo‘nalishi).

Boratlarning kislotalangan suvli eritmalarida quyidagi muvozanat holatlari yuzaga keladi:

${\displaystyle \mathrm{𝟥}𝖧\mathsf{[}𝖡\mathsf{(}𝖮𝖧{\mathsf{)}}_{\mathrm{𝟦}}\mathsf{]}\mathsf{\rightleftarrows }{𝖧}^{\mathsf{+}}\mathsf{+}\mathsf{[}{𝖡}_{\mathrm{𝟥}}{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{(}𝖮𝖧{\mathsf{)}}_{\mathrm{𝟦}}{\mathsf{]}}^{\mathsf{-}}\mathsf{+}\mathrm{𝟧}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮}$

${\displaystyle \mathsf{[}{𝖡}_{\mathrm{𝟥}}{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{(}𝖮𝖧{\mathsf{)}}_{\mathrm{𝟦}}{\mathsf{]}}^{\mathsf{-}}\mathsf{+}𝖮{𝖧}^{\mathsf{-}}\mathsf{\rightleftarrows }\mathsf{[}{𝖡}_{\mathrm{𝟥}}{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{(}𝖮𝖧{\mathsf{)}}_{\mathrm{𝟧}}{\mathsf{]}}^{\mathrm{𝟤}\mathsf{-}}}$

Qizdirilganda bor kislotasi metall oksidlarini eritib, tuzlar hosil qiladi:

Oksid ortiqcha bo‘lsa, kalsiy metaborati hosil bo‘ladi:

${\displaystyle \mathrm{𝟤}{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}𝖡{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}𝖢𝖺𝖮\mathsf{\to }\mathrm{𝟥}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮\mathsf{+}𝖢𝖺\mathsf{(}𝖡{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}{\mathsf{)}}_{\mathrm{𝟤}}}$

Oksid yetishmasa, kalsiy tetraborati hosil bo‘ladi:

${\displaystyle \mathrm{𝟦}{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}𝖡{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}𝖢𝖺𝖮\mathsf{\to }\mathrm{𝟨}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮\mathsf{+}𝖢𝖺{𝖡}_{\mathrm{𝟦}}{𝖮}_{\mathrm{𝟩}}}$

Qizdirilganda metallar bilan reaksiyaga kirishadi:

${\displaystyle \mathrm{𝟤}𝖭𝖺\mathsf{+}\mathrm{𝟤}{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}𝖡{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{\to }\mathrm{𝟤}𝖭𝖺𝖡{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{+}\mathrm{𝟤}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}}$

Sekin qizdirilganda bor kislotasining termik parchalanishi ikki bosqichda kechadi:

${\displaystyle {𝖧}_{\mathrm{𝟥}}𝖡{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\underset{}{\overset{107,5^{o}C}{\to }}𝖧𝖡{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮}$

${\displaystyle \mathrm{𝟤}𝖧𝖡{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\underset{}{\overset{150^{o}C}{\to }}{𝖡}_{\mathrm{𝟤}}{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮}$

Konsentrlangan sulfat kislota ishtirokida spirtlar bilan efirlar hosil qiladi:

${\displaystyle {𝖧}_{\mathrm{𝟥}}𝖡{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}\mathrm{𝟥}𝖢{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}𝖮𝖧\mathsf{⟶}\mathrm{𝟥}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮\mathsf{+}𝖡\mathsf{(}𝖮𝖢{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}{\mathsf{)}}_{\mathrm{𝟥}}}$

hosil qiladi. Bu holatda sulfat kislota suvni tortib oluvchi vosita vazifasini bajaradi va bor bilan kislorod orasidagi bog‘larni uzish uchun ortoborat kislotani qo‘shimcha ravishda protonlaydi.

Bormetil efiri В(ОСН₃)₃ ning hosil bo‘lishi Н₃ВО₃ va bor kislotalari tuzlarini aniqlashga xizmat qiladigan sifat reaksiyasidir. Yondirilganda bormetil efiri yorqin yashil alanga bilan yonadi.

Bor kislotasini bura (natriy tetraborat)ni mineral kislota, masalan, xlorid kislota bilan reaksiyaga kiritib olish mumkin:

${\displaystyle 𝖭{𝖺}_{\mathrm{𝟤}}{𝖡}_{\mathrm{𝟦}}{𝖮}_{\mathrm{𝟩}}\mathsf{\cdot }\mathrm{𝟣𝟢}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮\mathsf{+}\mathrm{𝟤}𝖧𝖢𝗅\mathsf{\to }\mathrm{𝟦}{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}𝖡{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}\mathrm{𝟤}𝖭𝖺𝖢𝗅\mathsf{+}\mathrm{𝟧}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮}$

Bor kislotasi, shuningdek, diboran yoki bor trigalogenidlarining gidrolizi natijasida hosil bo‘ladi:

${\displaystyle {𝖡}_{\mathrm{𝟤}}{𝖧}_{\mathrm{𝟨}}\mathsf{+}\mathrm{𝟨}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮\mathsf{\to }\mathrm{𝟤}{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}𝖡{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}\mathrm{𝟨}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}}$

${\displaystyle 𝖡𝖢{𝗅}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}\mathrm{𝟥}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮\mathsf{\to }{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}𝖡{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}\mathrm{𝟥}𝖧𝖢𝗅}$

Bor spirti (lotincha nomi Solutio Acidi borici spirituosa) — bor kislotasining etil spirtidagi eritmasi (odatda 70 % etanolda).

