
Tok kuchi
Elektr quvvati
Elektr qarshiligi
Elektr quvvati — fizik kattalik bo‘lib, u elektr energiyasini uzatish yoki o‘zgartirish tezligini tavsiflaydi (energiya).
Quvvat ta’rifiga ko‘ra, vaqt birligida bajarilgan ishdir.
O‘lchov birligi Xalqaro birliklar tizimida (SI) — vatt (ruscha belgilanishi: Vt, xalqaro belgilanishi: W).
Oniy elektr quvvati
Oniy quvvat elektr zanjirining istalgan qismidagi kuchlanish va tok kuchining oniy qiymatlari ko‘paytmasiga teng.
Ta’rifga ko‘ra, elektr kuchlanishi — elektr maydonining bajargan ishi, ya’ni sinov elektr zaryadini nuqtadan nuqtaga ko‘chirishda bajarilgan ishning sinov zaryadi miqdoriga nisbati. Elektr kuchlanishi son jihatdan birlik zaryadni nuqtadan nuqtaga ko‘chirish uchun bajarilgan ishga teng. Boshqacha aytganda, birlik zaryad elektr zanjirining bir qismi bo‘ylab harakatlanganda, u ish bajaradi yoki uning ustida ish bajariladi; bu ish zanjirning shu qismida ta’sir qilayotgan elektr kuchlanishiga son jihatdan teng. Ko‘chirilgan birlik zaryadlar sonini kuchlanishga ko‘paytirish elektr maydoni tomonidan ushbu zaryadlarni bir nuqtadan boshqa nuqtaga ko‘chirishda bajarilgan ishni beradi.
Belgilanishlar:
- — kuchlanish va nuqtalari orasida (vaqt oralig‘ida o‘zgarmas deb qabul qilinadi );
- — nuqtadan nuqtagacha o‘tgan birlik zaryadlar soni, vaqt oralig‘i ;
- — zaryad tomonidan bajarilgan ish harakatlanganda, dan ;
- — quvvat.
Zaryadlarni ko‘chirish quvvati formulasi:
Birlik zaryadni ko‘chirish quvvati dan :
Chunki tok ta’rifiga ko‘ra, vaqt birligida o‘tkazgichdan oqib o‘tadigan elektr zaryadidir, ya’ni , demak:
Vaqt oralig‘ini cheksiz kichik deb olib, shu oraliqda kuchlanish va tok qiymatlari ham cheksiz kichik miqdorga o‘zgaradi deb hisoblanadi. Bundan oniy elektr quvvatining quyidagi ta’rifi kelib chiqadi:
- Oniy elektr quvvati , elektr zanjirining bir qismida ajralib chiqadigan quvvat kuchlanishning oniy qiymati va tok kuchining oniy qiymati ko‘paytmasiga teng:
Agar aktiv qarshilikda (rezistorda) elektr qarshiligi qiymati bo‘lganda, Om qonuniga ko‘ra, quyidagicha bo‘ladi:
Elektr quvvatining differensial ifodalari
Birlik hajmda ajraladigan quvvat quyidagiga teng:
- bunda — elektr maydonining kuchlanganligi;
- — tok zichligi.
Skalyar ko‘paytmaning manfiy qiymati (agar vektorlar va qarama-qarshi yo‘nalgan yoki ular orasidagi burchak o‘tmas burchak bo‘lsa) fazoning shu nuqtasida elektr quvvati sochilmasligini, balki tashqi kuchlarning ishi hisobiga hosil bo‘lishini anglatadi.
Agar muhit izotrop bo‘lsa, chiziqli yaqinlashishda:
Agar anizotropiya mavjud bo‘lsa (masalan, monokristallda yoki suyuq kristallda, shuningdek, Xoll effekti mavjud bo‘lganida), chiziqli yaqinlashishda:
- bunda — o‘tkazuvchanlik tenzori.
O‘zgarmas tok quvvati
Tok kuchi va kuchlanish qiymatlari o‘zgarmas bo‘lib, vaqtning istalgan paytidagi oniy qiymatlarga teng bo‘lgani uchun quvvatni quyidagi formula bilan hisoblash mumkin:
Passiv chiziqli zanjirda Om qonuni bajariladi, shuning uchun:
- bunda — aktiv elektr qarshiligi.
Agar zanjirda elektr yurituvchi kuch (EYuK) manbai bo‘lsa, u beradigan yoki o‘zida yutadigan elektr quvvati quyidagiga teng:
- bunda — EYuK qiymati.
