DNK-daktiloskopiya, yoki genetik daktiloskopiya, DNK-testi — biologik identifikatsiya (shaxslar yoki organizmlarni aniqlash) usullarining ilmiy tizimidir. Uning asosi — nukleotidlarning DNK molekulasidagi noyob ketma-ketligi bo‘lib, u har bir tirik mavjudotning alohida «genetik izi» hisoblanadi va shaxs (organizm) hayoti davomida o‘zgarmas bo‘lib qoladi.

Usul 10-sentabr, 1984-yilda britaniyalik genetik Alek Jeffris tomonidan kashf etilgan. U butun dunyoda, asosan, kriminalistikada turli jinoyatlarni ochish uchun sud-tibbiy ekspertizalar o‘tkazishda, shuningdek, qarindoshlikni aniqlash va shaxsni identifikatsiya qilish bilan bog‘liq boshqa ko‘plab masalalarni hal etishda qo‘llanadi.

Hozir DNK-daktiloskopiya hatto ko‘chma laboratoriyalarda ham o‘tkaziladi, dunyodagi o‘nlab korxonalar esa shaxsni genom asosida aniqlash uchun uskunalar ishlab chiqaradi.

Insonni DNK orqali identifikatsiya qilish (shaxs yoki organizmni aniqlash) usuli barmoq izlari orqali shaxsni aniqlash usuliga o‘xshaydi va boshqa ko‘plab buyuk kashfiyotlar singari tasodifan — boshqa tadqiqotning qo‘shimcha natijasi sifatida yuzaga kelgan.

10-sentabr, 1984-yilda britaniyalik genetik Alek Jeffris tadqiqot olib borayotgan universitet joylashgan Lester shahridagi laboratoriyada xromosoma DNKsidagi genetik og‘ishlarni kuzatishning yangi usullaridan birini o‘rganar ekan, xromosoma DNKsiga oid rentgen tasvirlarini ko‘zdan kechirib, turli kishilarning DNK zanjirlarida noyob ketma-ketliklar mavjudligini va ular nukleotidlardan iboratligini aniqladi.

Olim mioglobinni kodlovchi DNKni tahlil qilar ekan, gelda (ya’ni DNK bo‘laklari elektr maydonida o‘z o‘lchamiga bog‘liq tezlik bilan harakatlanadigan jelatinsimon matritsada) juda ko‘p minisatellitlarni aniqladi. Bu g‘alati tuyuldi: garchi aksariyat genlarda oqsil sintez qilinadigan joyga DNKdagi genetik ma’lumotni tashuvchi RNK tomonidan o‘qilish vaqtida hisobga olinmaydigan «keraksiz» DNK bo‘laklari bo‘lsa ham. Sinchiklab tekshirgach, u turli odamlarning DNK namunalarida minisatellit ketma-ketliklari bir-biridan ancha farq qilishini tushundi. Jeffris buning ahamiyatini darhol anglab yetdi. Muayyan odamning DNK ketma-ketliklari uning DNK profili yoki «genetik pasporti»ni hosil qiladi; undan shaxsni xatosiz aniqlash uchun foydalanish mumkin. U kashf etgan DNK hududlari hech qachon aynan takrorlanmaydi.

Jeffris tadqiqot natijalarini e’lon qilishi bilanoq, unga Buyuk Britaniya Ichki ishlar vazirligi olimlari murojaat qilishdi: ular bu kashfiyot yordamida muhojirlarning bir davlat fuqarosi bilan yaqin qarindoshligi haqidagi da’volari rostligini tekshirish mumkinligini anglashdi. O‘sha davlat — Buyuk Britaniya.

Genetik ekspertiza qo‘llanilgan birinchi jinoyat ishi 1983-yil noyabr va 1986-yil iyul oylarida ikki qizning zo‘rlanishi va o‘ldirilishi bilan bog‘liq edi. Yangi usul dastlab hibsga olingan Richard Baklendning aybsizligini aniqlashga, keyin esa haqiqiy qotil — Kolin Pitchforkni fosh etishga yordam berdi.

