Flesh xotira nima

Flesh-xotira (ingl. flash memory) — yarimo‘tkazgichli elektr orqali qayta dasturlanadigan xotira texnologiyasining bir turi (EEPROM). Bu atama, shuningdek, elektron sxemotexnika da ushbu doimiy xotira qurilmalari ning mazkur yarimo‘tkazgichli texnologiyaasosidagi mikrosxemalar shaklida tayyorlangan yechimlarini anglatadi. Kundalik hayotda esa bu atama qattiq jismli axborot saqlash qurilmalari ning keng turiga nisbatan qo‘llanadi.

USB flesh-to‘plagich. Old tomonda NAND flesh-xotira mikrosxemasi, orqa tomonda esa uning kontrolleri ko‘rinib turibdi

Ushbu maqola yarimo‘tkazgichli texnologiya va u bilan bog‘liq elektron komponentlar haqida; qattiq jismli to‘plagichlar haqida esa alohida maqolalar mavjud: xotira kartasi, USB flesh-to‘plagich.

Ixchamligi, arzonligi, mexanik mustahkamligi, katta sig‘imi, ishlash tezligi va kam energiya sarfi tufayli flesh-xotira ko‘chma raqamli qurilmalar va axborot tashuvchilarda keng qo‘llanadi. Ushbu texnologiyaning jiddiy kamchiligi — tashuvchilarning cheklangan xizmat muddati , shuningdek, statik elektr, rentgen va gamma-nurlanish, kosmik nurlanish.

Tarixi

Flesh-xotira texnologiyasining o'tmishdoshlari sifatida ultrabinafsha nurlar yordamida o‘chiriladigan doimiy xotira qurilmalari (EPROM) va elektr yordamida o‘chiriladigan doimiy xotira qurilmalari (EEPROM)ni ko‘rsatish mumkin. Bu qurilmalarda ham suzuvchi zatvorli tranzistorlarmatritsasi bo‘lib, suzuvchi zatvorga elektronlarni kiritish («yozish») yupqa dielektrikda kuchli elektr maydon kuchlanganligi ni hosil qilish orqali amalga oshirilgan. Biroq suzuvchi zatvordan elektronlar ni chiqarish («o‘chirish») uchun teskari yo‘nalishdagi maydon kerak bo‘lsa, matritsadagi komponentlar ulanishlari egallaydigan maydon keskin ortgan. Shu sababli ikki xil qurilma paydo bo‘lgan: birida o‘chirish zanjirlaridan voz kechilib, bir marta yoziladigan yuqori zichlikdagi xotira olingan; boshqasida esa sig‘imi ancha kichik bo‘lsa-da, to‘liq funksiyali qurilma yaratilgan.

Shu bois muhandislarning sa’y-harakatlari o‘chirish zanjirlarini zich joylashtirish muammosini hal qilishga qaratildi. Bu ish Toshiba kompaniyasi muhandisi Fudzi Masuoka tomonidan 1984-yilda qilingan ixtiro bilan muvaffaqiyatli yakunlandi. «Flesh» nomi ham Toshiba kompaniyasida — Syodzi Ariizumitomonidan taklif qilingan: unga xotira tarkibini o‘chirish jarayoni fotoapparat chaqnog‘i (ingl. flash)ni eslatgan. Masuoka o‘z ishlanmasini 1984-yilda IEEE International Electron Devices Meeting (IEDM) konferensiyasida taqdim etgan. Konferensiya San-Fransiskoda bo‘lib o‘tgan..

1988-yilda Intel kompaniyasi NOR turidagi birinchi tijoriy flesh-xotira chipini ishlab chiqardi.

NAND turidagi flesh-xotira Toshiba tomonidan 1989-yilda International Solid-State Circuits Conference.

Ishlash prinsipi

Suzuvchi zatvorli tranzistor

Flesh-xotiraning asosiy komponenti — suzuvchi zatvorli tranzistor. U MOS-tranzistorlarning bir turi hisoblanadi. Uning farqi shundaki, boshqaruvchi zatvor va p-qatlam orasida qo‘shimcha (suzuvchi) zatvor joylashgan. Suzuvchi zatvor izolyatsiyalangan bo‘lib, unda saqlanadigan manfiy zaryad uzoq vaqt davomida saqlanib qoladi.

SLC va MLC

Elementar yacheykasi bitta axborot biti ni yoki bir nechta bitni saqlaydigan qurilmalar farqlanadi. Bir bitli yacheykalarda suzuvchi zatvordagi zaryadning faqat ikki darajasi ajratiladi. Bunday yacheykalar bir darajali (single-level cell, SLC) deb ataladi. Ko‘p bitli yacheykalarda zaryadning ko‘proq darajasi farqlanadi; ular ko‘p darajali (multi-level cell, MLC) deb ataladi. MLC qurilmalari SLC qurilmalariga qaraganda arzonroq va sig‘imi kattaroq, biroq ularga murojaat qilish vaqti ko‘proq hamda qayta yozishlarning ruxsat etilgan maksimal soni taxminan o‘n baravar kam.