Agar EYuK manbai ichidagi tok potensial gradientiga qarama-qarshi yo‘nalgan bo‘lsa (manba ichida uning musbat qutbidan manfiy qutbiga oqsa), elektr quvvati EYuK manbai tomonidan tarmoqdan yutiladi (masalan, elektr dvigatel ishlaganda yoki akkumulyator zaryadlanganda). Agar tok shu yo‘nalish bilan mos tushsa (EYuK manbai ichida manfiy qutbdan musbat qutbga oqsa), quvvat manba tomonidan tarmoqqa uzatiladi (masalan, galvanik batareya yoki generator). EYuK manbaining ichki qarshiligini hisobga olganda, unda ajraladigan quvvat manba tomonidan yutiladigan quvvatga qo‘shiladi yoki manba tarmoqqa uzatadigan quvvatdan ayiriladi.
O‘zgaruvchan tok quvvati
O‘zgaruvchan tok zanjirlarida o‘zgarmas tok quvvati formulasi faqat vaqt davomida o‘zgarib turadigan oniy quvvatni hisoblash uchun qo‘llanishi mumkin; bu esa ko‘pchilik amaliy hisob-kitoblar uchun unchalik foydali emas.
Quvvatning o‘rtacha qiymatini bevosita hisoblash uchun oniy quvvatni vaqt bo‘yicha o‘rtachalash kerak. Kuchlanish va tok davriy ravishda o‘zgaradigan zanjirlarda o‘rtacha quvvatni hisoblash uchun oniy quvvatni bir davr davomida integrallash orqali hisoblash mumkin. Amaliy jihatdan eng muhim hisob-kitoblar o‘zgaruvchan tokning sinusoidal kuchlanishi va toki bo‘lgan zanjirlardagi quvvatni aniqlashdir.
Quyidagi to‘la, aktiv, reaktiv quvvatlar hamda quvvat koeffitsiyenti tushunchalarini birlashtirish uchun kompleks sonlardan foydalanish qulay. O‘zgaruvchan tok zanjiridagi quvvat kompleks son bilan ifodalanadi, bunda aktiv quvvat uning haqiqiy qismi, reaktiv quvvat esa mavhum qismi; to‘la quvvat kompleks sonning moduli, burchak esa (faza siljishi) kompleks sonning argumentidir. Bunday modelda quyida keltirilgan barcha munosabatlar o‘rinli bo‘ladi.
Aktiv quvvat
SI tizimidagi o‘lchov birligi — vatt.
Bir davr davomida oniy quvvatning o‘rtacha qiymati aktiv elektr quvvati yoki elektr quvvati deb ataladi:
Bir fazali sinusoidal tok zanjirlarida:
- ,
- bunda va — kuchlanish va tokning o‘rtacha kvadratik qiymatlari;
- — faza siljishi burchagi (tok va kuchlanish orasidagi).
Aktiv quvvat elektr energiyasining boshqa energiya turlariga (issiqlik va elektromagnit energiyaga) qaytmas tarzda aylanish tezligini tavsiflaydi. Aktiv quvvatni zanjirning aktiv qarshilik tashkil etuvchisi yoki uning o‘tkazuvchanligi orqali ham quyidagi formula bilan ifodalash mumkin:
- .
Sinusoidal yoki nosinusoidal tokli istalgan elektr zanjirida butun zanjirning aktiv quvvati uning alohida qismlari aktiv quvvatlari yig‘indisiga teng. Uch fazali zanjirlarda elektr quvvati alohida fazalar quvvatlari yig‘indisi sifatida aniqlanadi.
To‘la quvvat bilan aktiv quvvat quyidagi munosabat orqali bog‘langan:
- .
Nosinusoidal tok zanjirlarida elektr quvvati tegishli o‘rtacha quvvatlar yig‘indisiga teng; ular alohida garmonikalar.
Uzun liniyalar nazariyasida (uzunligi elektromagnit to‘lqin uzunligi bilan taqqoslanadigan uzatish liniyasidagi elektromagnit jarayonlarni tahlil qilishda) aktiv quvvatning to‘liq analogi o‘tuvchi quvvat hisoblanadi. U tushayotgan va qaytgan quvvatlar ayirmasi sifatida aniqlanadi.
Reaktiv quvvat
Xalqaro elektrotexnika komissiyasi taklifiga ko‘ra, uning o‘lchov birligi — var (volt-amper reaktiv); ruscha belgilanishi: вар; xalqaro belgilanishi: var). SI birliklari nuqtayi nazaridan, SI broshyurasining 9-nashrida qayd etilganidek, var volt-amper ko‘paytmasiga kogerent kattalikdir.
