| Ethereum | |
|---|---|
| | |
| | |
| Turi | kriptovalyuta, platforma: markazlashmagan ilovalar |
| Mualliflar | |
| Dasturlash tillari | Go, JavaScript, C++, Java, C tili, Python, assembler tili, HTML, XML, CSS, AMPL va Ruby |
| Operatsion tizimlar | Linux, Windows, macOS va POSIX |
| Chiqarilgan sana | 30-iyul 2015 |
| So‘nggi versiyasi | |
| Kod repozitoriysi | github.com/ethereum |
| Litsenziyasi | GNU GPL 3 |
| Veb-sayti | ethereum.org/ru/ |
Ethereum (Efirium, ingl. ether [ˈiːθə] — «efir») — kriptovalyuta va markazlashmagan onlayn xizmatlarni blokcheyn (markazlashmagan ilovalar) asosida yaratishga mo‘ljallangan platformadir. Bu xizmatlar aqlli shartnomalar asosida ishlaydi. Platforma yagona markazlashmagan virtual mashina sifatida amalga oshirilgan. Konsepsiyani Vitalik Buterin 2013-yil oxirida taklif qilgan, tarmoq esa 30-iyul 2015-yilda ishga tushirilgan.
Ethereum dastlab, avvalo, to‘lov tizimi sifatida emas, balki blokcheyn texnologiyasini boshqa loyihalarga qulay joriy etish uchun asos sifatida yaratilgan. Unga nafaqat yangi startaplar, balki yirik dasturiy mahsulot ishlab chiquvchilar (IBM, Intel, Microsoft, Cisco, Amazon), bank guruhlari (Barclays, JPMorgan Chase, Citigroup, Grupo Santander, UBS, Goldman Sachs, Deutsche Bank, Crédit Agricole, DBS Bank, VTB banki, Rossiya Sberbanki, ING, BNP Paribas, Intesa Sanpaolo), to‘lov tizimlari (Visa, Mastercard, PayPal), auditorlik kompaniyalari (Deloitte, Ernst & Young), ijtimoiy tarmoqlar (Facebook, Reddit, Instagram), aviakompaniyalar (Lufthansa, S7 Airlines), neft-gaz kompaniyasi Shell, shuningdek, xalqaro xayriya tashkiloti UNICEF. Ethereum egalari orasida, jumladan, dunyoning eng boy odami Ilon Mask va AQSH prezidenti Donald Tramp. Ixtirochi va Apple kompaniyasining hammuassisi Stiv Voznyak Ethereum uzoq muddatda Apple kabi ta’sirchan bo‘lishi mumkinligini ta’kidlagan.
Efir
Ethereum tarmog‘idagi hisob-kitob birliklari efir (ingl. ether) deb ataladi. Ularni belgilash uchun ETH qisqartmasi va yunon alifbosidagi ksi harfiga o‘xshash belgi ishlatiladi: Ξ. Kasr birliklarining ham o‘z nomlari bor (qavsda kimning sharafiga nomlangani ko‘rsatilgan): 1/1000 — finney (Xel Finni), 1/106 — szabo (Nik Sabo), 1/1018 — wei (Vey Day).
Boshqa kriptovalyutalardan farqli o‘laroq, mualliflar efir vazifasini faqat to‘lovlar bilan cheklamaydi: masalan, uni aqlli shartnomalar orqali resurslarni ayirboshlash yoki aktivlar bilan bitimlarni qayd etish vositasi sifatida ham taklif qiladi. Jumladan, mualliflar efirni aqlli shartnomalarni bajarish uchun «kriptoyoqilg‘i» deb atashgan. Bunday hisoblashlar tengdosh tugunlar tarmog‘i orqali amalga oshiriladi.
Ethereum platformasida «gaz» (ingl. gas) — Ethereum virtual mashinasida tranzaksiya komissiyasini hisoblash uchun ishlatiladigan birlik. Bu — tranzaksiya jo‘natuvchisi uni blokcheynga kiritish uchun tarmoqqa to‘lashi kerak bo‘lgan efir miqdori. Ethereum virtual mashinasi bajara oladigan har bir operatsiya turi uchun gaz miqdori oldindan belgilangan va hisoblash hamda saqlash kabi resurslarning puldagi qiymatiga taxminan mutanosib bo‘lishi kerak. Bu resurslarni tugun mazkur operatsiyani bajarish uchun sarflaydi yoki ajratadi. Bunday komissiya mexanizmi keraksiz tranzaksiya spamlarini, shartnoma bajarilishidagi cheksiz sikllarni cheklash hamda tarmoq resurslarining bozor tamoyillariga ko‘ra taqsimlanishini ta’minlashga mo‘ljallangan.
Efir kriptovalyuta ayirboshlash xizmatlarida faol savdo qilinadi. Kriptovalyuta bozoridagi o‘zgaruvchanlik efir narxiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Aqlli shartnomalar
Aqlli shartnomalar Ethereum ilovalarining asosiy tarkibiy qismlaridir. Ular raqamlashtirilgan kelishuvlar bo‘lib, kelishuv shartlarini kodga aylantiradi. Shartnoma shartlari bajarilishi bilan kod avtomatik ishga tushadi. Aqlli shartnomaga eng sodda o‘xshatish — bu savdo avtomati: u ham shunga o‘xshab ishlaydi, ya’ni ma’lum kiritilgan ma’lumot muayyan natijani kafolatlaydi.