Odatda MLC deganda har bir yacheykada 4 ta zaryad darajasi (2 bit) bo‘lgan xotira tushuniladi. Sig‘im birligiga nisbatan yanada arzonroq, 8 darajali (3 bitli) xotira TLC (Triple Level Cell) yoki 3bit MLC (Samsung uni shunday ataydi) deyiladi. Har bir yacheykada 16 daraja (4 bit) bo‘lgan QLC (quad-level cell) qurilmalari ham mavjud. 2018-yil avgustida Samsung Electronics kompaniyasi QLC V-NAND xotirasiga asoslangan SSD larni ommaviy ishlab chiqarishni boshlaganini e’lon qildi.

2016-yilga kelib ko‘p darajali xotira bozorda ustunlik qila boshladi. Shunga qaramay, sig‘imi bir necha baravar kam bo‘lgan SLC mahsulotlari ham o‘ta mas’uliyatli vazifalar uchun ishlab chiqilishi va ishlab chiqarilishi davom etmoqda.

Audioxotira

MLC yacheykalari g‘oyasining tabiiy rivoji — yacheykaga analog signalni yozish fikri edi. Bunday analog flesh-mikrosxemalar, asosan, ko‘p nusxada ishlab chiqariladigan arzon mahsulotlarda nisbatan qisqa ovoz parchalarini ijro etish uchun qo‘llanadi. Ular oddiy o‘yinchoqlar, ovozli tabriknomalar, avtomatik javob berish qurilmalari va boshqa mahsulotlarda ishlatilishi mumkin.

NOR va NAND

NOR flesh-xotirasining olti yacheykasi joylashuvi
8 yacheykali NAND flesh-xotirasining bir ustuni tuzilishi

Flesh-xotira yacheykalarning massivga ulanish usuliga ko‘ra farqlanadi.

NOR tuzilmasida an’anaviy ikki o‘lchamli o‘tkazgichlar matritsasiqo‘llanadi. Unda har bir satr va ustun kesishmasida bittadan yacheyka joylashgan. Bunda satr o‘tkazgichi tranzistorning stokiga, ustun o‘tkazgichi esa ikkinchi zatvoriga ulangan. Istok barcha yacheykalar uchun umumiy taglikka ulangan.

NAND tuzilmasi — uch o‘lchamli massiv. Uning asosida NOR dagidek matritsa yotadi, ammo har bir kesishmada bitta tranzistor o‘rniga ketma-ket ulangan yacheykalar ustuni joylashtiriladi. Bunday tuzilmada bitta kesishmada ko‘plab zatvor zanjirlari hosil bo‘ladi. Joylashish zichligini keskin oshirish mumkin (chunki ustundagi har bir yacheykaga faqat bitta zatvor o‘tkazgichi keladi), biroq yacheykalarga o‘qish va yozish uchun murojaat qilish algoritmi ancha murakkablashadi. Bundan tashqari, har bir liniyada ikkita MOS-tranzistor o‘rnatiladi: yacheykalar ustuni bilan bit liniyasi orasida joylashgan bit liniyasini tanlash tranzistori (ingl. bit line select transistor) va yerga ulanishdan oldin joylashgan yerga ulashni tanlash tranzistori (ingl. ground select transistor).

NOR texnologiyasi har bir yacheykaga alohida tezkor murojaat qilish imkonini beradi, biroq yacheyka katta maydon egallaydi. NAND da esa, aksincha, yacheyka maydoni kichik, ammo katta yacheykalar guruhiga bir vaqtning o‘zida murojaat qilish nisbatan uzoq davom etadi. Shu bois ularning qo‘llanish sohalari ham farqlanadi: NOR mikroprotsessor dasturlarini bevosita saqlaydigan xotira sifatida ham, kichik yordamchi ma’lumotlarni saqlash uchun ham ishlatiladi.

NOR va NAND nomlari massivdagi yacheykalarning ulanish sxemasi CMOSmantiqiy mikrosxemalaridagi NORva NANDelementlari sxemalariga o‘xshashligidan kelib chiqqan.

NAND ko‘pincha USB flesh-to‘plagichlar, xotira kartalari, SSDlarda; NOR esa o‘rnatilgan tizimlar.

da qo‘llanadi. Yacheykalarni massivga birlashtirishning boshqa variantlari ham bo‘lgan, ammo ular keng tarqalmagan.

O‘qish

O‘qish uchun boshqaruvchi zatvorga musbat kuchlanish beriladi. Agar suzuvchi zatvorda zaryad bo‘lmasa, tranzistordan tok o‘ta boshlaydi. Aks holda istok bilan stok orasida tok yuzaga kelmaydi. MLC yacheykalarida bir nechta o‘lchashni amalga oshirish kerak.

NOR

Muayyan xotira yacheykasini o‘qish uchun uning boshqaruvchi zatvoriga oraliq kuchlanish (tranzistor faqat suzuvchi zatvorda zaryad bo‘lmagandagina tok o‘tkazishi uchun yetarli bo‘lgan kuchlanish) berilishi kerak. Shu liniyadagi boshqa yacheykalarning tok o‘tkazishini oldini olish uchun ularga minimal kuchlanish beriladi. Agar kerakli yacheykada zaryad bo‘lmasa, bit liniyasi (ingl. bit line) bilan yer orasida tok hosil bo‘ladi.

NAND

Bu tuzilmada ham tanlangan yacheykaning boshqaruvchi zatvoriga oraliq kuchlanish beriladi. Liniyadagi boshqa boshqaruvchi zatvorlarga esa tokni albatta o‘tkazishini ta’minlaydigan yuqoriroq kuchlanish uzatiladi. Natijada tanlangan yacheykada zaryad bo‘lmasa, yer bilan liniya orasida tok paydo bo‘ladi.