Tabiiyki, bu kashfiyot dastlab kriminalistikada sud-tibbiy ekspertizalarda gumonlanuvchilarning o‘zlariga qo‘yilgan ayblovdagi jinoyatlarga aloqadorligini yoki, aksincha, aloqasi yo‘qligini isbotlash uchun qo‘llanila boshlandi. An’anaviy daktiloskopiya — barmoq izlari orqali shaxsni aniqlash — qatoriga genetik (genom) daktiloskopiya, ya’ni quyidagilar yordamida shaxsni aniqlash ham qo‘shildi:

• soch (ildizi bilan),
• so‘lak (masalan, sigareta filtridagi),
• teri zarrachasi,
• qon tomchisi,
• suyak,
• tish,

ya’ni nihoyatda oz miqdordagi istalgan biologik namuna orqali. Zero, insonning har qanday biologik materialida DNK mavjud. Alek Jeffris aniqlaganidek, uning o‘ziga xos xususiyatlariga qarab odamlarni identifikatsiya qilish mumkin. Jinoyatlarni tergov qilishda gumonlanuvchilar DNKsi jinoyat joyidan topilgan soch, biologik suyuqliklar va teri namunalaridan olingan DNK bilan solishtirila boshlandi.

Keyinchalik Alek Jeffris kashf etgan DNK-daktiloskopiya usuli hamma joyda qarindoshlikni aniqlash va shaxsni identifikatsiya qilishga oid ko‘plab boshqa masalalarni hal etishda qo‘llana boshladi.

• Hozirgi kunda DNKni tiplarga ajratish eng kuchli va keng qo‘llaniladigan biotexnologik usullardan biri hisoblanadi.

Bu usul DNK namunalari tarkibidagi eng kichik farqlarni ham aniqlash uchun qo‘llaniladi.

• A’zolar va to‘qimalarni donor hamda retsipiyent o‘rtasida transplantatsiya qilishda moslikni aniqlash uchun.

• Muayyan mikroorganizmlarni aniqlash va kerakli genlarni o‘simliklar seleksiyasi jarayonida kuzatish.

• otalikni aniqlash.

• Inson qoldiqlarini identifikatsiya qilish (masalan, shaxsi noma’lum halok bo‘lgan askarlar yoki falokat qurbonlarini aniqlash).

• Hayvonot bog‘lari sharoitida hayvonlarning ko‘payishini nazorat qilish uchun.

• Quyidagi kasalliklarni yuqori aniqlikda tez tashxislash uchun: OIV infeksiyasi va xlamidioz; shuningdek, odamning turli shakldagi saraton va boshqa kasalliklarga moyilligini belgilovchi genlarni aniqlash uchun.

Faqat 2008-yilning o‘zida (ya’ni bir yil davomida) dunyo bo‘ylab ushbu DNK-identifikatsiya tizimi yordamida 17614 ta jinoyat, jumladan, 83 ta qotillik va 184 ta zo‘rlash jinoyati ochilgan.

Odam DNKsi ketma-ketliklarining 99,9 % qismi tarkib jihatidan bir xil bo‘lishiga qaramay, turli kishilarning DNKsi yetarlicha o‘ziga xosdir. DNK profilini tuzishda genomning tanlangan qismidagi takrorlanuvchi elementlar soni tahlil qilinadi. Takrorlanuvchi element tandem takror deb ataladi va uning soni o‘zgaruvchandir. DNK profili tuzilayotganda genomning qancha ko‘p qismi (yoki lokuslari) tahlil qilinsa, shaxsni identifikatsiya qilish aniqligi shuncha yuqori bo‘ladi. Hozir DNK profilini tuzishda lokuslar soni 16 ta va undan ko‘proqqa yetmoqda.

Inson DNK profilini tuzishni (DNK profillashni) uning genomini to‘liq o‘qish bilan adashtirmaslik kerak.

