| Marmar dengizi | |
|---|---|
| turk. Marmara Denizi | |
Marmar dengizi xaritasi | |
| Xususiyatlari | |
| Maydoni | 11 350 km² |
| Hajmi | 3000 km³ |
| Sohil chizig‘ining uzunligi | 720[manba 2807 kundan beri ko‘rsatilmagan] km |
| Eng katta chuqurligi | 1355 m |
| O‘rtacha chuqurligi | 494 m |
| Joylashuvi | |
| 40°43′21″ sh. k. 28°13′29″ sh. u.HGЯO | |
| Mamlakat | |
| Okean | Atlantika okeani |
Marmar dengizi (turk. Marmara Denizi) — O‘rta dengiz havzasiga kiruvchi dengiz bo‘lib, Atlantika okeani tizimiga mansub. U Yevropa va Kichik Osiyo orasida, Turkiya hududida joylashgan. Shimoli-sharqda Bosfor bo‘g‘ozi orqali Qora dengiz bilan, janubi-g‘arbda esa Dardanell bo‘g‘ozi orqali Egey dengizi bilan tutashadi.
Nomining kelib chiqishi
Dengiz nomi Marmara orolidan olingan. Bu orolda oq marmar (lot. marmor — «marmar») keng miqyosda qazib olingan. Qadimgi Yunonistonda dengiz «Propontida» (qadimgi yunon. Προποντίς) — «dengiz oldi» deb atalgan; bu nom πρό — «oldida» va πόντος — «dengiz» so‘zlaridan kelib chiqqan.
Gidrografiyasi va gidrologiyasi
Xalqaro gidrografiya tashkiloti Marmar dengizining g‘arbiy chegarasini Dardanell bo‘g‘ozining Egey dengiziga chiqish joyidan, shimoli-sharqiy chegarasini esa Bosfor bo‘g‘ozi boshlanishi yaqinidagi Rumeli va Anadolu burunlarini tutashtiruvchi chiziq bo‘ylab, Istanbul yaqinida (41°13' sh. k.) belgilagan. Dengizning shimoli-sharqdan janubi-g‘arbgacha uzunligi — 280 km, eng keng joyida esa uning kengligi 80 km ga yaqinlashadi. Maydoni Britannika ensiklopediyasiga ko‘ra — 11 350 km², Katta Rossiya ensiklopediyasiga ko‘ra esa — 12 ming km². Shu sababli u dunyodagi eng kichik dengizlardan biri hisoblanadi. Dengiz chuqurligi bo‘yicha manbalardagi ma’lumotlar bir-biridan farq qiladi. Britannika ensiklopediyasi o‘rtacha chuqurlikni 494 m, eng katta chuqurlikni esa 1355 m deb ko‘rsatsa, Katta Rossiya ensiklopediyasi bu ko‘rsatkichlarni mos ravishda 250 va 1273 m deb beradi. Dengizning shelf ustida joylashgan janubiy qismida chuqurlik 200 m dan oshmaydi. Shimoliy qismi esa chuqurroq bo‘lib, unda chuqurligi bir kilometrdan ortiq bo‘lgan uchta botiq mavjud. Katta Rossiya ensiklopediyasiga ko‘ra, dengiz hajmi — 3 ming km³.

Qirg‘oqlari asosan tog‘li. Janubiy qirg‘oq kuchli parchalangan bo‘lib, dengiz ichkarisiga Kapidag‘i[turk.] yarimoroli ancha chuqur kirib boradi; sharqiy qirg‘oq ham kuchli parchalangan. Eng yirik qo‘ltiqlari — Erdek[turk.], Bandirma[turk.], Izmit. Asosiy orollari — Marmara, Pashalimani, Imrali, shuningdek, Shahzoda orollari guruhi. Shimoliy qirg‘oq yaqinida suvosti riflari bor. Dengizga Granik, Susurluk kabi kichik daryolar quyiladi (ularning deyarli barchasi Osiyo qirg‘og‘idan oqib keladi).
