
| Oshqozon osti bezi | |
|---|---|
| lot. Pancreas | |
| | |
| 1: boshcha 2: ilgaksimon o‘simta 3: pankreatik o‘yiq 4: tana 5: oldingi yuza 6: pastki yuza 7: yuqori qirra 8: oldingi qirra 9: pastki qirra 10: charvi do‘mboqchasi 11: dum 12: o‘n ikki barmoqli ichak | |
| Qon bilan ta’minlanishi | pastki va yuqori pankreatoduodenal arteriyalar, taloq arteriyasi |
| Venoz qonning oqib ketishi | pankreatoduodenal va pankreatik venalar |
| Innervatsiyasi | pankreatik nerv chigali, seliak gangliylar, adashgan nerv |
| Limfa | taloq limfa tugunlari[tahr.], seliak limfa tugunlari[tahr.] va yuqori tutqich limfa tugunlari[tahr.] |
| Kataloglar | |
Oshqozon osti bezi (lot. pancreas) — hayvonlar va odam hazm qilish tizimining tashqi sekretsiya (ekzokrin) hamda ichki sekretsiya (endokrin) vazifalarini bajaradigan yirik a’zosi. Baliqlarda oshqozon osti bezi alohida a’zo sifatida uncha ajralib turmaydi; uning mustaqil a’zo sifatida aniqroq shakllanishi amfibiyalarda kuzatiladi. Qushlar va sutemizuvchilarda oshqozon osti bezini o‘rab turadigan tuzilma — o‘n ikki barmoqli ichak.
Umumiy tavsif
Oshqozon osti bezi ovqat hazm qilishda hamda uglevodlar, yog‘lar va oqsillar almashinuvini boshqarishda ishtirok etadi. Umurtqasizlar orasida alohida shakllangan bu bez faqat boshoyoqli mollyuskalarda uchraydi. Umurtqalilarda bez odatda o‘rta ichakning tutqichida ( amniotlarda — o‘n ikki barmoqli ichak tutqichida), oshqozonga anatomik jihatdan yaqin joylashadi.
Bez tarkibida ikki qism farqlanadi: asosiy qismi ekzokrin (tashqi sekretsiya) vazifasini bajarib, hazm shiralarini chiqaruv yo‘llari orqali ichakka ajratadi; kichikroq qismi esa pankreatik orolchalar deb ataluvchi tuzilmalardan iborat bo‘lib, endokrin bezlar tarkibiga kiradi.
Ekzokrin qismi murakkab alveolyar-naysimon tuzilishga ega. Uning tashqi yuzasi yupqa biriktiruvchi to‘qima kapsulasi bilan qoplangan. Kapsuladan bez to‘qimasining ichkarisiga trabekulalar — biriktiruvchi to‘qima tutamlari va qatlamlari kirib borib, a’zo parenximasini alohida bo‘lakchalarga ajratadi. Bo‘lakchalarning katta qismini terminal sekretor tuzilmalar — pankreatik atsinuslar tashkil qiladi; ularning hujayralari pankreatik (oshqozon osti bezi) hazm shirasini ishlab chiqaradi. Atsinuslarning chiqaruv yo‘llari yirikroq bo‘lak chiqaruv yo‘llariga, bo‘lakchalarning yo‘llari esa bezning umumiy chiqaruv yo‘llariga birlashadi. Bezning endokrin qismi bo‘lakchalar ichida kichik to‘plamlar (Langergans orolchalari) holida joylashgan, qon bilan yaxshi ta’minlangan va chiqaruv yo‘llariga ega bo‘lmagan maxsus hujayra guruhlaridan iborat.
Boshoyoqli mollyuskalarning oshqozon osti bezi
Umurtqasizlar orasida faqat boshoyoqli mollyuskalar (Cephalopoda) alohida oshqozon osti beziga ega. Boshoyoqlilarning ayrim guruhlarida u jigarning faqat bir qismi, aniqrog‘i gepatopankreas (hepato-pancreas) bo‘lib, rangi va tuzilishi bilan ajralib turadi (sakkizoyoqlar). Boshqa guruh vakillarida esa bez jigar yo‘llarining uzum shingiliga yoki daraxt shoxlariga o‘xshash ko‘plab o‘simtalari ko‘rinishida bo‘ladi.
