To‘lqin optikasi — fizikaviy optikaning bir bo‘limi, unda o‘rganiladigan hodisalarga interferensiya, difraksiya, qutblanish va yorug‘likning to‘lqin tabiatini hisobga olish ularni tushunish uchun zarur va yetarli bo‘lgan boshqa hodisalar kiradi. To‘lqin optikasiga geometrik optika (va shunga mos ravishda, fotometriya hamda optik asboblar nazariyasining katta qismi) kirmaydi, chunki bu sohalarda to‘lqin tasavvurlariga ehtiyoj yo‘q va yorug‘likni nurlar ko‘rinishida tavsiflashning o‘zi kifoya. To‘lqin optikasiga, shuningdek, to‘lqin nazariyasi tushuntirib bera olmaydigan hodisalar optikasi ham kirmaydi (masalan, chiziqli va tasmasimon spektrlar, issiqlik nurlanishi, fotoeffekt, lyuminessensiya, lazerlar, kvant shovqini va boshqa hodisalar).
Tarixi
2-yarmida (XVII asrda) Kristian Gyuygens yorug‘likning tarqalishi to‘lqin xususiyatiga ega ekanini aniqladi. T. Yang, O. Frenel, D. Arago va boshqalarning tadqiqotlari tufayli to‘lqin optikasi sezilarli darajada rivojlandi. Ularning tajribalari yorug‘lik interferensiyasi, difraksiyasi va qutblanishini tushuntirish imkonini berdi.
To‘lqin optikasi va fizikaviy optika o‘rtasidagi munosabat
Ingliz tilidagi terminologiyada tarixiy sabablarga ko‘ra “to‘lqin optikasi” va “fizikaviy optika” atamalari sinonim hisoblanadi. Ilgari bunday qo‘llanish rus tilidagi terminologiyaga ham kirib kelgan:
Yorug‘likning kvant nazariyasi (1905) paydo bo‘lishidan oldin optik hodisalarni ko‘rib chiqishning ikki usulini farqlashga to‘g‘ri kelgan. Birinchi usuldan geometrik optika, ikkinchisidan esa to‘lqin optikasi foydalangan; avvalgi davrlarda negadir uni fizikaviy optika deb ham atashgan.
Hozirgi rus tilidagi standart fizik terminologiyada to‘lqin optikasi va fizikaviy optika bir xil tushuncha sifatida qaralmaydi:
TO‘LQIN OPTIKASI — fizikaviy optikaning yorug‘likning to‘lqin tabiati namoyon bo‘ladigan hodisalar majmuini o‘rganuvchi bo‘limi.
Ditchburnning “Fizikaviy optika”, Axmanov va Nikitinning “Fizikaviy optika”, Shandarovning “Fizikaviy optika asoslari” kabi darsliklarda to‘lqin optikasi bilan bir qatorda uning doirasiga kirmaydigan hodisalar (masalan, kvant hodisalari) ham ko‘rib chiqiladi.
To‘lqin optikasining yaqinlashuvlari
To‘lqin optikasi faqat yaqinlashuv bo‘lib, aniqroq kvant elektrodinamikasi bilan solishtirganda taqribiy tavsif beradi. To‘lqin optikasining inglizcha nomidagi “physical” so‘zi uning geometrik yoki nurlinur:11–13
To‘lqin optikasi klassik elektromagnit tenglamalarga, ya’ni Maksvell tenglamalariga asoslanadi. To‘lqin optikasi doirasida yanada soddalashtirilgan yaqinlashuvlar ham mavjud. Masalan, Gyuygens–Frenel prinsipiga asoslangan yaqinlashuv. Bu kontekstda u geometrik optika bo‘lib, u to‘lqin effektlarini e’tiborga olmaydi, elektromagnit nazariya esa aniqroqdir.
Bu yaqinlashuv sirt ustidagi maydonni baholash uchun nur optikasidan foydalanishni, keyin esa o‘tuvchi yoki sochilgan maydonni hisoblash maqsadida bu maydonni sirt bo‘ylab integrallashni nazarda tutadi. Bu usul Born yaqinlashuviga o‘xshaydi; bunda masala tafsilotlari g‘alayong‘alayonradiofizikada ham bu yaqinlashuv optik effektlarga o‘xshash hodisalarni baholash uchun ishlatiladi. U bir nechta interferensiya, difraksiya va qutblanish effektlarini modellashtiradi, ammo difraksiyaning qutblanishga bog‘liqligini hisobga olmaydi. Bu yuqori chastotali yaqinlashuv bo‘lgani sababli, optikani radiofizikaga qaraganda aniqroq tavsiflaydi.
