Elektronlar dastasi nima

Katod nurlari («elektron dastalari» deb ham ataladi) — elektronlar oqimi bo‘lib, u vakuum naychasining katodidan chiqadi.

Yaltirovchi razryad vakuum naychasida

Tarixi

1854-yilda siyraklashtirilgan havoda yuqori kuchlanish bilan tajribalar o‘tkazila boshlandi. Vakuum sharoitida elektr uchqunlari odatdagi sharoitdagiga nisbatan ancha uzoq masofaga tarqalishi kuzatildi.

Katod nurlarini Yulius Plyukker 1859-yilda kashf etgan. Plyukker o‘zi kashf etgan katod nurlarining magnit ta’sirida og‘ishini ham kuzatgan.

Uilyam Kruksning elektron-nur qurilmasi

1879-yilda U. Kruks tashqi elektr va magnit maydonlari bo‘lmaganda katod nurlari to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tarqalishini aniqladi va ularning magnit maydoni ta’sirida og‘ishi mumkinligini tushundi. O‘zi yaratgan gaz-razryad naychasi yordamida u katod nurlari ayrim kristall moddalarga (keyinchalik katodolyuminoforlar deb atalgan moddalarga) tushganda, ularning yorug‘lik chiqarishiga sabab bo‘lishini aniqladi.

1897-yilda J. Tomson katod nurlari elektr maydonida og‘ishini aniqladi, ularni tashkil qiluvchi zarralarning zaryadi massasiga nisbatini o‘lchadi va bu zarralarni elektronlar deb atadi. O‘sha yili Karl F. Braun U. Kruks naychasi asosida birinchi katod, ya’ni elektron-nur naychasini yaratdi.

Katod nurlarining tavsifi

Katod nurlari vakuumda katod va anod orasidagi potensiallar farqi ta’sirida tezlashgan elektronlardan iborat. Katod va anod bir-biriga nisbatan mos ravishda manfiy va musbat potensialga ega elektrodlardir. Katod nurlari kinetik energiyaga ega bo‘lib, jismlarni, masalan, parrakli g‘ildirak qanotchalarini mexanik harakatga keltirishi mumkin. Katod nurlari magnit va/yoki elektr maydonlari ta’sirida og‘adi. Katod nurlari lyuminoforlarning nurlanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shuning uchun shaffof naychaning ichki yuzasiga lyuminofor qoplanganda, uning nurlanishini naychaning tashqi tomonidan ko‘rish mumkin. Bu hodisa vakuumli elektron qurilmalarda, masalan, elektron-nur naychalarida, elektron mikroskoplarda, rentgen naychalarida va radiolampalarda qo‘llanadi.

Katod nurlarining anod yaqinidagi kinetik energiyasi E (katod va anod o‘rtasida hech qanday to‘siq bo‘lmasa) quyidagi kattaliklar ko‘paytmasi orqali aniqlanadi — elektron zaryadi e hamda elektrodlar orasidagi potensiallar farqi U: Е = eU. Masalan, potensiallar farqi 12 kV bo‘lsa, elektronlar 12 kiloelektronvolt (keV) energiyaga ega bo‘ladi.

Katod nurlari hosil bo‘lishi uchun elektronlar katoddan elektrodlar orasidagi bo‘shliqqa chiqishi kerak. Bu jarayon elektron emissiyasi deb ataladi. U katodning qizdirilishi (termoelektron emissiya), yoritilishi (fotoelektron emissiya), elektronlar bilan bombardimon qilinishi (ikkilamchi elektron emissiya) va boshqa omillar natijasida yuz berishi mumkin.

Katod nurlari elektronlari zich moddalarda energiyasini tez yo‘qotsa-da, tezlashtiruvchi potensial yetarlicha yuqori (o‘nlab kilovolt) bo‘lganda, ular vakuum naychasining juda yupqa devori (millimetrning ulushlari) orqali havoga chiqishi mumkin. Energiyasi o‘nlab kiloelektronvolt bo‘lgan katod nurlarining havodagi o‘tish masofasi bir necha santimetr bilan cheklanadi.