«Aqlli shartnoma» (ingl. smart contract) atamasini Nik Sabo kiritgan va unga quyidagicha ta’rif bergan: «Aqlli shartnoma — bu shartnoma shartlarini bajaradigan kompyuterlashtirilgan tranzaksiya protokoli. Aqlli shartnomani ishlab chiqishning umumiy maqsadlari shartnomaning odatiy shartlarini (masalan, to‘lov shartlari, garov huquqlari, maxfiylik va hatto majburiy ijro) bajarish, qasddan yoki tasodifan yuz beradigan istisno holatlarni hamda ishonchli vositachilarga ehtiyojni kamaytirishdan iborat. Bunga bog‘liq iqtisodiy maqsadlar firibgarlik oqibatidagi yo‘qotishlar, arbitraj va majburiy ijro xarajatlari, shuningdek, boshqa tranzaksiya sarflarini kamaytirishni o‘z ichiga oladi».
1994-yilda u ushbu konsepsiyaga kirish matnini, 1996-yilda esa aqlli shartnomalar nimalarga qodirligini tushuntiruvchi maqolani yozgan. Nik Sabo avtomatlashtirilgan va kriptografik himoyalangan jarayonlarga asoslangan raqamli savdo maydonini oldindan tasavvur qilgan. Bu yerda tranzaksiyalar va biznes jarayonlari ishonch talab qilinadigan nazoratchi vositachilarsiz amalga oshirilishi mumkin edi. Ethereum’dagi aqlli shartnomalar bu g‘oyani amalda ro‘yobga chiqardi.
Aqlli shartnomalarni ishlab chiqish uchun Gevin Vud tomonidan Solidity dasturlash tili yaratildi; keyinroq Solidity’dagi xavfsizlik muammolarini hal etish maqsadida Vyper dasturlash tili ishlab chiqildi. Hozirda boshqa dasturlash tizimlaridan foydalanish amaliyoti ham mavjud.
Ethereum platformasida aqlli shartnomalar nazorat qiluvchi organlarsiz markazlashmagan loyihalar faoliyatini ta’minlaydigan zaruriy elementdir (markazlashmagan ilovalar (dapps), markazlashmagan moliya (DeFi), markazlashmagan avtonom tashkilotlar (DAO), markazlashmagan ijtimoiy tarmoqlar, markazlashmagan identifikatsiya, markazlashmagan ilm-fan (DeSci)) — belgilangan kelishuvlarga rioya qilinishini aynan aqlli shartnomalar ta’minlaydi. Blokcheyn texnologiyasi esa qoidalar va kelishuvlarning o‘zgarmasligini ta’minlaydi.
Kriptovalyutadan tashqari, aqlli shartnomalar quyidagi sohalarda ham qo‘llanishi mumkin: sog‘liqni saqlash, kreditlash, saylov tizimi, ommaviy axborot vositalari, buyumlar interneti, ijara, ta’minot, kliring va hokazo. Ular ko‘plab takroriy jarayonlarni optimallashtirish va tezlashtirish, vositachining ishtirokini kamaytirish yoki butunlay yo‘qotish, shu orqali tegishli xarajatlarni sezilarli kamaytirish imkonini beradi.
Aqlli shartnomalarning tashqi dunyo bilan o‘zaro ishlashi uchun «blokcheyn orakullari» ishlatilishi mumkin; ular aqlli shartnomaga tashqi manbalardagi axborotni tushunarli formatda yetkazadi.
2017-yilda professor Syurixdagi Shveysariya federal texnologiya instituti Martin Vechev va sobiq doktorantlar Xubert Ritsdorf hamda Petr Tsankov ChainSecurity kompaniyasiga asos solishdi. Kompaniyaning asosiy maqsadi — blokcheyn texnologiyalarini xavfsizroq qilish. Shu maqsadda u aqlli shartnomalarni auditdan o‘tkazish uchun avtomatlashtirilgan skanerlash dasturlarini ishlab chiqadi va qo‘llaydi. Aqlli shartnoma yaratuvchilari ChainSecurity’ga murojaat qilib, shartnomalar xavfsizligini tekshirtirishi va xavfsizlik sertifikatini olishi mumkin.
Tarix

Ethereum dastlab Vitalik Buterin tomonidan «oq kitob» deb ataluvchi hujjatda 2013-yil oxirida tasvirlangan. Ethereum hammuassislari qatorida Gevin Vud (Gavin Wood), Charlz Xoskinson (Charles Hoskinson), Mixay Alize (Mihai Alisie), Entoni Di Iorio (Anthony Di Iorio) va Jozef Lyubin (Joseph Lubin) ham bor edi. Loyiha ommaga taqdim etildi va uni ishlab chiqishga boshqa ishtirokchilar ham qo‘shildi.
Vitalik Buterin «Ethereum» nomini ilmiy fantastikaga oid elementlar ro‘yxatini Vikipediyada ko‘rib chiqayotganda tanlagan. U shunday degan: «Darhol bu nomni men ko‘rgan barcha boshqa variantlardan ko‘proq yoqtirganimni angladim; nazarimda, uni chiroyli jaranglagani va unda «efir» so‘zi borligi uchun tanlaganman. Bu so‘z Koinotni qamrab oladigan va yorug‘likning tarqalishiga imkon beradigan faraziy ko‘rinmas muhitni anglatadi».