Var — sinusoidal o‘zgaruvchan tok zanjirida kuchlanishning effektiv qiymati 1 V, tokning effektiv qiymati 1 A bo‘lganda, tok va kuchlanish orasidagi faza siljishi quyidagi qiymatga teng bo‘lishi kerak: .
Rossiya Federatsiyasida ushbu birlikdan foydalanishga amal qilish muddati cheklanmagan tizimdan tashqari birlik sifatida ruxsat berilgan; qo‘llanish sohasi «elektrotexnika».
Reaktiv quvvat — sinusoidal o‘zgaruvchan tok zanjirida elektromagnit maydon energiyasining tebranishlari tufayli elektrotexnika qurilmalarida yuzaga keladigan yuklamalarni tavsiflovchi kattalik bo‘lib, kuchlanishning o‘rtacha kvadratik qiymati va tokning o‘rtacha kvadratik qiymatlari ko‘paytmasini faza siljishi burchagining sinusi bilan ko‘paytirishga teng:
Agar tok faza bo‘yicha kuchlanishdan ortda qolsa, faza siljishi musbat hisoblanadi; agar tok ilgarilasa, u manfiy hisoblanadi.
Reaktiv quvvat to‘la quvvat va aktiv quvvat bilan quyidagi munosabat orqali bog‘langan:
Reaktiv quvvatning fizik ma’nosi — bir tebranish davri davomida manbadan iste’mol qiluvchi qurilmaning reaktiv elementlariga (induktiv g‘altaklar, kondensatorlar, elektr dvigatellari chulg‘amlariga) uzatiladigan, so‘ngra ushbu elementlar tomonidan yana manbaga qaytariladigan energiyadir.
Formula ga muvofiq, reaktiv quvvat musbat (agar yuklama aktiv-induktiv xususiyatga ega bo‘lsa) yoki manfiy (agar yuklama aktiv-sig‘im xususiyatiga ega bo‘lsa) bo‘lishi mumkin. Bu reaktiv quvvat elektr toki bajargan ishda ishtirok etmasligini ta’kidlaydi. Qurilmaning reaktiv quvvati musbat bo‘lsa, u quvvatni iste’mol qiladi, manfiy bo‘lsa, ishlab chiqaradi, deb aytish qabul qilingan. Biroq bu shartli ifodadir, chunki elektr energiyasini iste’mol qiluvchi qurilmalarning aksariyati (masalan, asinxron dvigatellar), shuningdek, transformator orqali ulanadigan sof aktiv yuklama ham aktiv-induktiv xususiyatga ega.
Sinxron generatorlarelektr stansiyalarida o‘rnatiladi. Ular reaktiv quvvatni generator rotorining chulg‘amidan oqadigan qo‘zg‘atish toki qiymatiga qarab ham ishlab chiqarishi, ham iste’mol qilishi mumkin. Sinxron elektr mashinalarining bu xususiyati tarmoq kuchlanishining belgilangan darajasini rostlash imkonini beradi. Ortiqcha yuklanishlarning oldini olish va quvvat koeffitsiyentini oshirish maqsadida elektr qurilmalarida reaktiv quvvat kompensatsiyasi qo‘llanadi.
Zamonaviy elektr o‘lchash o‘zgartkichlarini mikroprotsessorli texnikada qo‘llash induktiv va sig‘imli yuklamadan o‘zgaruvchan kuchlanish manbaiga qaytariladigan energiya miqdorini aniqroq rostlash imkonini beradi.
To‘la quvvat
O‘lchov birligi — V·A, volt-amper (ruscha belgilanishi: V·A; xalqaro belgilanishi: V·A). Rossiya Federatsiyasida ushbu birlik «elektrotexnika» sohasida qo‘llanadigan, foydalanish muddati cheklanmagan tizimdan tashqari birlik sifatida foydalanishga ruxsat etilgan.
To‘la quvvat — davriy elektr zanjiridagi tokning effektiv qiymati va shu zanjir klemmalaridagi kuchlanishning effektiv qiymatlari ko‘paytmasiga teng. Aktiv va reaktiv quvvatlar bilan quyidagi munosabat orqali bog‘langan:
- bunda — aktiv quvvat;
- — reaktiv quvvat (induktiv yuklamada , sig‘imli yuklamada esa ).
To‘la, aktiv va reaktiv quvvatlar orasidagi vektor bog‘lanish quyidagi formula bilan ifodalanadi:
To‘la quvvat iste’molchining elektr ta’minoti tarmog‘i elementlariga amalda yuklaydigan yuklamalarni tavsiflovchi kattalik sifatida amaliy ahamiyatga ega (simlar, kabellar, taqsimlash panellari, transformatorlar, elektr uzatish liniyalari), chunki bu yuklamalar iste’molchi haqiqatda sarflagan energiyaga emas, balki iste’mol qilinayotgan tokka bog‘liq. Shu sababli to‘la quvvat transformatorlar va taqsimlash panellarining quvvati vattlarda emas, volt-amperlarda o‘lchanadi.