Yozish

Yozish jarayonida zaryadlar suzuvchi zatvorga o‘tishi kerak, biroq u oksid qatlami bilan izolyatsiyalangan. Zaryadlarni o‘tkazish uchun tunnellanish effektidan foydalanish mumkin. Zaryadni chiqarish uchun boshqaruvchi zatvorga katta musbat kuchlanish beriladi: manfiy zaryad tunnellanish effekti tufayli suzuvchi zatvorni tark etadi. Aksincha, suzuvchi zatvorni zaryadlash uchun katta manfiy kuchlanish berilishi kerak.

Yozishni yuqori energiyali zaryad tashuvchilar injeksiyasiyordamida ham amalga oshirish mumkin. Istok bilan stok orasidan yuqori kuchlanish ostida tok o‘tayotganda elektronlar oksid qatlamidan o‘tib, suzuvchi zatvorda qolishi mumkin. Buning uchun boshqaruvchi zatvorda injeksiya uchun potensial hosil qiladigan musbat zaryad bo‘lishi zarur.

MLC da turli qiymatlarni yozish uchun turli kuchlanishlar va ularni berish davomiyligidan foydalaniladi.

Har bir yozish oksid qatlamiga oz miqdorda zarar yetkazadi, shuning uchun yozishlar soni cheklangan.

NOR va NAND tuzilmalarida yozish ikki bosqichdan iborat: avval liniyadagi barcha tranzistorlar 1 (zaryad yo‘q) holatiga keltiriladi, keyin kerakli yacheykalar 0 holatiga o‘tkaziladi.

NOR

Birinchi bosqichda yacheykalarni tozalash tunnellanish effekti yordamida bajariladi: barcha boshqaruvchi zatvorlarga katta kuchlanish beriladi. Muayyan yacheykani 0 holatiga o‘tkazish uchun yuqori energiyali zaryad tashuvchilar injeksiyasi ishlatiladi. Bit liniyasiga katta kuchlanish beriladi. Bu effektning ikkinchi muhim sharti — boshqaruvchi zatvorda musbat zaryadlarning mavjudligi. Musbat kuchlanish faqat ayrim tranzistorlarga beriladi, qolganlariga esa manfiy kuchlanish uzatiladi. Shu tariqa nol faqat tanlangan yacheykalarga yoziladi.

NAND

NAND dagi birinchi bosqich NOR dagiga o‘xshaydi. Ammo NOR dan farqli ravishda yacheykaga nol yozish uchun tunnellanish effektidan foydalaniladi. Tanlangan boshqaruvchi zatvorlarga katta manfiy kuchlanish beriladi.

3D NAND

3D NAND. Qizil gorizontal qismlar — zatvorlar. Qizil vertikal qismlar — maydoniy tranzistorlarning kanallari. Sariq yo‘lak — suzuvchi zatvorlar

NAND sxemotexnikasi kristallda yacheykalar blokini vertikal joylashtirish uchun qulay bo‘lib chiqdi. Kristall yuzasiga o‘tkazuvchi va izolyatsiyalovchi qatlamlar navbatma-navbat yotqiziladi; ular zatvor o‘tkazgichlari va zatvorlarning o‘zini hosil qiladi. So‘ng bu qatlamlarda butun chuqurligi bo‘ylab ko‘plab teshiklar ochiladi. Teshiklarning devorlariga maydoniy tranzistor tuzilmasi — izolyatorlar va suzuvchi zatvorlar joylashtiriladi. Shunday qilib, suzuvchi zatvorli halqasimon maydoniy tranzistorlardan iborat ustun hosil qilinadi.

Bunday vertikal tuzilma juda muvaffaqiyatli bo‘lib, flesh-xotira zichligini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqdi. Ayrim kompaniyalar texnologiyani V-NAND, BiCS kabi o‘z savdo nomlari ostida rivojlantiradi. Qatlamlar soni texnologiya rivojlangan sari ortib bormoqda: masalan, 2016-yilda ayrim mahsulotlarda qatlamlar soni 64 taga yetgan, 2018-yilda 96 qatlamli xotira ishlab chiqarish o‘zlashtirilgan, 2019-yilda esa Samsung 136 qatlamli kristallarni seriyali ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yganini e’lon qilgan. 2021-yilda ishlab chiqaruvchilar 256 qatlamga, 2023-yilga kelib esa 512 qatlamga o‘tishni rejalashtirgan. Bu bitta flesh-chipda 12 terabaytgacha ma’lumot joylashtirish imkonini berishi ko‘zlangan. 2022-yil iyulining oxirida AQSHning Micron Technology kompaniyasi dunyoda birinchi bo‘lib 232 qatlamli NAND xotirani (har birida mustaqil o‘qish mumkin bo‘lgan oltita tekislikdan iborat TLC xotirani) ishlab chiqardi. Oradan atigi bir hafta o‘tib, 2022-yil avgustining boshida Hynix kompaniyasi 238 qatlamli flesh-xotirani ishlab chiqarib, ushbu rekordni yangiladi.