2014-yil boshida jamoa Shveysariyada Ethereum Switzerland GmbH kompaniyasini tashkil etdi. Shveysariyada kriptovalyutalarga nisbatan liberal qonunlar va ko‘plab ehtimoliy mijozlar borligi sababli Buterin shu mamlakatni tanlagan. O‘sha yili Buterin Ethereum’ni Mayamidagi konferensiyada ommaga e’lon qildi.
2014-yil aprelida Ethereum Gevin Vud tomonidan «sariq kitob» deb atalgan hujjatda rasmiy tarzda tasvirlangan, norasmiy ravishda esa uni «keyingi avlod Bitkoini» (yoki «Bitkoin 2.0») deb atashgan.
2014-yilning ikkinchi yarmida dastlabki ommaviy taklif shaklidagi kraudfanding orqali ishlab chiqish uchun mablag‘ yig‘ilishi e’lon qilindi. Jami 31 591 bitkoin to‘plandi, bu o‘sha paytda 18 439 086 AQSH dollariga teng edi. Ethereum’ning birinchi bloki 20-iyul 2015-yilda yaratildi. Birinchi blok uchun mukofot 72 009 995 Ether bo‘lib, u 8903 ta manzilga taqsimlandi. Obunachilar 60 102 216 efir olishdi. Blokcheyn platformasining o‘zi esa 30-iyul 2015-yilda ishga tushirildi. Shundan so‘ng loyiha aqlli shartnomalarni sinovdan o‘tkazish platformasi sifatida banklarning e’tiborini tortdi.
Dastlab jamoa efirni faqat bitkoinlarga almashtirishga ruxsat bergan. Birinchi versiyada efirga 5000 birlik cheklov qo‘yilgan, lekin ishga tushganidan bir necha kun keyin bu cheklov bekor qilingan. Cheklov maynerlar va dastlabki foydalanuvchilarga mijoz dasturlarni o‘rnatish uchun qo‘shimcha vaqt berishi ko‘zda tutilgan edi.
2020-yilda Kamila Russo Ethereum yaratilishi haqida «Cheksiz mashina» (ingl. «The Infinite Machine») kitobini yozdi. The Wall Street Journal nashri Russo kitobini «Ethereum dunyosiga eng yaxshi kirish» deb atadi, Bloomberg Businessweek uni 49 ta eng qiziqarli kitobdan biri sifatida 2021-yilda tavsiya qildi. 2022-yilda Ridli Skottning Scott Free Productions kompaniyasi «Cheksiz mashina» kitobini ekranlashtirishi e’lon qilindi. 2024-yilda «Vitalik: Ethereum tarixi» hujjatli filmi chiqdi.
2023-yilda Fortune jurnali Ethereum’ni «Crypto 40» reytingining protokollar toifasida birinchi o‘ringa qo‘ydi.
2024-yilda AQSH Qimmatli qog‘ozlar va birjalar komissiyasi birinchi spot ETFni tasdiqladi va yirik investorlar uchun efirga sarmoya kiritish imkoniyatini ochdi.
2025-yilda JPMorgan Chase Ethereum tarmog‘ida o‘zining dastlabki tokenlashtirilgan MONY fondini ishga tushirishini e’lon qildi va unga o‘z mablag‘idan $100 million kiritdi. Bank likvidlikni boshqarishga xizmat qiladigan odatiy moliyaviy vositani blokcheyn formatiga ko‘chirdi va shu orqali AQSH moliya bozorini tokenlashtirish haqidagi gaplar nazariyadan amaliyotga o‘tayotganini ko‘rsatdi.
Yangilanishlar tarixi
| Kod nomi | Chiqarilgan sana | Blok raqami |
|---|---|---|
| Frontier | 30-iyul 2015-yil | 0 |
| Ice Age | 8-sentyabr 2015-yil | 200 000 |
| Homestead | 15-mart 2016-yil | 1 150 000 |
| DAO Fork | 20-iyul 2016-yil | 1 920 000 |
| Tangerine Whistle | 18-oktyabr 2016-yil | 2 463 000 |
| Spurious Dragon | 23-noyabr 2016-yil | 2 675 000 |
| Byzantium | 16-oktyabr 2017-yil | 4 370 000 |
| Constantinople | 28-fevral 2019-yil | 7 280 000 |
| St. Petersburg | 28-fevral 2019-yil | 7 280 000 |
| Istanbul | 8-dekabr 2019-yil | 9 069 000 |
| Muir Glacier | 2-yanvar 2020-yil | 9 200 000 |
| Berlin | 15-aprel 2021-yil | 12 244 000 |
| London | 5-avgust 2021-yil | 12 965 000 |
| Arrow Glacier | 9-dekabr 2021-yil | 13 773 000 |
| Gray Glacier | 30-iyun 2022-yil | 15 050 000 |
| Paris | 15-sentyabr 2022-yil | 15 537 394 |
| Shanghai | 12-aprel 2023-yil | 17 034 871 |
| Cancun | 13-mart 2024-yil | 19 426 587 |
| Prague | 7-may 2025-yil | 22 431 084 |
| Osaka | 3-dekabr 2025-yil | 23 935 694 |
| Kod nomi | Chiqarilgan sana | Epoxa |
|---|---|---|
| Phase 0 | 1-dekabr 2020-yil | 0 |
| Altair | 27-oktyabr 2021-yil | 74 240 |
| Bellatrix | 6-sentyabr 2022-yil | 144 896 |
| Capella | 12-aprel 2023-yil | 194 048 |
| Deneb | 13-mart 2024-yil | 269 568 |
| Electra | 7-may 2025-yil | 364 032 |
| Fulu | 3-dekabr 2025-yil | 411 392 |
Ethereum blokcheynining dastlabki alfa-versiyasi Frontier deb nomlangan. Unda ishlab chiquvchilar xavfsizlikni kafolatlamagan.
