Elektr yurituvchi kuch (EYuK) — skalyar fizik kattalik bo‘lib, tashqi kuchlar (ya’ni elektrostatik va dissipativ kuchlardan boshqa barcha kuchlar)ning kvazistatsionar zanjirlardagi o‘zgarmas yoki o‘zgaruvchan tok oqishidagi ishini tavsiflaydi. Yopiq konturda EYuK tashqi kuchlar bajargan ishga teng: bu kuchlar birlik musbat zaryadni butun kontur bo‘ylab ko‘chirishda shu ishni bajaradi. Demak, u quyidagi formula bilan hisoblanadi:

bu yerda — tashqi kuchlar bajargan ish, — zanjirdagi tok kuchi, — zaryad ko‘chirilgan vaqt oralig‘i.

Elektrostatik maydon kuchlanganligiga o‘xshash ravishda tashqi kuchlar elektr maydonining kuchlanganligi tushunchasi ham kiritiladi. Bu — sinov elektr zaryadiga ta’sir qiladigan kuchning (elektrostatik kuchdan tashqari) shu zaryad miqdoriga nisbatiga teng vektor fizik kattalikdir.

EYuK ham, kuchlanish ham Xalqaro birliklar tizimida (SI) voltlarda o‘lchanadi. Atamada «kuch» so‘zi qatnashishiga qaramay, elektr yurituvchi kuch fizikadagi kuchlar turkumiga kirmaydi va kuchdan farqli o‘lchamga ega.

Yopiq konturda EYuK quyidagiga teng:

,

bu yerda  — kontur elementi.

Elektr yurituvchi kuch haqida zanjirning istalgan qismi uchun ham gapirish mumkin. Bunday holda u tashqi kuchlarning butun konturda emas, faqat shu qismda birlik musbat zaryadni ko‘chirishda bajargan ishini bildiradi. Masalan, galvanik elementning EYuKsi — birlik musbat zaryadni element ichida bir qutbdan ikkinchisiga ko‘chirishda tashqi kuchlar bajaradigan ishdir.

Tashqi kuchlar bajargan ishni potensiallar farqi orqali ifodalab bo‘lmaydi, chunki bu kuchlar potensial kuchlar emas va ularning ishi harakat trayektoriyasining shakliga bog‘liq. Masalan, tok manbasining o‘zidan tashqarida uning klemmalari orasida zaryadni ko‘chirishda tashqi kuchlar bajargan ish nolga teng.

Manbaning elektr yurituvchi kuchi zanjirdan oqayotgan elektr toki bilan Om qonuni orqali bog‘langan. Zanjirning bir jinsli bo‘lmagan qismi uchun Om qonuni quyidagicha ifodalanadi

,

bu yerda — zanjir qismining boshi va oxiridagi potensial qiymatlari orasidagi farq, — tok kuchi — shu qismdan oqayotgan tokning qiymati, — zanjir qismining qarshiligini bildiradi.

Agar 1- va 2-nuqtalar ustma-ust tushsa (zanjir yopiq bo‘lsa), u holda bo‘ladi va avvalgi formula yopiq zanjir uchun Om qonuni ko‘rinishini oladi:

,

bu yerda endi — umumiy zanjir qarshiligidir.

Umumiy holda zanjirning to‘liq qarshiligi tok manbasidan tashqaridagi zanjir qismining qarshiligi () hamda tok manbasining o‘z ichki qarshiligi () yig‘indisidan iborat. Buni hisobga olsak:

.

Agar zanjir qismida tashqi kuchlar ta’sir etmasa (zanjirning bir jinsli qismi) va demak, unda tok manbasi bo‘lmasa, zanjirning bir jinsli bo‘lmagan qismi uchun Om qonunidan quyidagisi kelib chiqadi:

.