Baliqlar va to‘garak og‘izlilarning oshqozon osti bezi
Baliqlarda oshqozon osti bezi jigar bilan qo‘shilib ketadi va uni oddiy ko‘z bilan alohida ajratib bo‘lmaydi. Baliqlarda ham, yuksak hayvonlardagidek, insulin Langergans orolchalarida ishlab chiqariladi. Minogalarda va ikki xil nafas oluvchi baliqlarda oshqozon osti bezi, aslida, ichak devori ichida yashiringan bo‘ladi. Osetrsimonlarda va ayrim suyakli baliqlarda, shuningdek, miksinalarda oshqozon osti bezi jigar to‘qimasida joylashadi. Ko‘pchilik karpsimonlarda va olabug‘asimonlarda oshqozon osti bezi jigar bilan birgalikda yagona a’zo — gepatopankreasni hosil qiladi (hepatopancreas).
Ayrim baliqlarda oshqozon osti bezi o‘t pufagi va uning yo‘llari, shuningdek, taloq yaqinida joylashadi. Oshqozon osti bezi baliqlar ichagiga oqsillar, yog‘lar va uglevodlarning hazm bo‘lishini ta’minlaydigan fermentlar — proteazalar, lipazalar va amilazani ajratadi. Orolcha hujayralari (endokrin hujayralar) qondagi glyukoza miqdorini tartibga soluvchi insulin gormonini ishlab chiqaradi.
Amfibiyalarning oshqozon osti bezi
Amfibiyalarda oshqozon osti bezi oshqozon va ingichka ichakka tutashgan ixcham a’zo hosil qiladi. Uning ekzokrin qismi sutemizuvchilarga xos tuzilishdagi atsinuslardan iborat. Bu qism ko‘rinib turadigan atsinuslar va ekzokrin chiqaruv yo‘llari bo‘lgan shoxlangan trabekulyar tizimdan tashkil topgan. Endokrin qismi bez ichida tarqalgan orolchalar va hujayra to‘plamlari, orolchasimon tuzilmalar, konglomeratlar yoki Brokman tanachalaridan iborat. Orolchalarda 4 ta asosiy turdagi endokrin hujayra mavjud. Amfibiyalarning oshqozon osti bezi endokrin to‘qimasi nihoyatda moslashuvchan bo‘lib, orolchalardagi endokrin hujayralar turlarining taqsimoti fiziologik holat va tashqi omillar ta’siriga qarab o‘zgaradi.
Sudralib yuruvchilarning oshqozon osti bezi
Oshqozon osti bezi sudralib yuruvchilarda ichakning birinchi halqasida (o‘n ikki barmoqli ichak halqasida) joylashadi. Odatda uzun va zich tuzilishga ega bo‘ladi. Oshqozon osti bezining chiqaruv yo‘llari o‘n ikki barmoqli ichakka ochiladi.
Qushlarning oshqozon osti bezi
Oshqozon osti bezi qushlarda nisbatan kichik, g‘ovak parenximali, kulrang-sariq yoki kulrang-qizg‘ish rangli, biriktiruvchi to‘qimasi sust rivojlangan a’zodir. U o‘n ikki barmoqli ichak hosil qilgan «taqa» ichida joylashadi. Bez pankreatoduodenal boylam orqali mahkamlangan. Uning massasi tovuqlarda 3-6,5 g, kurkalarda 7-12 g, o‘rdaklarda 7-15 g, g‘ozlarda 8-16 g bo‘lib, bu qush tana massasining o‘rtacha 0,15-0,25 % ini tashkil qiladi. Qushlarning oshqozon osti bezi bir nechta (2-5) bo‘lakdan tashkil topadi va ularning har biridan chiqaruv yo‘llari boshlanadi. Oshqozon osti bezi aralash bez bo‘lib, ekzokrin va endokrin qismlarga ajraladi. Ekzokrin qism bez hajmining asosiy qismini (97 %) tashkil etadi va atsinuslar hamda chiqaruv yo‘llari tizimidan iborat. Oshqozon osti bezi ekzokrin qismining tuzilish va funksional birligi — 8-12 ta atsinar hujayra, hujayralararo sekretor kapillyarlar va bo‘lakcha ichi yo‘lidan tuzilgan atsinusdir. Oshqozon osti bezi atsinuslari parenximasida ishlab chiqariladigan fermentli shirani saqlash uchun zaxira bo‘shliqlari yo‘q; bu vazifani atsinar hujayralarning o‘zi bajaradi.