Ethereum blokcheynining birinchi modernizatsiyasi 14-may 2016-yilda 1 150 000-blok darajasida amalga oshirildi. Protokolning yangi versiyasi Homestead deb nomlandi. Yangilanish Canary shartnomalarini tarmoqdan olib tashladi.
Tarmoqni mayning asosida himoyalash faqat dastlabki bosqichda rejalashtirilgani, keyinchalik esa to‘liq ulushni isbotlash (proof-of-stake) usuliga o‘tilishi va oraliq bosqichda gibrid model qo‘llanishi e’lon qilingan. Mayningda ixtisoslashgan protsessorlar (ASIC)dan foydalanishga qarshi chora sifatida videoxotiraga yuqori talablar qo‘yilgan (GPU) — 2017-yil iyulida 2,04 GB, 2021-yil dekabrida esa taxminan 4,5 GB videoxotira talab qilingan.
Byzantium yangilanishi Proof of Stake usuliga o‘tishning boshlanishi bo‘ldi.
Yangi Constantinople yangilanishi 28-fevral 2019-yilda ishga tushirildi va tarmoqni PoS asosidagi Casper protokoliga o‘tkazish hamda 2019-yilning birinchi choragida yuz bergani aytilgan avvalgi mayning modelidan voz kechishga tayyorladi.
Keyingi Istanbul modernizatsiyasi 9069000-blokda amalga oshirilishi rejalashtirilgan (bu 4-dekabr 2019-yilda yuz berishi taxmin qilingan), ammo yakunda yangilanish Ethereum asosiy tarmog‘ida 8-dekabr 2019-yilda faollashtirilgan. Istanbul’ning asosiy vazifalari Ethereum blokcheynining anonim Zcash kriptovalyutasi bilan mosligini ta’minlash va nol ma’lumot oshkor qilinadigan isbotlash protokollari — SNARKs va STARKs yordamida tarmoqning kengayish imkoniyatini oshirishdan iborat edi. Bundan tashqari, yangilanish xizmat ko‘rsatishni rad etishga qaratilgan hujumlar (DoS)ni murakkablashtirdi, chunki operatsiya kodlarini ishga tushirish uchun efir narxi o‘zgartirilgan edi.
2020-yil dekabrida ishlab chiquvchilar Beacon Chain signal blokcheynini ishga tushirdi. PoS algoritmiga asoslangan bu blokcheyn qariyb ikki yil Ethereum asosiy tarmog‘i bilan parallel ishladi, ammo unda ETH kriptovalyutasini steyking qilishdan boshqa iqtisodiy faoliyat bo‘lmadi.
2-yanvar 2020-yilda chiqarilgan yangilanish — Muir Glacier.
2021-yilda tarmoq ikki marta yangilandi. Birinchi yangilanish — Berlin, 14-aprel 2021-yilda amalga oshirildi. Ikkinchi yangilanish — London, 5-avgustda kuchga kirdi. London yangilanishi Ethereum’ni takomillashtirish taklifi («EIP») 1559 ni o‘z ichiga oldi; bu tranzaksiya komissiyalarining o‘zgaruvchanligini kamaytirish mexanizmi edi. Shu mexanizm tufayli har bir blok uchun tranzaksiya komissiyasi sifatida to‘langan efirning bir qismi maynerga berilmay, yo‘q qilinadi. Bu inflyatsiyaning kamayishiga va ayrim davrlarda deflyatsiya yuz berishiga olib kelishi mumkin.
Keyinchalik Arrow Glacier va Gray Glacier yangilanishlari ishlab chiquvchilarga Ethereum’ni Proof-of-Stake algoritmiga o‘tkazish uchun ko‘proq vaqt berish maqsadida amalga oshirildi.
2022-yil iyulida Vitalik Buterin Ethereum’ni yanada rivojlantirish strategiyasini taqdim etdi.
15-sentyabr 2022-yilda ishlab chiquvchilar Ethereum asosiy tarmog‘ida keng ko‘lamli The Merge («Birlashish») yangilanishini faollashtirdilar. Blokcheyn muvaffaqiyatli ravishda ulushni isbotlash (Proof-of-Stake) (PoS) konsensus algoritmiga o‘tkazildi. Unda keyingi blokni validatorlardan biri — hisobida kamida 32 ETH mablag‘ni «muzlatib» qo‘ygan foydalanuvchi — katta energiya sarflaydigan mayningdan foydalanmasdan yaratadi. Natijada Ethereum tarmog‘ining umumiy elektr energiyasi sarfi 99% ga kamayishi kutilgan. Tejaladigan energiya miqdori Finlyandiya iste’mol qiladigan elektr energiyasiga teng.