Demak, 1-nuqta sifatida manbaning anodi, 2-nuqta sifatida esa uning katodi olinsa, anod potensiali va katod potensiali orasidagi farq uchun quyidagini yozish mumkin:

,

bu yerda ham, avvalgidek, — zanjir tashqi qismining qarshiligi.

Ushbu munosabatni yopiq zanjir uchun Om qonunining quyidagi ko‘rinishiga bo‘lsak: , quyidagi natija hosil bo‘ladi:

va undan keyin .

Oxirgi munosabatdan ikkita xulosa kelib chiqadi:

1. Zanjirdan tok o‘tayotgan barcha hollarda tok manbasi klemmalari orasidagi potensiallar farqi manbaning EYuKsidan kichik bo‘ladi.
2. Chegaraviy holatda, ya’ni cheksiz katta bo‘lsa (zanjir uzilgan bo‘lsa), quyidagi tenglik bajariladi: .

Shunday qilib, tok manbasi zanjirdan uzilgan holatda uning EYuKsi klemmalari orasidagi potensiallar farqiga teng bo‘ladi.

Yopiq konturda elektr yurituvchi kuch hosil bo‘lishiga magnit maydon oqimining ushbu kontur bilan chegaralangan sirt orqali o‘tishidagi o‘zgarish sabab bo‘lishi mumkin. Bu hodisa elektromagnit induksiya deb ataladi. Konturdagi induksiya EYuKsining qiymati quyidagi ifoda bilan aniqlanadi

,

bu yerda — ko‘rsatilgan sirt orqali o‘tuvchi magnit maydon oqimi. Ifoda oldidagi «−» ishorasi induksiya EYuKsi hosil qilgan induksion tok konturdagi magnit oqimining o‘zgarishiga qarshilik qilishini ko‘rsatadi (qarang: Lens qoidasi). O‘z navbatida, magnit oqimining o‘zgarishiga magnit maydonning o‘zgarishi ham, kontur yoki uning ayrim qismlarining harakatlanishi ham sabab bo‘lishi mumkin.

Rasmda ko‘rsatilganidek, elektr tokining odatdagi yo‘nalishi «musbat» qutbdan «manfiy» qutbga tomon bo‘lsa-da, EYuK manbasi ichida (masalan, galvanik element ichida) tok qarama-qarshi yo‘nalishda oqadi. «Musbat» qutbdan «manfiy» qutbga yo‘nalish musbat zaryadlarga ta’sir etuvchi elektrostatik kuch yo‘nalishiga mos keladi. Shuning uchun tokni teskari yo‘nalishda oqishga majbur qilish uchun elektrostatik tabiatga ega bo‘lmagan qo‘shimcha kuch (markazdan qochma kuch, Lorens kuchi, kimyoviy tabiatli kuchlar yoki «uyurmaviy» [zaryadlar tomonidan hosil qilinmagan] elektr maydoni ta’siridagi kuch) zarur bo‘lib, u elektrostatik maydon kuchini yenga olishi kerak. Dissipativ kuchlar elektrostatik maydonga qarshi ta’sir etsa ham, tokning teskari yo‘nalishda oqishini ta’minlay olmaydi. Shu sababli ular EYuKni aniqlashda ishi hisobga olinadigan tashqi kuchlar tarkibiga kirmaydi.

Elektrostatik maydon kuchlari ta’siriga qarama-qarshi yo‘nalishda elektr zaryadlarini ko‘chiradigan kuchlar tashqi kuchlar deb ataladi. Masalan, galvanik element yoki akkumulyatorda tashqi kuchlar elektrod bilan elektrolitning tutashish chegarasida sodir bo‘ladigan elektrokimyoviy jarayonlar natijasida paydo bo‘ladi; o‘zgarmas tok elektr generatorida esa Lorens kuchi tashqi kuch vazifasini bajaradi.

• «Elektr yurituvchi kuch» — Kichik sovet ensiklopediyasidagi maqola; 2-nashr; 1937—1947-yillar.