Ko‘p kristalli mikrosxemalar

Joyni tejash uchun bitta flesh-xotira mikrosxemasiga bir nechta yarimo‘tkazgich plastina si (kristall), ya’ni 16 tagacha kristall joylashtirilishi mumkin.

Texnologik cheklovlar

Yacheykalarga yozish va ulardan o‘qish energiya sarfi jihatidan farqlanadi: flesh-xotira qurilmalari yozish vaqtida katta kuchlanishlarni hosil qilish uchun kuchli tok iste’mol qiladi, o‘qish vaqtida esa energiya sarfi nisbatan kam bo‘ladi.

Yozish resursi

Zaryadning o‘zgarishi tuzilmada qaytarib bo‘lmaydigan o‘zgarishlarning to‘planishi bilan bog‘liq, shu sababli flesh-xotira yacheykasiga yozishlar soni cheklangan. O‘chirish-yozish sikllarining odatiy soni xotira turi va texnologik jarayonga qarab mingta yoki undan kam qiymatdan o‘n minglab va yuz minglab martagacha yetadi. Bitta yacheykada bir necha bit saqlanganda (MLC va TLC) hamda «30 nm» va undan zamonaviy texnologik jarayonlardan foydalanilganda kafolatlangan resurs ancha past bo‘ladi.

Yemirilish sabablaridan biri — har bir yacheykadagi suzuvchi zatvor zaryadini alohida nazorat qilish imkonsizligidir. Gap shundaki, yozish va o‘chirish bir vaqtning o‘zida ko‘plab yacheykalarda bajariladi — bu flesh-xotira texnologiyasining ajralmas xususiyati. Yozishni boshqaruvchi avtomat zaryad injeksiyasi yetarliligini etalon yacheyka yoki o‘rtacha qiymat bo‘yicha tekshiradi. Vaqt o‘tishi bilan alohida yacheykalarning zaryadlari o‘zaro mos kelmay qoladi va ma’lum bir paytda yozishni boshqaruvchi avtomat injeksiya orqali qoplay oladigan hamda o‘qish qurilmasi ajrata oladigan ruxsat etilgan chegaradan chiqib ketadi. Tabiiyki, yacheykalarning bir-biriga qanchalik o‘xshashligi resursga ta’sir qiladi. Buning oqibatlaridan biri shuki, yarimo‘tkazgich texnologiyasining topologik o‘lchamlari kichraygani sari bir xil xossalarga ega elementlarni yaratish tobora qiyinlashadi, shu sababli yozish resursi masalasi yanada dolzarb bo‘lib boradi.

Yana bir sabab — yarimo‘tkazgich tuzilmasidagi izolyatsiyalovchi va o‘tkazuvchi sohalar atomlarining o‘zaro diffuziyasi dir. Bu jarayon cho‘ntak sohasidagi elektr maydoni gradiyenti hamda yozish va o‘chirish vaqtida izolyatorda takrorlanib turadigan elektr teshilishlari ta’sirida tezlashadi. Natijada sohalar chegaralari xiralashib, izolyator sifati yomonlashadi va zaryadning saqlanish vaqti qisqaradi.

Dastlab, 2000-yillarda, 56 nm xotira uchun o‘chirish resursi MLC qurilmalarida 10 ming martagacha, SLC qurilmalarida esa 100 ming martagacha bo‘lgan. Ammo texnologik jarayonlar o‘lchami kichrayishi bilan kafolatlangan o‘chirishlar soni kamaydi. 34 nm xotirada (2010-yillarning boshi) odatiy 2 bitli MLC taxminan 3–5 ming, SLC esa 50 mingtagacha siklni kafolatlagan. 2013-yilda ayrim modellar yemirilish boshlanguncha MLC uchun bir necha ming, TLC uchun esa mingdan kam (bir necha yuz) siklni kafolatlagan.

Xotira turiResursYechimlar namunalari
SLC NOR100 000 .. 1 000 000Numonyx M58BW, Spansion S29CD016J
MLC NOR100 000Numonyx J3 flash
SLC NAND100 000Samsung OneNAND KFW4G16Q2M
MLC NAND1000 .. 10 000Samsung K9G8G08U0M
TLC NAND1000Samsung SSD 840
3D MLC NAND6000 .. 40 000Samsung SSD 850 PRO, Samsung SSD 845DC PRO
3D TLC NAND1000 .. 3000Samsung SSD 850 EVO, Samsung SSD 845DC EVO, Crucial MX300

Flesh-xotira yacheykasini tiklashning eksperimental texnologiyasi ustida izlanishlar olib borilmoqda. Bunda zatvor izolyatori mahalliy ravishda bir necha millisekund davomida 800 °C gacha qizdiriladi.

Ma’lumotlarni saqlash muddati

Zaryad saqlanadigan sohaning izolyatsiyasi mukammal emas, shu bois zaryad asta-sekin o‘zgaradi. Aksariyat ishlab chiqaruvchilar maishiy mahsulotlar uchun e’lon qiladigan zaryadni saqlash muddati 10–20 yildan oshmaydi[manba 4784 kundan beri ko‘rsatilmagan], holbuki axborot tashuvchilarga ko‘pi bilan 5 yillik kafolat beriladi. Shu bilan birga, MLC xotiraning saqlash muddati SLC nikidan qisqaroq.

Alohida tashqi sharoitlar, masalan, yuqori harorat yoki radiatsion nurlanish (gamma-nurlanish va yuqori energiyali zarrachalar) ma’lumotlarni saqlash muddatini keskin qisqartirishi mumkin.