Vakuumda katod nurlari ko‘rinmaydi, biroq modda bilan ta’sirlashganda unda radiolyuminessensiyani yuzaga keltiradi. Bunga atomlarning elektron qobiqlari qo‘zg‘alishi va atomlarning energiyani fotonlar, jumladan, ko‘rinadigan yorug‘lik shaklida chiqarishi sabab bo‘ladi. Xususan, vakuum naychasida qoldiq gaz bo‘lsa, uning nurlanishini kuzatish mumkin (quyidagi suratda naychadagi pushti nurlanishga qarang). Radiolyuminessensiya anod moddasida yoki nur dastasi tushadigan boshqa jismlarda (masalan, Kruks naychasining uchidagi shishada), shuningdek, katod nurlari naychadan tashqariga chiqarilganda havoda ham kuzatiladi.

Katod nurlari elektron-nur texnologiyalarida[ingl.], masalan, yupqa plyonkali qoplamalarni purkash uchun yaratilgan UELI-1 universal elektron-nur bug‘latkichida, elektron litografiyada, shuningdek, sanoat tezlatkichlarida qo‘llanadi. Elektron-nur texnologiyalari ekologik jihatdan tozaroq, kam energiya talab qiladi va deyarli chiqindisizdir. Bunday texnologiyalar 3D-printerlarda (elektron dastasi bilan eritish (Electron-beam melting, EBM), elektron dastasi yordamida qatlamma-qatlam sintez qilish) ham qo‘llanadi. Arcam[ingl.] kompaniyasi elektron nurlaridan foydalanadigan 3D-printerlarni ishlab chiqaradi.

Adabiyotlar

  • Abramyan Ye. A. Sanoat elektron tezlatkichlari. — M.: Energoatomizdat, 1986. — 250 bet
  • Sanoatda qo‘llash uchun yuqori quvvatli elektron tezlatkichlari, R. A. Salimov, UFN, 170 197–201 (2000).
  • Nikerov V. A. Elektron dastalari ish jarayonida. — M.: Energoatomizdat, 1988. — 128 bet — (Maktab o‘quvchilari uchun ilmiy-ommabop kutubxona).
  • J. R. Pirs. Elektron dastalari nazariyasi va ularni hisoblash. — M., 2012. — 217 bet — ISBN 978-5-458-48359-9.
  • Abramyan Ye. A., Alterkop B. A., Kuleshov G. D. Intensiv elektron dastalari: fizika, texnika, qo‘llanilishi. — M.: Energoatomizdat, 1984. — 231 bet
  • Alyamovskiy I. V. Elektron dastalari va elektron to‘plari. — M.: Sovetskoye radio, 1966. — 231 bet
  • Molokovskiy S. I., Sushkov A. D. Intensiv elektron va ion dastalari. — M.: Energoatomizdat, 1991. — 304 bet — ISBN 5-283-03973-0.
  • Elektron-optik tizimlarni hisoblashning zamonaviy usullari. — L.: Materiallar ; Elektron-optik tizimlarni hisoblash usullari bo‘yicha Butunittifoq seminari (22-24-yanvar, 1985-yil, Leningrad), 1986. — 166 bet
  • Z. Shiller, U. Gayzig, Z. Pantser. Elektron-nur texnologiyasi. — M.: Energiya, 1980. — 528 bet
  • Popov V. F., Gorin Yu. N. Elektron-ion texnologiyasi jarayonlari va qurilmalari. — M.: Oliy maktab, 1988. — 255 bet — ISBN 5-06-001480-0.
  • Vinogradov M. I., Maishev Yu. P. Ion va elektron-nur texnologiyalaridagi vakuum jarayonlari hamda jihozlari. — M.: Mashinostroyeniye, 1989. — 56 bet — ISBN 5-217-00726-5.
  • Karpov D. A., Kosogorov S. L. Radiatsion texnologiyalar uchun elektron dastasini atmosferaga chiqaradigan tezlatkichlar. — Sankt-Peterburg: «NIIEFA», 2021. — 114 bet

Havolalar