Kompleks quvvat
Quvvatni, xuddi impedans kabi, kompleks ko‘rinishda yozish mumkin:
- bunda — kompleks kuchlanish;
- — kompleks tok;
- — impedans;
- — kompleks qo‘shmalash operatori.
Kompleks quvvatning moduli to‘la quvvatga teng Haqiqiy qismi aktiv quvvatga teng, mavhum qismi esa — reaktiv quvvatga yuklama xususiyatiga qarab tegishli ishora bilan mos keladi.
O‘lchashlar
- Elektr quvvatini o‘lchash uchun vattmetrlar va varmetrlar qo‘llanadi. Bilvosita usulda esa quyidagi asboblardan foydalaniladi: voltmetr, ampermetr va fazometr.
- Reaktiv quvvat koeffitsiyentini o‘lchash uchun fazometrlar
- Quvvatning davlat etaloni — ГЭТ 153—2012: 1 dan 2500 Гц gacha bo‘lgan chastotalar diapazonidagi elektr quvvati birligining davlat birlamchi etaloni. Etalonni saqlovchi institut: ВНИИМ
Ayrim elektr jihozlarining quvvat iste’moliga misollar
| Elektr jihozi | Quvvat, Vt |
|---|---|
| Qo‘l fonarining lampochkasi | 1 |
| Tarmoq marshrutizatori, konsentrator | 10…20 |
| Shaxsiy kompyuterning tizim bloki | 100…1700 |
| Serverning tizim bloki | 200…1500 |
| Shaxsiy kompyuter uchun kineskopli monitor | 15…200 |
| Shaxsiy kompyuter uchun suyuq kristalli monitor | 2…40 |
| Maishiy lyuminessent lampa | 5…30 |
| Maishiy cho‘g‘lanma lampa | 25…150 |
| Maishiy muzlatkich | 15…700 |
| Changyutkich | 100… 3000 |
| Elektr dazmol | 300…2 000 |
| Kir yuvish mashinasi | 350…2 000 |
| Elektr plita | 1000…2000 |
| Maishiy payvandlash apparati | 1000…5500 |
| Past qavatli binodagi lift dvigateli | 3 000…15 000 |
| Tramvay dvigateli | 45 000…75 000 |
| Elektrovoz dvigateli | 650 000 |
| Shaxta ko‘tarish mashinasining elektr dvigateli | 1 000 000…5 000 000 |
| Prokat stanining elektr dvigateli | 6 000 000…32 000 000 |
Chiqish quvvati
Farqlanadi: uzoq muddatli (RMS[inglizcha]) va qisqa muddatli (PMO, PMPO) quvvatlar; ularni quvvat kuchaytirgichlari beradi.
Adabiyotlar
- GOST 8.417-2024. Kattalik birliklari.
- PR 50.2.102-2009. Rossiya Federatsiyasida foydalanishga ruxsat etilgan kattalik birliklari to‘g‘risidagi nizom.
- L. A. Bessonov. Elektrotexnikaning nazariy asoslari. Elektr zanjirlari: bakalavrlar uchun darslik. — 12-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — Moskva: Yurayt, 2016. — 702 b. — (Bakalavr. Chuqurlashtirilgan kurs). — 1000 nusxa. — ISBN 978-5-9916-3210-2.
- E. I. Goldshteyn, A. O. Sulaymonov, T. S. Gurin. Nosinusoidal toklar va kuchlanishlar sharoitida elektr zanjirlarining quvvat tavsiflari. TPU, — Tomsk, 2009, VINITI depozitiga topshirilgan, 06.04.09, № 193—2009. — 146 b.
Havolalar
- Elektr zanjirida energiyaning o‘zgarishi. Sinusoidal tokning oniy, aktiv, reaktiv va to‘la quvvatlari. ToeHelp.Ru. Murojaat sanasi: 7 mart 2022. Arxivlangan 3 mart 2022-yil.
- Elektr tarmog‘ida reaktiv quvvat kompensatsiyasi nima uchun kerak?. Elektriklar maktabi (2010). Murojaat sanasi: 7 mart 2022. Arxivlangan 25 fevral 2022-yil.
- V. Korotun. D. Makarov tahriri ostida: Elektr toki quvvatini qanday hisoblash mumkin? Elektrik qaydlari. ASUTPP. Murojaat sanasi: 7 mart 2022. Arxivlangan 21 yanvar 2022-yil.