DNK profilini tuzish jarayoni shaxsning DNK namunasini (odatda «nazorat namunasi» deb ataladi) tayyorlashdan boshlanadi. Etalon namuna olishning eng ma’qul usuli — lunj ichki yuzasidan surtma (bukkal surtma) olish, chunki bunda namunaning ifloslanish ehtimoli kamayadi. Agar bunday imkoniyat bo‘lmasa (masalan, bunday muolaja uchun sud qarori talab qilinib, u mavjud bo‘lmasa), qon, so‘lak, urug‘ suyuqligi yoki boshqa mos suyuqlik va to‘qima namunalarini, jumladan, shaxsiy buyumlardan (masalan, tish cho‘tkasi, ustara va hokazolardan) yig‘ish mumkin. Saqlash joylaridagi namunalardan (masalan, sperma bankidan yoki to‘qimalar biopsiyasi namunalarini saqlash joyidan) ham foydalanish mumkin. Biologik qarindoshlarning qonidan olingan namunalar, xuddi avval DNK profili tuzilgan inson qoldiqlari kabi, shaxsning DNK profilini aniqlashda ko‘rsatkich bo‘lib xizmat qilishi mumkin.

So‘ng nazorat namunasi quyida bayon etilgan usullardan biri yordamida tahlil qilinib, insonning DNK profili tuziladi. Tahlildan keyin genetik o‘xshashlik bor-yo‘qligini aniqlash uchun ushbu profilni boshqa namuna bilan taqqoslash mumkin.

Shu bilan birga, ayniqsa jinoyat tergovlarida DNK namunalarini solishtirish har doim ham yetarli darajada xolis bo‘lmasligi mumkin. Bu, ayniqsa, ekspertlar gumonlanuvchilar haqida qo‘shimcha ma’lumot olgan holatlarda kuzatiladi.

Yangi olingan qon, so‘lak va urug‘ suyuqligi namunalaridan DNK olish nisbatan oson, biroq odam shunchaki qo‘l tekkizgan buyumlardan DNK olish ancha qiyin. 2000-yilgacha juda oz miqdordagi biologik material asosida DNK profilini tuzish mumkin emas edi. Hozir esa atigi 50 pikogramm DNKdan (taxminan 8 ta inson hujayrasidagi miqdor) DNK profilini olish mumkin. Bunday iz oddiy ko‘z bilan ko‘rinmaydi. Biroq tahlil qilinayotgan material juda kam bo‘lsa, uni fon DNKsi (jinoyatdan oldin paydo bo‘lgan va jinoyatga aloqador bo‘lmagan DNK) yoki boshqa odamning (masalan, jabrlanuvchining) DNKsi bilan adashtirish mumkinligini yodda tutish zarur.

DNK ekspertizasi insonning jinsini aniqlashga imkon beradi. DNK asosida uning ko‘z va soch rangini aniqlash qiyinroq, boshqa belgilarini (masalan, bo‘yini) esa hozircha DNKdan aniqlab bo‘lmaydi. DNK ekspertizasi iz qoldirgan odamning asosiy kontinental guruhlardan qaysi biriga mansubligini ham ishonchli aniqlashga imkon beradi: Afrika, G‘arbiy Yevrosiyo, Sharqiy va Janubiy Osiyo, Amerikaning tub aholisi (hindular)).

DNK tahlili usuli quyidagi davlatlarning ekspert-kriminalistika amaliyotida qo‘llanadi: AQSh, Kanada, Buyuk Britaniya, Yaponiya, Xitoy, Malayziya, Singapur, Tailand, Chili, Kolumbiya, Yangi Zelandiya, Rossiya va boshqa mamlakatlar. Ayrim davlatlar keng ko‘lamli DNK profillari ma’lumotlar bazalarini yaratgan.

Dunyodagi eng yirik DNK ma’lumotlar bazasi — Buyuk Britaniya milliy ma’lumotlar bazasi «NDNAD» bo‘lib, u 1995-yilda tashkil etilgan. Unda 2005-yilga kelib qariyb 3,1 mln namuna, 2015-yilda esa 5,7 mln namuna saqlangan. Bu bazada nafaqat mahkumlarning, balki gumonlanuvchilarning DNK ma’lumotlari ham mavjud. Britaniya kriminalistlari ma’lumotlariga ko‘ra, har hafta hodisa joyidan genetik material olingan 2 mingtagacha jinoyat ochiladi^{[manba ko‘rsatilmagan: 4038 kun]}. Bunday ekspertiza jinoyatlarning ayrim turlarini ochish darajasini sezilarli oshirishga imkon berdi^{[manba ko‘rsatilmagan: 4038 kun]}. Jumladan, buzib kirish orqali o‘g‘irlik, bosqinchilik, avtomobilni olib qochish — ochilgan ishlarning jami 90 % i. 1998-yildan buyon butun aholiga genetik pasport berish masalasi muhokama qilinmoqda.