2022-yil noyabrida Vitalik Buterin Twitterda Ethereum’ning yangilangan yo‘l xaritasini e’lon qildi. U quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
- The Merge («Birlashish») — Ethereum ijro qatlamini (30-iyul 2015-yildagi ishga tushirilishidan beri ishlagan asosiy tarmoqni) yangi konsensus qatlami — Beacon Chain bilan birlashtirish. Yangilanish energiya talab qiladigan mayningga ehtiyojni bartaraf etdi. Maynerlar o‘rnini validatorlar egalladi. Validatorlar ma’lumotlarni saqlash, tranzaksiyalarni qayta ishlash va blokcheynga bloklar qo‘shish uchun javobgardir.
- The Surge («O‘sish») — masshtablanuvchanlik muammosini hal qilish va tarmoq o‘tkazuvchanligini sekundiga 100 ming tranzaksiyagacha oshirishga qaratilgan yangilanish.
- The Scourge («Balo») — haddan tashqari markazlashuv va tranzaksiyalarni senzura qilish muammolarini hal etish uchun qo‘shilgan bosqich.
- The Verge («Chegara») — Verkle daraxtlari taqdim etiladi. Buterin izohlashicha, ular Merkle daraxtlariga o‘xshash vazifani bajaradi: blokdagi barcha tranzaksiyalarni birlashtiradi va ularning haqiqiyligini tekshirmoqchi bo‘lgan foydalanuvchiga butun ma’lumotlar to‘plami bo‘yicha isbot yaratadi. Verkle daraxtlarining eng muhim xususiyati — isbotlar hajmi jihatidan ancha samarali bo‘lishidir. Shuningdek, bloklarni tekshirishni soddalashtirish va ZK-STARKs texnologiyasini qo‘llab-quvvatlash.
- The Purge («Tozalash») — validator saqlashi zarur bo‘lgan ma’lumotlar hajmini qisqartirishga qaratilgan. Bu yondashuv tarmoq ishtirokchilarining «apparat ta’minoti»ga bo‘lgan talabini kamaytiradi va tizimning umumiy samaradorligini oshiradi.
- The Splurge («Sayqallash») — oldingi bosqichlardan so‘ng tarmoqning uzluksiz ishlashini ta’minlash hamda tizimdan foydalanishni soddalashtirishga qaratilgan kichik yangilanishlar turkumi.
12-aprel 2023-yilda Ethereum ishlab chiquvchilari Shanghai va Capella yangilanishlarini faollashtirdi. Foydalanuvchilar steykingdagi kriptovalyutalarini yechib olish imkoniyatiga ega bo‘ldi.
13-mart 2024-yilda Ethereum ishlab chiquvchilari Cancun va Deneb yangilanishlarini faollashtirdi. Yangilanishning asosiy tarkibiy qismi — Proto-Danksharding funksiyasi: u katta ikkilik ma’lumotlar to‘plamlari (BLOB) uchun yangi tranzaksiya turini yaratish orqali blokcheynni masshtablashga mo‘ljallangan. Dencun’ning asosiy maqsadi ikkinchi qatlam (L2) yechimlari, ayniqsa Rollups texnologiyasiga asoslangan tizimlar komissiyalarini kamaytirish edi. EIP-4844 ni joriy qilgan ikkinchi qatlam tarmoqlarida gaz haqi bir necha baravar pasaydi.
7-may 2025-yilda Ethereum ishlab chiquvchilari Prague va Electra yangilanishlarini faollashtirdi. Pectra Ethereum’dan foydalanish qulayligi va samaradorligini oshirishga qaratilgan bir qator takomillashtirishlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu yirik yangilanish 11 ta muhim EIP taklifini qamrab oladi. Muhim yangiliklardan biri hamyonlarga aqlli shartnoma funksiyalarini qo‘shish bo‘lib, bu ulardan foydalanish va ularni tiklashni osonlashtiradi.
3-dekabr 2025-yilda Ethereum ishlab chiquvchilari Osaka va Fulu yangilanishlarini asosiy tarmoqqa muvaffaqiyatli joriy qildi. Fusaka ko‘lami bo‘yicha Pectra’dan keyingi ikkinchi yirik yangilanish bo‘lib, tarmoqni takomillashtirishga oid o‘nta taklifni o‘z ichiga oladi. Eng muhimi — EIP-7594, unga ko‘ra Ethereum’da PeerDAS protokoli paydo bo‘ladi. Bu texnologiya validatorlarga BLOB obyektlarini to‘liq tekshirish o‘rniga ularning kichik qismlarini tekshirish imkonini beradi va butun ekotizim uchun ma’lumotlarning mavjudligini yaxshilaydi. Yangilanish birinchi qatlamdagi gaz limitini ikki baravardan ko‘proqqa oshirishni ham nazarda tutadi. Taxminlarga ko‘ra, bu blokcheyn o‘tkazuvchanligini sekundiga 12 000 tranzaksiyagacha yetkazadi.