Zamonaviy NAND mikrosxemalarida o‘qish vaqtida ayni blokdagi qo‘shni sahifalardagi ma’lumotlar shikastlanishi mumkin. Qayta yozmasdan juda ko‘p (yuz minglab va undan ortiq) o‘qish amallarini bajarish xatolikning paydo bo‘lishini tezlashtirishi mumkin.

Dell ma’lumotlariga ko‘ra, elektr ta’minotidan uzilgan SSDlarda ma’lumotlarning saqlanish muddati o‘tkazilgan qayta yozish (P/E) sikllari soni va flesh-xotira turiga kuchli bog‘liq bo‘lib, eng yomon hollarda 3–6 oyni tashkil etishi mumkin.

Iyerarxik tuzilma

Flesh-xotirani o‘chirish, unga yozish va undan o‘qish doimo turli o‘lchamdagi nisbatan katta bloklar bilan bajariladi. O‘chirish bloki har doim yozish blokidan katta, yozish bloki esa o‘qish blokidan kichik bo‘lmaydi. Aynan shu xususiyat flesh-xotirani an’anaviy EEPROM.

xotirasidan ajratib turadi. Natijada barcha flesh-xotira mikrosxemalari yaqqol iyerarxik tuzilmaga ega: xotira bloklarga, bloklar sektorlarga, sektorlar esa sahifalarga bo‘linadi. Muayyan mikrosxemaning vazifasiga qarab iyerarxiya chuqurligi va elementlar o‘lchami farqlanishi mumkin.

Masalan, NAND mikrosxemasida o‘chiriladigan blok hajmi yuzlab kbayt, yozish va o‘qish sahifasining hajmi esa 4 kbayt bo‘lishi mumkin. NOR mikrosxemalarida o‘chiriladigan blok hajmi bir necha kbaytdan yuzlab kbaytgacha, yozish sektori yuzlab baytgacha, o‘qish sahifasi esa bir necha baytdan o‘nlab baytgacha o‘zgaradi.

O‘qish va yozish tezligi

O‘chirish vaqti o‘chiriladigan blok hajmiga qarab bir necha millisekunddan yuzlab millisekundgacha o‘zgaradi. Yozish vaqti esa o‘nlab-yuzlab mikrosekundni tashkil etadi.

Odatda NOR mikrosxemalarida o‘qish vaqti o‘nlab nanosekundlar bilan me’yorlanadi. NAND mikrosxemalarida esa o‘qish vaqti o‘nlab mikrosekundni tashkil qiladi.

Texnologik masshtablash

2004–2013-yillarda NAND flesh-xotirasini ishlab chiqarish texnologik jarayonining masshtablanishi. Bir bitli (SLC) yoki ikki bitli (MLC) yacheykalardan foydalanadigan kristallar uchun ma’lumotlarning mumkin bo‘lgan maksimal sig‘imi ko‘rsatilgan. Yacheykaning taxminiy maydoni ham berilgan

Tuzilmasining yuqori darajada muntazamligi va katta sig‘imlarga talab yuqoriligi sababli NAND flesh-xotirasini ishlab chiqarishdagi texnologik o‘lcham DRAM xotirasiga hamda deyarli nomuntazam tuzilmali mantiqiy mikrosxemalarga (ASIC) qaraganda tezroq kichraymoqda. Bir necha yetakchi ishlab chiqaruvchi o‘rtasidagi kuchli raqobat bu jarayonni yanada tezlashtiradi. Mur qonunining mantiqiy mikrosxemalarga oid talqinida maydon birligiga to‘g‘ri keladigan tranzistorlar soni uch yilda ikki baravar oshsa, NAND flesh-xotirasida bu ko‘rsatkich ikki yilda ikki baravar oshgan. 2012-yilda Toshiba va SanDisk qo‘shma korxonasi 19 nm texnologik jarayonni o‘zlashtirdi. 2012-yil noyabrida Samsung ham 19 nm texnologik jarayon asosida ishlab chiqarishni boshladi (marketing materiallarida «10nm-class» iborasini faol qo‘llagan, bu 10–19 nm oralig‘idagi texnologik jarayonlardan birini anglatgan).

ITRS yoki kompaniya201020112012201320142015201620172018
ITRS Flash Roadmap 201132 nm22 nm20 nm18 nm16 nm
ITRS Flash Roadmap 201317 nm15 nm14 nm
Samsung
Samsung 3D NAND (CTF)
35-32 nm27 nm21 nm (MLC, TLC)19 nm19-16 nm
V-NAND (24L)
12 nm
V-NAND (32L)
16-10 nm12-10 nm12-10 nm
Micron, Intel34-25 nm25 nm20 nm (MLC + HKMG)20 nm (TLC)16 nm16 nm
3D-NAND
16 nm
3D-NAND Gen2
12 nm
3D-NAND
12 nm
3D-NAND
Toshiba, Sandisk43-32 nm24 nm19 nm (MLC, TLC)A-19 nm15 nm15 nm
3D NAND BiCS
15 nm
3D NAND BiCS
12 nm
3D NAND
12 nm
3D NAND
SK Hynix46-35 nm26 nm20 nm (MLC)20 nm16 nm16 nm
3D V1
16 nm12 nm12 nm

