Elektr maydoni ta’sirida ionlanish

Maydon ta’sirida ionlanish (shuningdek, maydon ionlanishi yoki avtoionlanish) — ionlanish jarayoni bo‘lib, bunda atom, molekula yoki ion tashqi elektr maydonida ionlanadi.

Hodisaning fizik mohiyati

Tashqi elektr maydoni ta’sir etganda, bog‘langan elektron joylashgan potensial chuqur deformatsiyalanadi. Natijada chuqurning bir tomonida qalinligi cheklangan potensial to‘siq hosil bo‘ladi. Agar elektron maydon ta’sir etishidan oldin joylashgan energetik sath to‘siq balandligidan yuqorida bo‘lsa, elektron atomdan erkin chiqib ketadi. Bu holat to‘siq ustidan ionlanish deb ataladi. Agar energetik sath to‘siqdan pastda bo‘lsa, elektron faqat tunnellanish effekti hisobiga ajralib chiqishi mumkin. Bu holat tunnel ionlanishi deb ataladi.

Tunnel ionlanishi

Elektronning potensial to‘siq orqali tunnellanish ehtimoli quyidagi formula bilan aniqlanadi

bu yerda  — potensial to‘siq shaklini aniqlovchi funksiya,  — elektron energiyasi,  — elektron massasi, va nuqtalari to‘siqning boshlanishi va tugashiga mos keladi.

Tunnellanish ehtimoli tashqi maydon kuchayishi bilan ortadi (chunki bunda potensial to‘siqning qalinligi va balandligi kamayadi). Atomdagi elektronning energiyasi ortganda ham (masalan, boshqa zarralar bilan to‘qnashuv natijasida atom qo‘zg‘alganda) tunnellanish ehtimoli oshadi.

Lorens ionlanishi

Zarralar tezlatkichlari fizikasida ko‘pincha Lorens ionlanishi yuqori energiyali atom dastalaridan tashqi magnit maydon ta’sirida elektronlarni ajratib olish uchun qo‘llanadi. Bir tomondan, bu hodisani Lorens kuchlari orasidagi farq bilan tushuntirish mumkin: elektron va yadroga ta’sir etuvchi bu kuchlar ularning elektr zaryadlari ishorasi turlicha bo‘lgani sababli farqlanadi. Ikkinchi tomondan, Lorens almashtirishlari yordamida ion yadrosining sanoq sistemasiga o‘tilganda elektronga ta’sir etuvchi elektr maydoni hosil bo‘ladi. Boshqacha aytganda, Lorens ionlanishi hodisasi tashqi elektr maydoni ta’sirida yuz beradigan ionlanishga to‘liq ekvivalentdir.

Qo‘llanilishi

Metall sirtiga yaqin joyda maydon ta’sirida yuz beradigan ionlanish maydon ion mikroskopining ishlashiga asos bo‘ladi (masalan, u skanerlovchi geliy-ion mikroskopida ion manbai sifatida qo‘llanadi). Bunday mikroskop metall sirtining tasvirini olish imkonini beradi. Elektr maydonidagi ionlanish ayrim mass-spektrometrlarda ham ion manbai sifatida ishlatiladi. Bu usul termionlanish bilan solishtirganda, tahlil qilinayotgan molekulalarning dissotsiatsiyasining oldini olish imkonini beradi.

Adabiyotlar