Marmar dengizining gidrologik sharoiti ko‘p jihatdan u orqali O‘rta dengiz va Qora dengiz o‘rtasida kechadigan suv almashinuviga bog‘liq. Qalinligi 20—25 m bo‘lgan yuqori qatlamda Qora dengizning sho‘rligi va zichligi nisbatan past suvlari Bosfordan Dardanell tomon harakatlanadi. Bunda yuqori qatlamdagi sho‘rlik Bosfordan uzoqlashgan sari asta-sekin ortib boradi. Sho‘rlik ko‘rsatkichi sirtqi qatlamda qishda 22,5 ‰, yozda 23,5 ‰ ni, harorat esa mos ravishda 8—9 °C va 23—24 °C ni tashkil etadi. Tubga yaqin qatlamdagi chuqur suvlar O‘rta dengizdan Dardanell orqali kirib, Bosfor tomon oqadi. Tubga yaqin qatlamda suv harorati 14—16 °C, sho‘rligi 36—38 ‰ bo‘lib, bu ikki ko‘rsatkich yil fasliga yoki bo‘g‘ozlarga yaqinlikka deyarli bog‘liq emas. Yuqori va quyi qatlamlar orasida, taxminan 25 m chuqurlikda «sakrash qatlami» deb ataluvchi yupqa qatlam joylashgan. Unda chuqurlik oshgani sari suvning sho‘rligi va zichligi keskin ortadi.
Marmar dengizi suvlarining yuqoridagi Qora dengizga xos va pastdagi O‘rta dengizga xos qatlamlarga ajralishi natijasida dengizda asosiy oqimlarning ikki qavatli tizimi vujudga kelgan. Suv yuzasiga yaqin oqim asosan g‘arb va janubi-g‘arbga yo‘nalgan; uning o‘rtacha tezligi taxminan 0,5 m/s. Sharqiy shamollar esganda tezlik 1—1,25 m/s gacha yetadi, qarshi shamollar yoki shamolsiz havoda esa 0,2—0,25 m/s gacha kamayishi mumkin. Chuqur oqim sirtqi oqimga qarama-qarshi, ya’ni sharq va shimoli-sharqqa (dengiz tubi relyefini hisobga olgan holda) yo‘nalgan. Uning o‘rtacha tezligi 0,35 dan 0,5 m/s gacha bo‘lib, Bosforga yaqinlashgan sari bu ko‘rsatkichlar kamayadi.
Dengiz maydonining kichikligi va okeandan uzoqligi sababli suv sathining suv ko‘tarilishi va qaytishi bilan bog‘liq tebranishlari deyarli kuzatilmaydi. Mavsumiy o‘zgarishlar ham uncha katta emas, shamol ta’sirida suvning qirg‘oqqa haydalishi ko‘pi bilan 0,5 m bo‘ladi.
O‘simlik va hayvonot dunyosi
Marmar dengizining o‘simlik va hayvonot dunyosi turlar tarkibiga ko‘ra O‘rta dengiznikiga yaqin. Sanoat miqyosida ovlash ahamiyatiga ega baliqlar: skumbriya, pelamida, anchous, stavrida.
Tarixi va o‘rganilishi
Marmar dengizining kelib chiqishi yirik yoriqlarning yer po‘stlog‘ida hosil bo‘lishi bilan bog‘liq. Bu yoriqlar Yevropa, Osiyo va Afrika qit’alarini ajratgan va taxminan 2,5 million yil avval yuzaga kelgan. Dengiz qirg‘oqlarining dastlabki tavsifi 1845—1848-yillarda Rossiya floti kapitan-leytenanti M. P. Manganari tomonidan tuzilgan. 1845-yilda admiral M. P. Lazarev turk kemalarida gidrografik tadqiqotlar olib borgan ekspeditsiyani tashkil etgan. Natijada butun dengiz va uning Bosfor hamda Dardanell bo‘g‘ozlarining topografik xaritalari tuzilgan. Ushbu ishlar yakunida Nikolayevda M. P. Manganari tuzgan Marmar dengizining birinchi dengiz navigatsiyasi qo‘llanmasi nashr etilgan. 1894-yilda Rossiya geografiya jamiyati va Imperatorlik fanlar akademiyasi «Selenika» kemasida Marmar dengizining gidrologiyasi va biologiyasini o‘rganish bo‘yicha ekspeditsiya tashkil qilgan. XIX asr oxirida dengizda keng ko‘lamli gidrologik va biologik tadqiqotlar olib borgan rus olimlari — S. O. Makarov va I. B. Shpindler.
