| Elektr maydon kuchlanganligi | |
|---|---|
| O‘lchamlik | LMT−3I−1 |
| O‘lchov birliklari | |
| SI | В/м |
| Eslatmalar | |
| vektor kattalik | |
Elektr maydon kuchlanganligi — vektor fizik kattalikdir. U elektr maydonni berilgan nuqtada tavsiflaydi. Kuchlanganlik kuch ning harakatsiz kichik qiymatli nuqtaviy zaryadga shu nuqtada ta’sir etgandagi qiymatining mazkur zaryad miqdoriga nisbatiga teng; zaryad miqdori :
Elektr maydon kuchlanganligi ba’zan elektr maydonning kuch xarakteristikasi deb ham ataladi, chunki uning zaryadlangan zarraga ta’sir qiluvchi kuch vektoridan farqi faqat doimiy ko‘paytuvchidan iborat.
Fazoning har bir nuqtasida, muayyan vaqtda, vektorning o‘ziga xos qiymati mavjud: (odatda fazoning turli nuqtalarida bu qiymatlar har xil bo‘ladi). Shunday qilib, — vektor maydon. Bu holat matematik jihatdan quyidagicha ifodalanadi:
- ,
Bu yozuv elektr maydon kuchlanganligini fazoviy koordinatalarning (shuningdek, vaqtning, chunki vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi mumkin) funksiyasi sifatida ifodalaydi. Ushbu maydon magnit induksiya vektori maydoni bilan birgalikda elektromagnit maydonni hosil qiladi. Bu maydon bo‘ysunadigan qonunlar elektrodinamika fanining o‘rganish predmetidir.
Elektr maydon kuchlanganligi Xalqaro birliklar tizimida (SI) voltlarda har metrga [В/м] yoki nyutonlarda har kulonga [Н/Кл] hisobida o‘lchanadi.
Klassik elektrodinamikada elektr maydon kuchlanganligi
Elektr maydon kuchlanganligi klassik elektrodinamikaning asosiy fundamental kattaliklaridan biridir. Fizikaning ushbu sohasida ahamiyati jihatidan unga faqat magnit induksiya vektori (elektr maydon kuchlanganligi vektori bilan birgalikda elektromagnit maydon tenzorini hosil qiluvchi) va elektr zaryadi tenglasha oladi. Ayrim yondashuvlarga ko‘ra, elektromagnit maydon potensiallari (birgalikda yagona elektromagnit potensialni hosil qiladi).
Klassik elektrodinamikaning boshqa tushuncha va kattaliklari, jumladan elektr toki, tok zichligi, zaryad zichligi, qutblanish, shuningdek, yordamchi elektr induksiya va magnit maydon kuchlanganligi — shubhasiz muhim va mazmunli bo‘lsa-da, mohiyatan ikkilamchi yoki hosilaviy kattaliklar hisoblanadi.
Quyida klassik elektrodinamikada elektr maydon kuchlanganligi bilan bog‘liq asosiy jihatlar ko‘rib chiqiladi.
Elektromagnit maydonning zaryadlangan zarralarga ta’sir kuchi
Elektromagnit maydonning (elektr va magnit tashkil etuvchilarni o‘z ichiga olgan maydonning) zaryadlangan zarraga ta’sir etuvchi umumiy kuchi Lorens kuchi formulasi bilan ifodalanadi:
- ,
bu yerda — zarraning elektr zaryadi, — uning tezligi, — magnit induksiya vektori; qiya xoch bilan vektor ko‘paytma belgilangan. Formula SI tizimi birliklarida berilgan.
Bu formula elektr maydon kuchlanganligi ta’rifidagi formulaga qaraganda umumiyroqdir, chunki u zaryadlangan zarra harakatlanayotgan bo‘lsa, magnit maydonning unga ta’sirini ham hisobga oladi.
Zarra nuqtaviy deb faraz qilinadi. Biroq bu formula elektromagnit maydonning istalgan shakldagi, zaryadlari va toklarining taqsimlanishi turlicha bo‘lgan jismlarga ta’sir etuvchi kuchlarini ham hisoblash imkonini beradi. Buning uchun fizikada odatda qo‘llanadigan usuldan foydalaniladi: murakkab jism kichik (matematik jihatdan cheksiz kichik) qismlarga ajratiladi. Ularning har birini nuqtaviy deb hisoblash va shu tariqa Lorens formulasi qo‘llanadigan holat sifatida qarash mumkin. Albatta, bu formulani qo‘llash uchun (hatto ikkita nuqtaviy zaryadning o‘zaro ta’sir kuchini hisoblash kabi sodda hollarda ham) va .