AQShda genetik axborot bo‘yicha milliy ma’lumotlar bazasi ^{[aniqlashtirish kerak]} 1998-yilda tashkil etilgan. 2002-yilga kelib unda 800 mingdan ortiq genotip saqlangan. Og‘ir va o‘ta og‘ir jinoyatlar uchun hukm qilingan shaxslar hisobga olinadi. National DNA Index (NDIS, CODIS tarkibiga kiruvchi baza)da 10 mln dan ortiq profil saqlangan.

Islandiya ma’lumotlar bazasida mamlakatning butun aholisi (taxminan 300 ming kishi) genotiplari mavjud.

Rossiyada 3-dekabr, 2008-yilda Davlat Dumasi «Rossiya Federatsiyasida davlat genom ro‘yxatidan o‘tkazish to‘g‘risida»gi federal qonunni qabul qildi. Ushbu qonun asosida DNK haqidagi federal ma’lumotlar bazasi yaratildi. U og‘ir va o‘ta og‘ir jinoyatlar hamda jinsiy daxlsizlikka qarshi jinoyatlar uchun sudlangan shaxslar haqidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi.

Shuningdek, unda shaxsi aniqlanmagan jasadlar va jinoyat joylaridan olingan biologik izlar haqidagi ma’lumotlar saqlanadi. Bazani Rossiya Ichki ishlar vazirligi boshqaradi.

8-may, 2023-yildan boshlab barcha gumonlanuvchilar, ayblanuvchilar va mahkumlardan DNK namunasi olinadi.

Rossiyada 2023-yildan surrogat onalik holatlarida bola va uning taxmin qilingan biologik ota-onasidan DNK testi olish majburiy hisoblanadi; shundan keyingina bola biologik ota-onasiga topshiriladi.

2024-yildan boshlab bedarak yo‘qolganlarning qarindoshlari ham majburiy tarzda DNK testi topshirishi kerak.

1-yanvar, 2025-yildan ma’muriy qamoqqa olingan shaxslar ham majburiy DNK testi topshirishi kerak bo‘ladi.

Putin Ukrainadagi janglarda qatnashayotgan harbiylarning DNK namunasi topshirishi g‘oyasini qo‘llab-quvvatladi. Bu ularning bedarak yo‘qolishi holatida qoldiqlarini aniqlashni osonlashtiradi yoki otaligini tezda aniqlashga yordam beradi.

Ukraina yangiliklarida 2022-yildan harbiylar va huquqni muhofaza qiluvchi organlar xodimlari majburiy DNK testi topshirishi kerakligi haqida ma’lumot berilgan. Harbiy holat amal qilayotgan davrda Ukraina fuqarolari uchun bu jarayon bepul, biroq mamlakatda DNK tekshiruvlari laboratoriyalari va mutaxassislari yetishmaydi. 2024-yilda bedarak yo‘qolganlarga oid atigi 54 000 ta DNK namunasi to‘plangan; harbiylarning DNK testlari o‘tkazilmayapti.

Ukrainada 2022-yilda insonning genom ma’lumotlarini davlat ro‘yxatidan o‘tkazish va elektron DNK ma’lumotlar bazasini tashkil etish, gumonlanuvchilar, ayblanuvchilar va sudlanuvchilardan DNK namunalarini majburiy olish to‘g‘risidagi qonun qabul qilingan. Shuningdek, shaxsi noma’lum jasadlardan, o‘zi haqida ma’lumot bera olmaydigan odamlardan va bedarak yo‘qolganlarning qarindoshlaridan DNK namunalari olinadi.