Sutemizuvchilarning oshqozon osti bezi
Sutemizuvchilarning oshqozon osti bezi — hazm qilish tizimining tashqi sekretsiya va ichki sekretsiya funksiyalariga ega a’zosi. Uning tashqi sekretsiya funksiyasi hazm qilish pankreatik shirasini ajratish orqali amalga oshadi; bu shira hazm qilish fermentlarini o‘z ichiga oladi. Gormonlar ishlab chiqarish orqali oshqozon osti bezi uglevodlar, yog‘lar va oqsillar almashinuvini boshqarishda muhim ishtirok etadi. U kulrang-pushti tusli, cho‘zilgan bo‘lakli tuzilma bo‘lib, qorin bo‘shlig‘ida, o‘n ikki barmoqli ichakka yaqin joylashgan. Tuzilishiga ko‘ra, oshqozon osti bezi murakkab alveolyar bezlarga kiradi. Uning tarkibida hajmi teng bo‘lmagan ikki qism farqlanadi:
- bezning asosiy qismi ekzokrin (tashqi sekretsiya) vazifasini bajaradi; uning hazm shirasi chiqaruv yo‘llari orqali quyidagi ichakka ajraladi: o‘n ikki barmoqli ichak;
- bezning kichikroq qismini pankreatik orolchalar (insulae pancreaticae) tashkil etadi; ular endokrin bezlar jumlasiga kiradi.
Oshqozon osti bezining ekzokrin qismi bo‘lakchalarda joylashgan pankreatik atsinuslar va chiqaruv yo‘llarining daraxtsimon tizimidan iborat: qo‘shuvchi va bo‘lakcha ichi yo‘llari, bo‘lakchalararo yo‘llar hamda nihoyat umumiy pankreatik yo‘l. Bu yo‘l o‘n ikki barmoqli ichak bo‘shlig‘iga ochiladi. Oshqozon osti bezi atsinusi a’zoning tuzilish va funksional birligidir. Shaklan atsinus diametri 100—150 mkm bo‘lgan yumaloq tuzilma bo‘lib, sekretor qism va qo‘shuvchi yo‘ldan iborat; mazkur yo‘l a’zoning barcha chiqaruv yo‘llari tizimini boshlab beradi. Atsinuslar ikki xil hujayradan tashkil topadi: sekretor hujayralar — ekzokrin pankreatotsitlar, ularning soni 8—12 ta, shuningdek, yo‘l hujayralari — epiteliotsitlar. Qo‘shuvchi yo‘llar atsinuslararo yo‘llarga davom etadi, ular esa o‘z navbatida kattaroq bo‘lakcha ichi yo‘llariga quyiladi. Keyingilari bo‘lakchalararo yo‘llarga davom etib, oshqozon osti bezining umumiy yo‘liga quyiladi.
Oshqozon osti bezining endokrin qismini atsinuslar orasidagi pankreatik orolchalar, ya’ni Langergans orolchalari tashkil etadi. Ular insulotsitlar deb ataladigan hujayralardan iborat. Bu hujayralardagi donachalarning fizik-kimyoviy va morfologik xususiyatlariga qarab 5 ta asosiy turi ajratiladi:
- beta-hujayralar, sintez qiladigan gormoni — insulin;
- alfa-hujayralar, ishlab chiqaradigan gormoni — glukagon;
- delta-hujayralar, hosil qiladigan gormoni — somatostatin;
- D1-hujayralar, ajratadigan moddasi — VIP;
- PP-hujayralar, ishlab chiqaradigan moddasi — pankreatik polipeptid.
Odamning oshqozon osti bezi
Odamning oshqozon osti bezi kulrang-pushti tusli, cho‘zilgan va bo‘lakchalarga bo‘lingan parenximatoz a’zo bo‘lib, qorin bo‘shlig‘ida, oshqozon ortida, o‘n ikki barmoqli ichakka yaqin joylashgan. A’zo qorin bo‘shlig‘ining orqa devori yuqori qismida, qorin pardasi orti bo‘shlig‘ida, I—II bel umurtqalari tanalari sathida ko‘ndalang joylashadi. Katta yoshli odamda bezning uzunligi 14—22 sm, kengligi 3—9 sm (boshchasi sohasida), qalinligi 2—3 sm. A’zoning massasi taxminan 70—80 g. Tuzilishiga ko‘ra, bu murakkab alveolyar-naysimon bezdir. A’zo tashqaridan yupqa biriktiruvchi to‘qima kapsulasi bilan qoplangan. Bezning asosiy to‘qimasi bo‘lakchalarga ajralgan; ular orasida chiqaruv yo‘llari, qon tomirlari, nervlar, nerv tugunlari va plastinkasimon tanachalarni o‘z ichiga olgan biriktiruvchi to‘qima tutamlari joylashadi. Odamda bez tashqi sekretsiya va ichki sekretsiya funksiyalarini bajaradi. Tashqi sekretsiya funksiyasi hazm qilish pankreatik shirasini ajratish orqali amalga oshiriladi; bu shira hazm qilish fermentlarini o‘z ichiga oladi. Gormonlar ishlab chiqarish orqali oshqozon osti bezi uglevodlar, yog‘lar va oqsillar almashinuvini boshqarishda muhim ishtirok etadi. Oshqozon osti bezi qorin pardasi ortida, oshqozon orqasida, qorin orqa devorining epigastriy sohasida joylashib, chap qismi bilan chap qovurg‘a ostiga o‘tadi. Uni oshqozondan charvi xaltasi ajratib turadi. Orqa tomondan bez pastki kovak vena, chap buyrak venasi va aortaga.
