Ma’lumotlarni uzatish protokoli — mantiqiy darajadagi interfeysning kelishilgan qoidalari majmui, bu qoidalar turli dasturlar o‘rtasida ma’lumot almashishni belgilaydi. Ular xabarlarni uzatish va xatolarga ishlov berishning yagona tartibini belgilab, bir-biridan uzoqda joylashgan apparat vositalari muayyan interfeys orqali ulanganda ularning dasturiy ta’minoti o‘zaro ishlashini ta’minlaydi.
Qurilmalar o‘rtasidagi har qanday aloqa faqat protokollar yordamida amalga oshadi. Protokollar fizik va mantiqiy turlarga bo‘linadi. Fizik protokollar bir qurilmadan boshqasiga qanday signallar uzatilishini va ularning xususiyatlarini belgilaydi (masalan, 5 voltli impulslarni sekundiga 100 marta uzatish yoki muayyan chastotadagi radiosignallar). Mantiqiy protokollar esa aloqa o‘rnatilgandan keyin ma’lumotlarning mazmuni va uzatilishini boshqaradi. Masalan, brauzer kompyuterda ishlayotganida server bilan HTTP yoki HTTPS protokoli orqali bog‘lanadi. Internet orqali fayllarni FTP protokoli yordamida uzatish mumkin, BitTorrent protokoli esa ma’lumotlarni oqimli tarzda yuklab olish imkonini beradi.
Standartlashtirilgan ma’lumotlarni uzatish protokoli shuningdek, muayyan fizik darajadagi interfeyslarni biror apparat platformasi yoki ishlab chiqaruvchiga bog‘lamasdan ishlab chiqish imkonini beradi (masalan, USB, Bluetooth).
Signalizatsiya protokoli ulanishni boshqarish, masalan, aloqani o‘rnatish, boshqa manzilga yo‘naltirish va uzish uchun ishlatiladi. Bunday protokollarga RTSP, SIP kiradi. Ma’lumotlarni uzatish protokollaridan biri — RTP.
Tarmoq protokoli — tarmoqqa ulangan ikki yoki undan ortiq qurilma o‘rtasida aloqa o‘rnatish va ma’lumot almashishni ta’minlaydigan qoidalar hamda harakatlar ketma-ketligi majmui.
Turli protokollar ko‘pincha bir turdagi aloqaning turli jihatlarini tavsiflaydi. «Protokol» va «protokollar steki» atamalari protokolni amalga oshiradigan dasturiy ta’minotni ham anglatadi.
Yangi internet protokollarini belgilovchi tashkilot — IETF, boshqa protokollarni belgilovchi tashkilot esa IEEE yoki ISO. ITU-T telekommunikatsiya protokollari va formatlari bilan shug‘ullanadi.
Tarmoq protokollarini tasniflashning eng keng tarqalgan tizimi OSI modeli bo‘lib, unga ko‘ra protokollar vazifasiga qarab 7 ta darajaga ajratiladi — fizik darajadan (elektr yoki boshqa signallarni hosil qilish va aniqlash) amaliy (ilovalarni dasturlash interfeysi yordamida ilovalar o‘rtasida axborot uzatish) darajasigacha.
Tarmoq protokollari tarmoqqa ulangan kompyuterlarning ishlash qoidalarini belgilaydi. Ular ko‘p darajali tamoyil asosida tuziladi. Har bir darajadagi protokol aloqaning muayyan texnik qoidasini belgilaydi. Hozirgi vaqtda tarmoq protokollarini tavsiflashda OSI modeli (Open System Interconnection — ochiq tizimlarning o‘zaro ishlashi) qo‘llaniladi.