To‘lqin optikasidagi masala, odatda, geometrik optika yordamida olingan maydonni linza, ko‘zgu yoki tirqishning butun yuzasi bo‘ylab integrallash orqali o‘tuvchi yoki sochilgan yorug‘likni hisoblashdan iborat.
radiolokatsion sochilishda bu odatda taxminiy tokni topishni anglatadi; u urinma tekislikda, sochuvchining geometrik jihatdan yoritilgan sirt qismida aniqlanishi mumkin.Soyada qolgan qismlardagi tok nolga teng deb olinadi. Sochilgan maydon keyin shu taxminiy toklar bo‘yicha integrallash orqali hisoblanadi. Bu usul katta, silliq qavariq shaklli jismlar va energiya yo‘qotuvchi (qaytaruvchanligi past) sirtlar uchun foydalidir.
Geometrik optika maydoni yoki tok, agar difraksiya hisoblari va sirt bo‘ylab sirpanib tarqaluvchi to‘lqin modeli bilan to‘ldirilmasa, odatda qirralar yoki soya chegaralari yaqinida aniq bo‘lmaydi.
To‘lqin optikasining standart yaqinlashuvi sochilgan maydonlarni baholashda ayrim kamchiliklarga ega. Shu sababli, masala oddiy qaytishdan farq qilgan hollarda aniqlik pasayadi. 2004-yilda taklif etilgan takomillashtirilgan nazariya elektr o‘tkazuvchi sochuvchi jismlarda to‘lqinlar difraksiyasi bilan bog‘liq masalalarning aniq yechimlarini beradi.
Adabiyotlar
- Serway, Raymond A. Olimlar va muhandislar uchun fizika (6-nashr) (ingliz tilida). — Brooks/Coleingliz tilida. — ISBN 0-534-40842-7. Serway, Raymond A. Olimlar va muhandislar uchun fizika (6-nashr) (ingliz tilida). — Brooks/Coleingliz tilida. — ISBN 0-534-40842-7. Serway, Raymond A. Olimlar va muhandislar uchun fizika (6-nashr) (ingliz tilida). — Brooks/Coleingliz tilida. — ISBN 0-534-40842-7.
- Axmanov, A. Fizikaviy optika (ingliz tilida). — Oxford University Press, 1997. — ISBN 0-19-851795-5. Axmanov, A. Fizikaviy optika (ingliz tilida). — Oxford University Press, 1997. — ISBN 0-19-851795-5. Axmanov, A. Fizikaviy optika (ingliz tilida). — Oxford University Press, 1997. — ISBN 0-19-851795-5.
- S. G.; Hay. Ikki shaklli reflektorli antennalarni fizikaviy optika usulida samarali tahlil qilish uchun ikki qirrali difraksiyaga asoslangan Gauss qatorlari usuli (ingliz tilida) // IEEE’ning antennalar va tarqalish bo‘yicha jurnaliingliz tilida : jurnal. — 2005. — avgust (53-jild). — DOI:10.1109/tap.2005.851855. — Bibcode:2005ITAP...53.2597H.
- J. S.; Asvestas. Elektromagnit sochilishda fizikaviy optika usuli (ingliz tilida) // Matematik fizika jurnali : jurnal. — 1980. — fevral (21-jild, 2-son). — 290—299-betlar. — DOI:10.1063/1.524413. — Bibcode:1980JMP....21..290A.
- D. V. Skobeltsin. Fizikaviy optika. — Moskva: Nauka nashriyoti, 1964-yil. — 321 b. — (P. N. Lebedev nomidagi Fizika instituti asarlari). (havola ishlamaydi)
- R. V. Ditchburn, L. A. Vaynshteyn, O. A. Shustin, I. A. Yakovlev. Fizikaviy optika. — Moskva: Nauka nashriyoti, 1965-yil. — 631 b. (havola ishlamaydi)