The DAO va bloklar zanjirining tarmoqlanishi
Ishga tushirilganiga bir yil ham bo‘lmagan 2016-yil bahorida Ethereum platformasi hanuz xavfli tajribalar maydoni hisoblanardi, ammo startaplar orasida tez ommalashayotgan edi. Shulardan biri investitsiya kapitalini avtonom boshqarish platformasiga mo‘ljallangan blokcheyn loyihasi — The DAO.
30-aprelda The DAO mualliflari xizmatni ishga tushirish uchun mablag‘ yig‘ilishi boshlanganini e’lon qilishdi. Ixtisoslashgan ommaviy axborot vositalari ushbu loyihani «blokcheyn yordamida to‘liq shaffoflik, misli ko‘rilmagan moslashuvchanlik va avtonom boshqaruvni taklif etuvchi ulkan iqtisodiy tashkilot» deb ta’rifladi. 21-mayga kelib loyiha 154 million dollar va 12 milliondan ortiq efir (o‘sha paytdagi kurs bo‘yicha 50 million dollar) to‘pladi, holbuki atigi 5 million dollar yig‘ish rejalashtirilgan edi. Ethereum blokcheynining himoyasi mualliflarga ishonchli ko‘rinar, ular yaqin kunlarda mablag‘ni keyingi ishlanmalarga sarflashni mo‘ljallashgan edi.
2016-yil iyunida The DAO dastur kodida xato topildi. 16-iyunda ushbu zaiflik noma’lum shaxslarga The DAO’dagi efirning qariyb uchdan birini (50 million AQSH dollariga teng) alohida tarmoqqa (ChildDAO) o‘tkazish imkonini berdi; bu tarmoq ustidan faqat hujumchi tomon nazorat qilardi. Loyiha mualliflari olti soatga yaqin tizimdagi zaiflikni bartaraf etishga urinishdi, ammo o‘z profillariga ham kira olishmadi. Biroq The DAO’ning ishlash xususiyati tufayli bu mablag‘larni bir oy davomida yechib olish mumkin emas edi.
The DAO va Ethereum obro‘siga putur yetdi. Juda xavfsiz deb hisoblangan markazlashmagan tizim hujumchiga juda katta mablag‘ni o‘g‘irlash imkonini berdi, uni qanday qaytarish bo‘yicha esa yechim taklif qilinmadi. Ethereum narxi keskin pasaydi: bir necha kun ichida 22 dollardan 12 dollarga tushdi.
The DAO rahbariyati tekshiruvga Federal tergov byurosining (FBI) Nyu-York va Bostondagi bo‘limlarini jalb qildi, ammo maxsus xizmatlar hujumchini aniqlay olmadi. Xakerni Ethereum hamjamiyati a’zolari ham qidirdi, lekin ular ham o‘g‘rini topa olishmadi. Xaker haqida yagona taxmin shuki, u yolg‘iz emas, Shveysariyadagi bir guruh tarkibida harakat qilgan. Hujumchining o‘zi esa ochiq xat e’lon qilib, xizmat qoidalari doirasida harakat qilganini va hech narsani buzmaganini bildirdi.
Bir oy o‘tib, 20-iyul 2016-yilda muammoni hal qilishning ikkita varianti ko‘rib chiqildi. Ulardan birini Buterin taklif qildi: «soft-fork» usuli orqali barcha o‘g‘irlangan mablag‘ni muzlatish, so‘ng blokcheynni buzib kirishdan oldingi holatga qaytarish.
Ethereum hamjamiyati efirni investorlarga qaytarish kerakmi va buni qanday amalga oshirish haqida bahslashdi. The DAO’ning Germaniyadagi ishlab chiquvchilari xakerga qarshi javob hujumini uyushtirishga urinishdi. The DAO va Ethereum’ning markazlashmagan tuzilishi ma’muriy choralar ko‘ra oladigan markaziy organ yo‘qligini anglatadi, shu bois foydalanuvchilarning roziligi talab etilardi. Bir necha haftalik muhokamalardan so‘ng 20-iyul 2016-yilda Ethereum tarmog‘ida hardfork amalga oshirildi (bloklar zanjiri ikkita mustaqil rivojlanadigan tarmoqqa bo‘lindi). Maqsad buzib kirish oqibatlarini bekor qilish va The DAO’dan o‘g‘irlangan mablag‘larni investorlarga qaytarish edi. Bu o‘z turidagi birinchi voqea bo‘ldi.
Natijada 2 ta zanjir yuzaga keldi. Birinchisida buzib kirish umuman sodir bo‘lmagandek, o‘g‘irlangan efirlar avvalgi hisoblarda qoldi. Ikkinchisida esa buzib kirish voqeasi saqlanib qoldi. Rejaga ko‘ra, «buzilgan» versiya tizim yangilanganidan keyin yo‘qolishi kerak edi. Ammo bo‘linish tugagach, mualliflar yangi muammoga duch keldi: hamjamiyat ikki guruhga ajraldi. Ba’zilar ikkinchi tarmoq paydo bo‘lganiga rozi bo‘ldi, boshqalar esa bu markazlashmaganlik tamoyillari va blokcheynning asl konsepsiyasiga zidligini ta’kidladi.