OSI modeli — tarmoq ishlashini tavsiflaydigan 7 darajali mantiqiy model. U bir nechta darajaga birlashtirilgan protokollar va aloqa qoidalari orqali amalga oshiriladi:
- fizik darajada aloqa liniyalarining fizik (mexanik, elektr va optik) xususiyatlari belgilanadi;
- kanal darajasida tarmoq tugunlari fizik darajadan foydalanishi qoidalari belgilanadi;
- tarmoq darajasi manzillash va xabarlarni yetkazib berish uchun javob beradi;
- transport darajasi xabar qismlarining uzatilish ketma-ketligini nazorat qiladi;
- seans darajasi turli ishchi stansiyalarda ishlayotgan ikki amaliy dastur o‘rtasidagi aloqani muvofiqlashtiradi;
- taqdimot darajasi ma’lumotlarni kompyuterning ichki formatidan uzatish formatiga o‘zgartiradi;
- amaliy daraja amaliy dastur va boshqa darajalar o‘rtasidagi chegara bo‘lib, foydalanuvchining tarmoq dasturlari uchun qulay aloqa interfeysini ta’minlaydi.
Boshqa model — TCP/IP protokollar steki — 4 ta darajadan iborat:
- kanal darajasi (link layer),
- tarmoq darajasi (Internet layer),
- transport darajasi (transport layer),
- amaliy daraja (application layer).
Tarmoq protokollariga misollar
TCP/IP — ma’lumotlarni uzatish protokollari majmui bo‘lib, uning nomi tarkibidagi ikki protokol nomidan olingan: TCP (ingl. Transmission Control Protocol) va IP (ingl. Internet Protocol)
Internetda qo‘llaniladigan eng mashhur protokollar:
- HTTP (Hyper Text Transfer Protocol) — gipermatnni uzatish protokoli. HTTP bir tarmoqqa ulangan kompyuterlar o‘rtasida veb-sahifalarni uzatish uchun ishlatiladi.
- FTP (File Transfer Protocol) — maxsus fayl serveridan foydalanuvchi kompyuteriga fayllarni uzatish protokoli. FTP foydalanuvchiga tarmoqdagi istalgan kompyuter bilan ikkilik va matnli fayllarni almashish imkonini beradi. Masofadagi kompyuter bilan aloqa o‘rnatilgach, foydalanuvchi undan faylni o‘z kompyuteriga yoki o‘z kompyuteridan masofadagi kompyuterga nusxalashi mumkin.
- POP3 (Post Office Protocol) — elektron pochta bilan ishlash uchun standart protokol. POP serverlari kiruvchi xatlarni qayta ishlaydi, POP protokoli esa pochta mijoz dasturlaridan keladigan xatlarni olish so‘rovlarini bajarish uchun mo‘ljallangan.
- SMTP (Simple Mail Transfer Protocol) — elektron pochta xabarlarini uzatish qoidalarini belgilaydigan protokol. SMTP serveri xabar qabul qilinganini tasdiqlaydi, xato haqida xabar beradi yoki qo‘shimcha ma’lumot so‘raydi.
- TELNET — masofadan kirish protokoli. TELNET foydalanuvchiga o‘zi bilan bitta tarmoqda bo‘lgan istalgan elektron hisoblash mashinasida xuddi o‘z kompyuteridagidek ishlash, ya’ni dasturlarni ishga tushirish, ish rejimini o‘zgartirish va boshqa amallarni bajarish imkonini beradi. Amalda esa imkoniyatlar masofadagi kompyuter ma’muri belgilagan ruxsat darajasi bilan cheklanadi.
Boshqa protokollar:
- DTN (Delay/Disruption Tolerant Networking) — uzoq masofali kosmik aloqa uchun mo‘ljallangan IPN tarmoqlarida ishlatiladigan protokol bo‘lib, bu tarmoqlardan NASA foydalanadi. U katta kechikishlar va ulanishning vaqti-vaqti bilan uzilishi sharoitida ishlashga moslashtirilgan.
- QUIC (Quick UDP Internet Connections) — Google tomonidan ishlab chiqilgan va HTTP/3 da ishlatiladigan zamonaviy transport protokoli. U UDP asosida ishlaydi, ulanishni tezroq o‘rnatadi, ichki shifrlashni hamda paketlar yo‘qolishiga nisbatan yuqori chidamlilikni ta’minlaydi. Veb-sahifalar yuklanishini tezlashtirish va ulanish barqarorligini oshirish uchun qo‘llaniladi.