Xo‘jalikda foydalanilishi

Baliqchilik rivojlangan (skumbriya va boshqalar). Qora dengizdan O‘rta dengizga boradigan muhim kemachilik yo‘llari Marmar dengizi orqali o‘tadi. 1999-yil dekabrida kuchli bo‘ron sababli Istanbul yaqinida Rossiyaning tankeri «Volgoneft-248» cho‘kib ketgan va dengizga katta miqdorda neft mahsulotlari to‘kilgan.
Dengiz sohillarida qadim zamonlardan beri aholi zich yashaydi. Shimoli-sharqda, Bosfor bo‘g‘ozi yonida Istanbul shahri joylashgan. Sohil bo‘ylab ko‘plab kurortlar (Erdek, Mudanya va boshqalar) bor. Turkiya 2023-yilgacha 45 km masofada — Bosfor bo‘g‘ozining g‘arbida — kemalar qatnaydigan Istanbul kanalini qurishni rejalashtirgan. Kengligi 150 m bo‘lgan kanal Marmar va Qora dengizlarni bog‘lashi kerak edi. Rejaga ko‘ra, u orqali neft tashuvchi tankerlarning asosiy qismi o‘tishi ko‘zda tutilgan. Istanbul kanali Qora va Marmar dengizlarini Kuchukchekmeje ko‘li orqali bog‘laydi.
Astronomiyada
Marmar dengizi sharafiga asteroid (1174) Marmara[ingl.] deb nomlangan. Uni 17-oktabr 1930-yilda nemis astronomi Karl Raynmut Haydelberg rasadxonasida kashf etgan.
Galereya
- Marmar dengizining kosmosdan olingan surati (STS-40, 1991). Dengiz — suratdagi och rangli suv havzasi.
- Astronavt olgan ushbu suratda Marmar dengizining shimoliy va sharqiy qirg‘oqlari bo‘ylab, Izmit qo‘ltig‘ining oxirida joylashgan Izmit shahri atrofi yoritilgan holda ko‘rinadi.
- Marmar dengizi — Rakotsining surgundagi oshxonasidan ko‘rinish
- Marmar dengizining Istanbul shahridan ko‘rinishi (Kumkapi)
- Marmar dengizi, Yassiada yaqinida
- Marmar dengizining Yeshilko‘ydan ko‘rinishi
- Marmar dengizining Kadiko‘ydan ko‘rinishi
Adabiyotlar
- Makarov S. O. «Qora dengiz va O‘rta dengiz o‘rtasidagi suv almashinuvi haqida» — Sankt-Peterburg 1885-yil.
- Shpindler I. B.. Marmar dengizi // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Shpindler I. B. «1894-yilda Turkiyaning «Selyanik» paroxodida o‘tkazilgan ekspeditsiyada to‘plangan Marmar dengizi gidrologiyasiga oid materiallar» — Sankt-Peterburg, 1896-yil.
- Marmar dengizi // Harbiy ensiklopediya : [18 jildda] / muharrir V. F. Novitskiy … [va boshqalar]. — Sankt-Peterburg ; [Moskva] : Bosmaxona shirkati I. D. Sitin, 1911—1915.
- Marmar dengizi: Rossiya geografiya jamiyatining 1894-yilgi ekspeditsiyasi elib.shpl.ru. Murojaat qilingan sana: 14-aprel, 2020-yil. — Sankt-Peterburg: Imperatorlik fanlar akademiyasi bosmaxonasi, 1896. — 180 bet.