Bu mafkuraviy ziddiyat tufayli hamjamiyat a’zolarining bir qismi buzib kirish sodir bo‘lgan dastlabki tarmoqda mayningni davom ettirdi. Tez orada bu tarmoq shunchalik qimmatli bo‘lib qoldiki, uni shunchaki o‘chirib tashlash imkonsiz edi. Arvicco taxallusli shaxs boshchiligidagi ko‘ngillilar guruhi Ethereum Classic loyihasini tashkil etdi. U «The DAO» loyihasi sifatida faoliyatini davom ettirmoqda. 2017-yil o‘rtalarida token narxi taxminan 19 dollarni, buzib kirish sodir bo‘lmagan yangilangan Ethereum narxi esa qariyb 300 dollarni tashkil etdi.
Qo‘llanilishi
Ethereum — bu kriptovalyuta, biroq undagi «aqlli shartnomalar» turli moliyaviy sohalarda ishlatilishi mumkin. Platformaga qiziqish bildirgan tashkilotlar: Microsoft, IBM, JPMorgan Chase. Bloomberg Businessweek nashrining ta’kidlashicha, Ethereum’ning taqsimlangan dasturiy ta’minoti ruxsatsiz aralashuvdan himoyaga muhtoj har qanday shaxs tomonidan ishlatilishi mumkin. «Siz tanimagan kishi bilan ham bemalol biznes qilishingiz mumkin, chunki shartlar blokcheynga kiritilgan aqlli shartnomada yozilgan».
The New York Times ma’lumotlariga ko‘ra, 2016-yil martiga kelib Ethereum platformasida qurilgan o‘nlab ilovalar ishlayotgan edi. Ethereum ilovalarining yangilanib turadigan ro‘yxati va reytingini, masalan, DappRadar.com saytida ko‘rish mumkin.
2021-yil davomida Ethereum platformasidagi tranzaksiyalarning umumiy hajmi 11,6 trillion dollarga teng bo‘ldi. Bu Visa ko‘rsatkichidan yuqori va Bitcoin aylanmasidan ikki baravardan ziyod ortiq edi.
Rossiyada
2016-yilda Vitalik Buterin kompaniya Rossiyada blokcheyn texnologiyasini ommalashtirishga, Rossiyaning dasturiy ta’minot ishlab chiqaruvchi kompaniyalarini — «Acronis», «Kasperskiy laboratoriyasi», «Yandeks» va boshqalarni — kelajakdagi mahsulot versiyalariga Ethereum qo‘llab-quvvatlashini kiritishga rag‘batlantirishga intilayotganini aytgan. Bundan tashqari, Buterin kichik startaplar blokcheynga faolroq qiziqishi uchun Rossiyadagi dasturchilar hamjamiyatini rivojlantirishni maqsad qilgan.
2016-yilda Sberbank Ethereum platformasi imkoniyatlaridan birinchi marta ishonchnoma berish va uning asosida hisob bilan ishlash uchun foydalanganini e’lon qildi. Davlat banki rahbari German Gref hamda Markaziy bank raisi Elvira Nabiullina blokcheyn va Ethereum imkoniyatlarini ijobiy baholadi.
2016-yil mayida Ethereum innovatsion «Skolkovo» markazida blokcheyn texnologiyalarini tadqiq etish markazini ochishni rejalashtirayotgani ma’lum bo‘ldi. Ushbu markaz energetika, energiya samaradorligi, kosmos, biotibbiyot, yadro hamda kompyuter texnologiyalari bo‘yicha ilmiy ishlanmalarni qo‘llab-quvvatlaydi.
5-oktyabr 2016-yilda Rossiya Federatsiyasi Markaziy banki «Mastercheyn» platformasi ishga tushirilganini e’lon qildi. U moliya bozori ishtirokchilari o‘rtasida axborot almashishga mo‘ljallangan. Ushbu mahsulotni yaratgan, Markaziy bank tuzgan Rossiya banklari konsorsiumi vakillarining aytishicha, «Mastercheyn» texnologiyalari Ethereum protokollariga asoslangan. Uni quyidagi banklar va tashkilotlar vakillari birga o‘rgangan: Sberbank, «Otkritiye» banki, «Alfa-bank», Tinkoff banki va QIWI.
2016-yil sentyabrida German Gref texnologiyadan keng ko‘lamda foydalanish 2017-yil oxiri yoki 2018-yil boshidan oldin boshlanmasligini ta’kidlagan.
2017-yil fevralida Moskva hokimiyati «Faol fuqaro» ovoz berishlarida blokcheyndan foydalanishni rejalashtirayotgani ma’lum qilindi, biroq Davlat Dumasida saylovlarni nazorat qilish uchun neyron tarmoqlar va blokcheyndan foydalanish hozircha xavfsizlik standartlariga javob bera olmaydi, deb hisoblashgan.
2017-yil aprelida hukumat mashinali o‘rganish va blokcheyndan qonunlarni ishlab chiqishda foydalanishni rejalashtirayotgani ma’lum bo‘ldi. May oyida Buterin blokcheyn texnologiyasi Rossiyada istiqbolga ega ekanini va u korrupsiyaga qarshi kurashishda yordam berishini aytdi.