Texnologik jarayon o‘lchamining kichrayishi NAND flesh-xotira chiplari sig‘imini tez oshirish imkonini berdi. 2000-yilda 180 nm texnologiyadagi flesh-xotira bir kristallda 512 Mbit ma’lumot saqlagan bo‘lsa, 2005-yilda bu ko‘rsatkich 2 Gbit ga (90 nm texnologiyada) yetdi. Keyin MLC ga o‘tildi va 2008-yilda chiplar 8 Gbit (65 nm) sig‘imga ega bo‘ldi. 2010-yilda chiplarning taxminan 25–35 % i 16 Gbit, 55 % i esa 32 Gbit sig‘imga ega edi. 2012–2014-yillarda yangi mahsulotlarda 64 Gbit sig‘imli kristallar keng qo‘llanildi va 128 Gbit modullarni joriy etish boshlandi (10 %, 2014-yil boshidagi holatga ko‘ra). Ular 24–19 nm texnologik jarayonlarda tayyorlangan.

Texnologik jarayon o‘lchamlari kichrayib, ular mavjud ishlab chiqarish texnologiyalari, xususan, fotolitografiyaning fizik chegaralariga yaqinlashgani sari ma’lumotlar zichligini yanada oshirish yacheykada saqlanadigan bitlar sonini ko‘paytirish (masalan, 2 bitli MLC dan 3 bitli TLC ga o‘tish), FGyacheykalar texnologiyasini CTF texnologiyasi bilan almashtirish yoki plastinada yacheykalarni uch o‘lchamli joylashtirish (3D NAND, V-NAND; bunda texnologik jarayon qadami kattalashadi) orqali ta’minlanishi mumkin. Masalan, taxminan 2011–2012-yillarda barcha ishlab chiqaruvchilar boshqaruv liniyalari orasiga havo bo‘shliqlarini joriy qildilar. Bu masshtablashni 24–26 nm chegarasidan keyin ham davom ettirish imkonini berdi; Samsung esa 2013–2014-yillardan boshlab 24 va 32 qatlamli 3D NAND ni CTF texnologiyasiasosida, jumladan, 3 bitli (TLC) yacheykalarga ega variantda ommaviy ishlab chiqarishni boshladi. Texnologik jarayon o‘lchamining kichrayishi bilan yemirilishga chidamlilik (o‘chirish resursi) kamayishi, shuningdek, bit xatolarining ko‘payishi xatolarni tuzatishning murakkabroq mexanizmlarini qo‘llash hamda kafolatlangan yozish hajmlari va kafolat muddatlarini qisqartirishni talab qildi. Biroq ko‘rilayotgan choralarga qaramay, NAND xotirasini yanada masshtablash imkoniyatlari iqtisodiy jihatdan o‘zini oqlamasligi yoki fizik jihatdan imkonsiz bo‘lib qolishi ehtimoli mavjud. Flesh-xotira texnologiyasining ko‘plab muqobil variantlari, xususan, FeRAM, MRAM, PMC, PCM, ReRAM va boshqalar tadqiq etilmoqda.

Qo‘llash xususiyatlari

NAND qurilmalarida maksimal sig‘imga erishish istagi «nuqsonlarni standartlashtirish»ga — ma’lum foiz yaroqsiz yacheykalari bo‘lgan va foydalanish davomida yangi «bad-bloklar» paydo bo‘lmasligi kafolatlanmagan mikrosxemalarni ishlab chiqarish va sotishga ruxsat berilishiga olib keldi. Ma’lumotlar yo‘qolishini kamaytirish uchun har bir xotira sahifasiga kichik qo‘shimcha blok ajratiladi. Unda nazorat yig‘indisi, bitta bitdagi xatolardan keyin ma’lumotni tiklash uchun kerakli ma’lumotlar, shu sahifadagi nosoz elementlar va sahifaga yozishlar soni haqidagi ma’lumotlar saqlanadi.

O‘qish algoritmlarining murakkabligi va ma’lum miqdorda nuqsonli yacheykalar mavjudligiga yo‘l qo‘yilishi ishlab chiquvchilarni NAND xotira mikrosxemalarini maxsus buyruqlar interfeysi bilan jihozlashga majbur qildi. Bu shuni anglatadiki, avval ma’lum xotira sahifasini mikrosxema ichidagi maxsus buferga ko‘chirish buyrug‘ini berish, amal tugashini kutish, buferni o‘qish, ma’lumotlar yaxlitligini tekshirish va kerak bo‘lsa, ularni tiklashga urinish kerak.

Flesh-xotiraning zaif tomoni — bitta sahifani qayta yozish sikllari sonining cheklanganligidir. Vaziyatni odatiy fayl tizimlari , ya’ni keng tarqalgan fayl tizimlari uchun standart fayllarni boshqarish tizimlari ma’lumotlarni tez-tez bir joyga yozishi yanada yomonlashtiradi. Fayl tizimining ildiz katalogi tez-tez yangilanadi, shu bois xotiraning birinchi sektorlari o‘z resursini boshqalardan ancha oldin tugatadi. Yuklamani teng taqsimlash xotiraning xizmat muddatini sezilarli uzaytiradi.