Bor kislotasining 0,5 %, 1 %, 2 %, 3 % va 5 % konsentratsiyali spirtli eritmalari 70 % li etil spirtida tayyorlanadi. Ular antiseptik hamda qichishishga qarshi vosita sifatida piodermiya o‘choqlari atrofidagi sog‘lom terini artish uchun, shuningdek, quloq tomchilari sifatida qo‘llanadi.

Bor kislotasi nazoratsiz ravishda ichga qabul qilinganda xavfli bo‘lishi mumkin. Muntazam qo‘llanganda inson (ayniqsa, bola) organizmida uning xavfli konsentratsiyasi to‘planishi mumkin. Og‘iz orqali qabul qilish natijasidagi zaharlanishda o‘limga olib keladigan doza kattalar uchun 15-20 g, bolalar uchun esa 4-5 g ni tashkil qiladi .

Bor kislotasi 1860-yillardan buyon tibbiyotda antiseptik vosita sifatida qo‘llanadi. U jarohatlarni ta’sirlantirmaydi, ta’mi, hidi va rangi yo‘q. Zamonaviy tibbiyotda bor kislotasining mikroblarga qarshi samaradorligi past deb hisoblanadi.

SSSR Sog‘liqni saqlash vazirligi Farmakologiya qo‘mitasining tavsiyasiga asosan 2-fevral (1987-yil) kuni bor kislotasini bolalarda, shuningdek, homilador va emizikli ayollarda antiseptik sifatida qo‘llashni quyidagi asos bilan taqiqlagan: «…bor kislotasining faolligi past va toksikligi yuqori bo‘lgani sababli uni chaqaloqlarda, shuningdek, homiladorlik hamda emizish davridagi ayollarda antiseptik vosita sifatida ishlatish taqiqlansin».

• yadro reaktorlarida neytronlarni yutish uchun, reaktorning issiqlik tashuvchisida eritilgan holda qo‘llanadi.
• Borli o‘g‘it.
• Laboratoriyalarda bufer eritmalar tayyorlash uchun.
• Tibbiyotda — kattalar uchun mustaqil dezinfeksiyalovchi vosita sifatida, shuningdek, ishqor teriga tekkanidan keyin terini yuvish uchun 2 % li eritma shaklida.
• Bor kislotasi asosida turli kombinatsiyalangan preparatlar (ATX guruhi D08AD), jumladan Teymurov pastasi ishlab chiqariladi.
• plyonkali fotografiyada — mayda donali ochiltirgichlar va kislotali fiksaj eritmalari tarkibida kuchsiz kislotali muhit hosil qilish uchun.
• oziq-ovqat sanoatida oziq-ovqat qo‘shimchasi E284 (Rossiyada bu qo‘shimcha foydalanishga ruxsat berilgan moddalar ro‘yxatiga kirmaydi ).
• Zargarlik va boshqa texnika sohalarida — qattiq (yuqori haroratli) kavsharlash uchun flyuslar tarkibida, masalan, bor kislotasi va bura 1:1 nisbatda.
• Quymakorlikda — pechlarning kislotali futerovkasida bog‘lovchi modda, magniy qotishmalarini quyishda quyilayotgan metall oqimini oksidlanishdan himoya qiluvchi tarkibiy qism.
• Maishiy sharoitda — suvaraklar, chumolilar va qandalalarni yo‘q qilish uchun.
• Quyidagilarni ishlab chiqarishda: keramika, optik tola, shisha tola, shisha,
• Yog‘ochni himoyalashda antipiren sifatida,
• U elektrolitlar tarkibida mis bilan qoplash va nikellashda ishlatiladi.
• Shuningdek, lyuminofor sifatida yoki moddalarning lyuminessensiyasini o‘rganishga mo‘ljallangan o‘quv tajribalarida lyuminofor tarkibiy qismi sifatida ishlatiladi.

• Karapetyans M. X. Drakin S. I. Umumiy va anorganik kimyo. M.: «Ximiya», 1994
• Remi G. «Anorganik kimyo kursi» M.: «Inostrannaya literatura», 1963
• M. D. Mashkovskiy. Dori vositalari. — M.: «Novaya volna» MChJ, 2002. — J. 2. — 608 b. — 25 000 nusxa — ISBN 5-7864-0129-4.