3-iyun 2017-yilda Ethereum asoschisi blokcheyn imkoniyatlarini Vladimir Putin bilan muhokama qildi.
2017-yil avgustida Vitalik Buterinning Ethereum Foundation jamg‘armasi va «Vneshekonombank» rahbari Sergey Gorkov blokcheyn mutaxassislarini birgalikda tayyorlashni o‘z ichiga oluvchi hamkorlik bitimini imzolashdi. Ta’lim dasturlari blokcheyn kompetensiyalari markazi bazasida amalga oshirilishi rejalashtirilgan; ushbu markazni tashkil etish haqida Vneshekonombank, Ethereum va mayning kompaniyasi Bitfury 2017-yil iyunida kelishgan edi.
2017-yil oktyabrida Sberbank Enterprise Ethereum Alliance notijorat ittifoqiga a’zo bo‘lib, uning tarkibidagi birinchi Rossiya bankiga aylandi.
2019-yilda Rossiya Markaziy banki Rosreyestr, Raqamli rivojlanish vazirligi va Dom.rf bilan birgalikda Ethereum blokcheyni asosidagi raqamli ipoteka tizimini ishlab chiqishni boshladi.
Tanqid
2017-yilda FT Alphaville muharriri Izabella Kaminska aqlli shartnomalar yordamida aniqlash qiyinroq bo‘lgan va tashkilotchilarini javobgarlikka tortish imkonsiz bo‘lgan yangi turdagi moliyaviy piramidalar yaratilishi mumkinligini ta’kidladi. Hatto bunday tuzilma piramida ekani ayon bo‘lgach ham, aqlli shartnomalar ishlashda va bajarilishni talab qilishda davom etadi; ularni bloklash yoki bekor qilish vositasi yo‘q. Nashr Kalyari universitetining maqolasiga asoslangan edi.
Xuddi ish bajarilganini isbotlash (Proof-of-work) algoritmida ishlagan boshqa kriptovalyutalar singari, Ethereum ham juda katta «uglerod izi» uchun tanqid qilingan. Ethereum yiliga 100 TVt·soatdan ortiq elektr energiyasi iste’mol qilgan, bu Niderlandiyaning bir yillik elektr iste’molidan ham ko‘p. Bunday miqdordagi energiyani ishlab chiqarish yiliga 50–60 million tonna karbonat angidrid chiqarilishiga olib kelgan. Bu Yevropadagi eng yirik ko‘mir elektr stansiyasi chiqindilaridan deyarli ikki baravar ko‘p. Ethereum ishlab chiquvchilari ulushni isbotlash (proof-of-stake) tizimiga o‘tdilar, bu tizim ishlashi uchun zarur energiya sarfini 99% dan ko‘proqqa kamaytirdi. Ethereum kriptovalyutasi ishlab chiquvchilari maynerlar ishtirokini talab qilmaydigan yangi modelni ishga tushirdi.
Adabiyotlar
- Ruslan Akst. Aqlli shartnoma nima yoki bir soatda Ethereum. — Ridero, 2017. — B. 19. — ISBN 978-5-4485-2907-8.
- Siroj Raval. Markazlashmagan ilovalar. Blockchain texnologiyasi amalda. — Piter, 2017. — B. 240. — ISBN 978-5-496-02988-9.
- Kris Dannen. Ethereum va Solidity bilan tanishuv: yangi boshlovchilar uchun kriptovalyuta va blokcheyn dasturlash asoslari. — Apress, 2017. — B. 256. — ISBN 978-5-8459-1349-4.
- Maykl G. Solomon. Ethereum Sodda tilda. — John Wiley & Sons, 2019. — B. 272. — ISBN 978-1-119-47412-8.
- Santyago Palladino. Veb-dasturchilar uchun Ethereum: Ethereum blokcheyni asosida veb-ilovalar yaratishni o‘rganish. — Apress, 2019. — B. 349. — ISBN 978-1-484-25277-2.
- Aleksey Burkov. Ethereum: tarmoq bilan ishlash, aqlli shartnomalar va taqsimlangan ilovalar. — LitRes, 2020. — B. 542. — ISBN 9785042883842.
- Metyu Leyzing. Efir dunyosidan: Ethereum va uning deyarli halokatiga sabab bo‘lgan 55 million dollarlik o‘g‘irlikning hayratlanarli tarixi. — John Wiley & Sons, 2020. — B. 336. — ISBN 978-1-119-60293-4.
- Kamila Russo. Cheksiz mashina: kriptoxakerlar jamoasi Ethereum bilan keyingi internetni qanday qurmoqda. — HarperCollins, 2020. — B. 347. — ISBN 978-0-062-88614-9.
- Andreas Antonopulos, Gevin Vud. Ethereum’ni o‘zlashtirish: aqlli shartnomalar va markazlashmagan ilovalarni yaratish. — Eksmo, 2021. — B. 512. — ISBN 978-5-04-106781-6.
- Vitalik Buterin. Ko‘proq pul: Ethereum nima va blokcheyn dunyoni qanday o‘zgartirmoqda. — Individuum, 2023. — B. 400. — ISBN 978-5-6048295-8-5.
Havolalar
- ethereum.org/ru/ — Ethereum’ning rasmiy sayti