tutashadi. Oshqozon osti bezi boshcha (lot. caput pancreatis) va uning ilgaksimon o‘simtasi (lot. processus uncinatus), tana (lot. corpus pancreatis) va dum (lot. cauda pancreatis) qismlariga bo‘linadi. Bez boshchasini o‘n ikki barmoqli ichak o‘rab turadi; u I bel umurtqasi va II bel umurtqasining yuqori qismi sathida joylashgan. Oshqozon osti bezining chiqaruv yo‘li (lot. ductus pancreaticus), ya’ni Virsung yo‘li, unga deyarli to‘g‘ri burchak ostida quyiladigan ko‘plab shoxlarni qabul qiladi; umumiy o‘t yo‘li (ductus choledochus) bilan qo‘shilgach, ikkalasi papilla duodeni major — o‘n ikki barmoqli ichakning katta so‘rg‘ichida umumiy teshik orqali ochiladi. Oshqozon osti bezi chiqaruv yo‘lining o‘n ikki barmoqli ichak bilan bunday tuzilishdagi aloqasi funksional ahamiyati (ichakdagi moddalarni pankreatik shira bilan hazm qilish) bilan birga, oshqozon osti bezining birlamchi ichakning aynan o‘n ikki barmoqli ichak shakllanadigan qismidan rivojlanishi bilan ham bog‘liq.
Asosiy yo‘ldan tashqari, deyarli doimo qo‘shimcha yo‘l (lot. ductus pancreaticus accessorius) ham bo‘lib, u papilla duodeni minor (papilla duodeni major’dan taxminan 2 sm yuqorida) orqali o‘n ikki barmoqli ichakka ochiladi.
Ba’zan qo‘shimcha oshqozon osti bezining mavjudligi ham kuzatiladi (lot. pancreas accessorium).
Oshqozon osti bezining ekzokrin qismi
U tarmoqlangan chiqaruv yo‘llari tarmog‘idan iborat bo‘lib, bu yo‘llar oxir-oqibat o‘n ikki barmoqli ichak bo‘shlig‘iga ochiladi. Bez shu joyga amilaza, lipazalar va proteazalar, maltazalarni ajratadi.
Oshqozon osti bezining endokrin qismi
Oshqozon osti bezining bezli bo‘limlari orasida pankreatik orolchalar (insulae pancreaticae) tarqalgan; ular ayniqsa bezning dum qismida ko‘p uchraydi. Bu tuzilmalar ichki sekretsiya bezlariga mansub bo‘lib, glukagon (insulinga qarama-qarshi ta’sir etib, glyukoza miqdorini aylanib yuruvchi qonda oshiradi), insulin (lotincha insula — «orolcha»; qondagi glyukoza miqdorini kamaytiradi), somatostatin (ko‘plab bezlar sekretsiyasini susaytiradi), pankreatik polipeptid (oshqozon osti bezi sekretsiyasini susaytirib, oshqozon shirasi ajralishini rag‘batlantiradi) hamda grelin («ochlik gormoni» — ishtahani qo‘zg‘atadi) ajratadi.
Funksiyasi
Yog‘li (lipazalar o‘t suyuqligi bilan birgalikda yog‘larni emulsiyalab, yog‘ kislotalarigacha parchalaydi), uglevodli (oshqozon osti bezining alfa-amilazasi) va oqsilli (proteazalar) ovqatlarni hazm qilishda qatnashadi.
Pankreatik orolchalar qonga insulin va glukagon gormonlarini ajratib, uglevodlar almashinuvini boshqaradi. Tajriba hayvonlarida oshqozon osti bezi orolchalarining beta-hujayralari zararlanishi bilan qandli diabet rivojlanishi o‘rtasida bog‘liqlik aniqlangan. Hozirgi vaqtda ushbu kasallikni davolashda insulin preparatlari (pankreatik orolchalar yoki Langergans orolchalari ichki sekretsiyasi mahsuloti) muvaffaqiyatli qo‘llanadi.
U fiziologik sharoitlarda sutkasiga taxminan 2 l pankreatik shira ishlab chiqaradi. Bu miqdorda ovqatning me’yoriy hazm bo‘lishi uchun zarur bo‘lganidan 10 baravar ko‘p fermentlar va zimogenlar mavjud. Bu hodisa fiziologik gipersekretsiya deb ataladi.