Endotsitoz — tashqi moddalarni hujayra tomonidan o‘zlashtirish jarayoni bo‘lib, u membranali vezikulalar hosil bo‘lishi orqali amalga oshadi. Endotsitoz natijasida hujayra hayotiy faoliyati uchun gidrofil moddalarni qabul qiladi; ular aks holda lipidli ikki qavatli hujayra membranasidan o‘ta olmaydi. Quyidagi turlari farqlanadi: fagotsitoz, pinotsitoz va retseptor vositachiligidagi endotsitoz. Bu atama 1963-yilda belgiyalik sitolog Kristian de Dyuv tomonidan hujayralardagi turli ichkilashtirish jarayonlarini, xususan, sutemizuvchilar hujayralarida kechadigan jarayonlarni tavsiflash uchun taklif etilgan.

• Fagotsitoz (hujayraning yutishi) — hujayraning eukariot hujayralar, bakteriyalar, viruslar, nobud bo‘lgan hujayralar qoldiqlari va shu kabi qattiq obyektlarni yutish jarayonidir. Yutilayotgan obyekt atrofida yirik hujayra ichki vakuolasi (fagosoma) hosil bo‘ladi. Fagosomalarning o‘lchami 250 nm va undan katta bo‘ladi. Fagosoma birlamchi lizosoma bilan qo‘shilganda ikkilamchi lizosoma hosil bo‘ladi. Kislotali muhitda gidrolitik fermentlar ikkilamchi lizosomadagi makromolekulalarni parchalaydi. Parchalanish mahsulotlari (aminokislotalar, monosaxaridlar va boshqa foydali moddalar) keyin lizosoma membranasi orqali hujayra sitoplazmasiga tashiladi. Fagotsitoz juda keng tarqalgan. Yuksak darajada tuzilgan hayvonlar va odamlarda fagotsitoz himoya vazifasini bajaradi. leykotsitlar va makrofaglarning fagotsitar faolligi organizmni unga kirib keladigan patogen mikroblar va boshqa begona zarrachalardan himoya qilishda nihoyatda muhimdir. Fagotsitozni birinchi bo‘lib rus olimi I. I. Mechnikov.
• Pinotsitoz (hujayraning suyuqlik ichishi) — hujayraning atrof-muhitdagi erigan moddalar, jumladan, yirik molekulalarni (oqsillar, polisaxaridlar va boshqalar) o‘z ichiga olgan suyuqlikni o‘zlashtirish jarayonidir. Pinotsitozda membranadan hujayra ichiga kichik pufakchalar — endosomalar ajralib chiqadi. Ular fagosomalardan kichikroq (o‘lchami 150 nm gacha) bo‘lib, odatda yirik zarrachalarni o‘z ichiga olmaydi. Endosoma hosil bo‘lgach, unga birlamchi lizosoma yaqinlashadi va bu ikki membranali pufakcha qo‘shiladi. Natijada hosil bo‘lgan organella ikkilamchi lizosoma deb ataladi. Pinotsitoz jarayoni barcha eukariot hujayralarda doimiy ravishda sodir bo‘ladi.
• Retseptor vositachiligidagi endotsitoz — faol va o‘ziga xos jarayon bo‘lib, bunda hujayra membranasi ichkariga botib, qoplamali chuqurchalar hosil qiladi. Qoplamali chuqurchaning hujayra ichiga qaragan tomonida yordamchi oqsillar (adaptin, klatrin, membrananing zarur egriligini ta’minlaydigan oqsil va boshqa oqsillar) joylashadi. Hujayra yuzasidagi muayyan retseptorlarga bog‘langan makromolekulalar pinotsitoz orqali kiradigan moddalarga qaraganda ancha tezroq ichkariga o‘tadi. Membrananing tashqi tomonida esa maxsus retseptorlar (masalan, past zichlikdagi lipoprotein (LDL) retseptori) mavjud bo‘ladi. Hujayrani o‘rab turgan muhitdagi ligand retseptorga bog‘langanda, qoplamali chuqurchalar hujayra ichida vezikulalar (qoplamali pufakchalar) hosil qiladi. Retseptor vositachiligidagi endotsitoz tegishli ligandni (masalan, LDL) hujayraga tez va boshqariladigan tarzda kiritish uchun faollashadi. Bu pufakchalar tezda qoplamasini yo‘qotib, o‘zaro qo‘shiladi va yirikroq pufakchalar — endosomalarni hosil qiladi. Keyinchalik endosomalar birlamchi lizosomalar bilan qo‘shilib, ikkilamchi lizosomalar hosil qiladi. Masalan, hayvon hujayrasiga membrana sintezi uchun xolesterin kerak bo‘lganda, u plazmatik membranasida LDL retseptorlarini ifodalaydi. Xolesterin va uning efirlariga boy bo‘lgan LDL zarrachalari LDL retseptorlari bilan bog‘lanib, xolesterinni hujayraga tez yetkazadi.

Odatdagi endotsitoz hujayra devori bo‘lmagan eukariotlarda — hayvonlar va ko‘plab protistlarda uchraydi. Uzoq vaqt davomida prokariotlar endotsitoz qobiliyatiga mutlaqo ega emas, deb hisoblangan. Biroq 2010-yilda endotsitozning Gemmata turkumiga mansub bakteriyalarda uchrashi tasvirlangan.

• Koronavirus misolida endotsitoz: SARS-CoV-2 virusi ACE2 retseptoriga bog‘lanadi; bu retseptor epiteliy hujayrasida joylashgan.
• 
  1-bosqich
• 
  2-bosqich
• 
  3-bosqich
• Animatsiya (1)
• Animatsiya (2)

• Mukherjee S., Ghosh R. N., Maxfield F. R. Endotsitoz (ingl.) // Physiol. Rev.^[ingl.] : jurnal. — 1997. — iyul (77-jild, 3-son). — 759—803-betlar. — PMID 9234965.
• Lundmark R, Doherty GJ, Howes MT va boshq. (2008). GTPazani faollashtiruvchi GRAF1 oqsili CLIC/GEEC endotsitoz yo‘lini boshqaradi. Current Biology. 18 (22): 1802-8. doi:10.1016/j.cub.2008.10.044. PMC 2726289. PMID 19036340.
• Rossatti P, Ziegler L, Schregle R va boshq. (2019). Cdc42 T-hujayra retseptorining endotsitozini plazma membranasining GRAF1 vositachiligidagi naychasimon ichga botishlari bilan bog‘laydi. Cells. 8 (11): 1388. doi:10.3390/cells8111388. PMC 6912536. PMID 31690048.
• Elkin SR, Lakoduk AM, Schmid SL (2016). Endotsitoz yo‘llari va endosomal tashilish: kirish qo‘llanmasi. Wien Med Wochenschr. 166 (7-8): 196—204. doi:10.1007/s10354-016-0432-7. PMC 4873410. PMID 26861668.

• Endotsitoz (rus.)