NAND kontrollerlari

NAND turidagi flesh-xotira mikrosxemalaridan foydalanishni yengillashtirish uchun ular maxsus mikrosxemalar — NAND kontrollerlari bilan birgalikda ishlatiladi. Bu kontrollerlar NAND xotirasiga xizmat ko‘rsatishning barcha yordamchi ishlarini bajarishi kerak: interfeys va protokollarni o‘zgartirish, manzillashni virtuallashtirish (nosoz yacheykalarni chetlab o‘tish uchun), o‘qishda ma’lumotlarni tekshirish va tiklash, o‘chirish va yozish bloklarining turli o‘lchamlarini hisobga olish (Write amplification[ingl.]), yozilgan bloklarni vaqti-vaqti bilan yangilash va yozishda sektorlar orasida yuklamani teng taqsimlash (Wear leveling[ingl.]).

Biroq yemirilishni bir tekis taqsimlash majburiy vazifa emas, shu sababli eng arzon mahsulotlarda tejamkorlik uchun eng sodda kontrollerlar o‘rnatilishi mumkin. Bunday flesh-xotira kartalari va USB breloklar tez-tez qayta yozilganda tezda ishdan chiqadi. Flesh-to‘plagichga juda ko‘p marta ma’lumot yozish zarur bo‘lsa, chidamliroq xotirali (TLC o‘rniga MLC, MLC o‘rniga SLC) va sifatli kontrollerga ega qimmatroq mahsulotlardan foydalanish ma’qul.

Qimmatroq NAND kontrollerlari zimmasiga bitta fayl ma’lumotlarini bir nechta mikrosxema bo‘ylab taqsimlash orqali flesh-xotira mikrosxemalarini «tezlashtirish» vazifasi ham yuklatilishi mumkin. Bunda faylni yozish va o‘qish vaqti sezilarli qisqaradi.

Maxsus fayl tizimlari

O‘rnatilgan tizimlarda flesh-xotira ko‘pincha kontrollersiz, to‘g‘ridan-to‘g‘ri qurilmaga ulanishi mumkin. Bunday holatda kontroller vazifalarini operatsion tizimdagi dasturiy NAND drayveri bajarishi kerak. Sahifalar bo‘ylab yozishni bir tekis taqsimlash uchun ortiqcha ish bajarmaslik maqsadida bunday tashuvchilarni maxsus fayl tizimlari: JFFS2 va YAFFS kabi, jumladan, Linux uchun mo‘ljallangan tizimlar bilan ishlatishga harakat qilinadi.

Qo‘llanilishi

Flesh-xotiradan foydalanishning ikkita asosiy yo‘li bor: axborot tashuvchisi sifatida kompyuterlar va elektron gadjetlar da hamda raqamli qurilmalarning dasturiy ta’minoti («proshivka»)ni saqlash uchun. Ko‘pincha bitta qurilmada bu ikki vazifa birlashtiriladi.

Flesh-xotirada saqlanganda qurilmaning proshivkalari ni foydalanish jarayonida oson yangilash mumkin.

NOR

NOR flesh-xotirasi sig‘imi nisbatan kichik bo‘lgan, tasodifiy manzillar bo‘yicha tez murojaat qilish talab etiladigan va nuqsonli elementlar yo‘qligi kafolatlanadigan energiyaga bog‘liq bo‘lmagan xotirali qurilmalarda eng ko‘p qo‘llanadi:

  • Bir kristalli mikrokontrollerlarning ichki dastur xotirasi. Odatdagi sig‘imlar — 1 kbaytdan 1 Mbaytgacha.
  • Mikroprotsessor bilan birga ishlashga mo‘ljallangan tasodifiy murojaatli standart doimiy xotira mikrosxemalari.
  • Kompyuterlarning boshlang‘ich yuklanishi (POST va BIOS), raqamli signal protsessorlari hamda dasturlanadigan mantiqiy qurilmalaruchun maxsus mikrosxemalar. Odatdagi sig‘imlar — bir necha va o‘nlab megabayt.
  • Masalan, DataFlashkabi o‘rtacha sig‘imli ma’lumot saqlash mikrosxemalari. Odatda ular SPI interfeysi bilan jihozlanadi va juda ixcham korpuslarga joylashtiriladi. Odatdagi sig‘imlar — yuzlab kbaytdan texnologik maksimumgacha.

NAND

Turli xil flesh-xotira kartalari (o‘lchamlarni taqqoslash uchungugurt cho‘pi ko‘rsatilgan)

Rekord darajadagi xotira sig‘imi talab qilinganda NAND flesh-xotirasiga teng keladigani yo‘q. NAND chiplarining sig‘imi doimiy ravishda oshib bordi va 2025-yil holatiga ko‘ra, NAND 4 kristalli bitta mikroyig‘mada rekord darajadagi 1 Tbayt (1024 Gbayt) sig‘imga erishdi (ya’ni har bir kristallning sig‘imi 256 Gbayt).

NAND flesh-xotira, birinchi navbatda, turli ko‘chma ma’lumot tashuvchilarida va ishlashi uchun katta sig‘im talab etadigan qurilmalarda qo‘llanadi. Bular, asosan, USB breloklar va xotira kartalari ning barcha turlari, shuningdek, telefon, fotoapparat va mediapleyer kabi mobil qurilmalardir.

NAND turidagi flesh-xotira rivojlangan dasturiy ta’minotga ega standart operatsion tizimlar asosidagi hisoblash platformalarini kichraytirish va arzonlashtirish imkonini berdi. Ular ko‘plab maishiy qurilmalarga: mobil telefonlar va televizorlar, tarmoq marshrutizatorlari va kirish nuqtalari, mediapleyerlar va o‘yin pristavkalari, raqamli foto ramkalar va navigatorlarga o‘rnatila boshlandi.

Yuqori o‘qish tezligi NAND xotirasini qattiq disklar uchun kesh sifatida qo‘llashga qulay qiladi. Bunda operatsion tizim tez-tez ishlatiladigan ma’lumotlarni nisbatan kichik qattiq jismli qurilmada, umumiy maqsaddagi ma’lumotlarni esa katta sig‘imli disk to‘plagichda saqlaydi. Shuningdek, 4–8 GB hajmli flesh-bufer va magnit diskni bitta qurilmada — gibrid qattiq disk da (SSHD, Solid-state hybrid drive) birlashtirish mumkin.

Yuqori tezligi, katta sig‘imi va ixcham o‘lchamlari tufayli NAND xotira boshqa turdagi axborot tashuvchilarini faol ravishda siqib chiqarmoqda. Dastlab disketalar va egiluvchan magnit disklar uchun diskovodlar deyarli yo‘qoldi, shuningdek, magnit tasmali to‘plagichlar. ning mashhurligi pasaydi. Magnit tashuvchilar mobil qurilmalar va media sohasidagi qo‘llanilishdan deyarli butunlay siqib chiqarildi.

Standartlashtirish

Quyi darajadagi interfeyslar

NAND turidagi flesh-xotira chiplarining korpuslari, interfeyslari, buyruqlar tizimi va identifikatsiyalanishini standartlashtirish bilan Open NAND Flash Interface (ONFI) shug‘ullanadi. Birinchi standart ONFI 1.0 spetsifikatsiyasi bo‘lib, u 28-dekabr 2006-yilda chiqarilgan; undan keyin ONFI V2.0, V2.1, V2.2, V2.3, V3.0 (2011) versiyalari ishlab chiqildi. ONFI guruhi Intel, Micron Technology, Hynix, Numonyx.

Samsung va Toshiba esa ONFI ga muqobil o‘zining Toggle Mode DDR standartini ishlab chiqmoqda. Uning birinchi tahriri 2009-yilda, ikkinchisi 2010-yilda chiqarilgan.

Yuqori darajadagi interfeyslar

Xotira mikrosxemalarini standartlashtirish bilan bir qatorda, keng tarqalgan raqamli interfeyslar orqali doimiy saqlash xotirasiga murojaat qilishni maxsus qoidalar asosida tartibga solish ham davom etmoqda. Masalan, Non-Volatile Memory Host Controller Interface guruhi PCI Express.

interfeysi uchun qattiq jismli disklarni yaratishni standartlashtirish bilan shug‘ullanadi. Xotira va kontroller bitta mikrosxemaga birlashtirilgan yechimlar alohida o‘rin tutadi. Masalan, ichki qurilmalarda eMMCxotirasi keng qo‘llanadi. U MMCga o‘xshash elektr interfeysidan foydalanadi, biroq mikrosxema shaklida tayyorlanadi. Ushbu interfeysni rivojlantirish bilan JEDEC.

NAND xotira bozori

NAND flesh-xotirasining asosiy ishlab chiqaruvchilari: Micron/Intel, SK Hynix, Toshiba/SanDisk, Samsung. 2014-yil holatiga ko‘ra, bozorning taxminan 35–37 % ulushi Toshiba/SanDisk va Samsung kompaniyalariga to‘g‘ri kelgan. Yetkazib berishlarning 17 % ini Micron/Intel, yana 10 % ini Hynix ta’minlagan. NAND bozorining umumiy hajmi taxminan 20–25 mlrd AQSH dollariga baholangan, yiliga 40–60 mlrd gigabayt xotira ishlab chiqarilgan. Buning chorak qismi ichki qurilmalarga o‘rnatiladigan eMMCxotirasi bo‘lgan. 2013-yilda xotira, asosan, 20–30 nm diapazonidagi texnologik jarayonlarda ishlab chiqarilgan, 2014-yilda esa 19 nm xotira ommalasha boshlagan. Bozorning 2 % idan kamini Samsung ishlab chiqargan 3D-NAND xotirasi egallagan, boshqa ishlab chiqaruvchilar 3D NAND ishlab chiqarishni 2015-yil o‘rtalaridan rejalashtirgan.

NAND xotirasining atigi 5 % dan kami 2012–2014-yillarda yetkazib berilgan bir bitli yacheykalarga (SLC) ega bo‘lgan; 75 % ini ikki bitli xotira (MLC), 15–25 % ini uch bitli xotira (TLC, asosan Samsung va Toshiba/SanDisk, 2014–2015-yillarning o‘rtalaridan boshlab boshqa ishlab chiqaruvchilar ham) tashkil etgan.

NAND flesh-xotira kontrollerlarining asosiy ishlab chiqaruvchilari: Marvell, LSI-SandForce va NAND xotira ishlab chiqaruvchilari. eMMC uchun kontrollerlar (eMCP)ni quyidagilar ishlab chiqaradi: Samsung Electronics, SanDisk, SK Hynix, Toshiba, Micron Technology, Phison, SMI, Skymedi.

Havolalar