Elektromagnit kuchlarni hisoblashda ishlatiladigan boshqa formulalarni (masalan, Amper kuchi formulasini) Lorens kuchining fundamental formulasidan kelib chiqadigan natijalar yoki uning qo‘llanishidagi xususiy holatlar deb qarash mumkin.
Maksvell tenglamalari
Klassik elektrodinamikaning nazariy asosini Lorens kuchi formulasi bilan birga elektromagnit maydon tenglamalari tashkil qiladi. Ular Maksvell tenglamalari deb ataladi. Ularning an’anaviy standart ko‘rinishi to‘rtta tenglamadan iborat bo‘lib, shulardan uchtasida elektr maydon kuchlanganligi vektori qatnashadi:
Bu yerda — zaryad zichligi, — tok zichligi, — elektr doimiysi, — magnit doimiysi, — yorug‘lik tezligi (tenglamalar SI tizimida yozilgan). Keltirilgan shakldagi Maksvell tenglamalari «vakuum uchun tenglamalar» hisoblanadi (ularning elektromagnit maydonning muhitdagi xatti-harakatini ham ifodalovchi umumiyroq ko‘rinishi va boshqa yozilish shakllari haqida «Maksvell tenglamalari» maqolasiga qarang).
Bu to‘rtta tenglama va beshinchi tenglama — Lorens kuchi tenglamasi — nazariy jihatdan klassik (kvant bo‘lmagan) elektrodinamikani to‘liq tavsiflash uchun yetarlidir. Ya’ni ular uning barcha asosiy qonunlarini ifodalaydi. Ulardan foydalanib amaliy masalalarni yechish uchun «moddiy zarralar»ning harakat tenglamalari (klassik mexanikada bu Nyuton qonunlari) bilan bir qatorda, jismlar va muhitlarning muayyan xossalari (elastikligi, elektr o‘tkazuvchanligi, qutblanuvchanligi va boshqalar) hamda masalaga ta’sir qiluvchi boshqa kuchlar haqidagi ma’lumotlar (masalan, gravitatsiya) ham zarur. Garchi bu ma’lumotlarning barchasi elektrodinamika doirasidan tashqarida bo‘lsa ham, ular muayyan masalani to‘liq yechish uchun yopiq tenglamalar tizimini tuzishda ko‘pincha kerak bo‘ladi.
«Moddiy tenglamalar»
Klassik elektrodinamikada amaliy masalalarni yechishda qo‘llanadigan, odatda aniq emas, balki taqribiy yoki ba’zan hatto tajribaga asoslangan «moddiy tenglamalar» deb ataluvchi qo‘shimcha formulalarga quyidagilar kiradi:
- Om qonuni;
- qutblanish qonuni;
- turli hollarda qo‘llanadigan boshqa ko‘plab formulalar va munosabatlar.
Potensiallar bilan bog‘liqligi
Elektr maydon kuchlanganligi va potensiallar o‘rtasidagi umumiy bog‘lanish quyidagicha:
bu yerda — skalyar va vektor potensiallar,
Xususiy holda, statsionar (vaqt bo‘yicha o‘zgarmaydigan) maydonlar uchun birinchi tenglama quyidagicha soddalashadi:
Bu ifoda elektrostatik maydonni elektrostatik potensial bilan bog‘laydi.
Elektrostatika
Zaryadlangan jismlar harakatsiz bo‘lgan (masalan, muvozanat holati o‘rganiladigan) yoki ularning harakat tezligi yetarlicha kichik bo‘lib, harakatsiz jismlar uchun o‘rinli hisoblash usullarini taxminan qo‘llash mumkin bo‘lgan vaziyat nazariy va amaliy jihatdan muhimdir. Bunday holatlar elektrodinamikaning elektrostatika deb ataladigan bo‘limida o‘rganiladi.
Yuqorida ko‘rsatilganidek, bu holatda elektr maydon kuchlanganligi skalyar potensial orqali quyidagicha ifodalanadi:
yoki tarkibiy qismlar bo‘yicha:
Demak, elektrostatik maydonning potensial maydon ekanligi kelib chiqadi. ( elektrostatika holatida elektrostatik potensial deb ataladi).
Teskari munosabat ham o‘rinlidir:
Bu holatda Maksvell tenglamalari ham ancha soddalashadi (magnit maydon bilan bog‘liq tenglamalarni butunlay chiqarib tashlash, divergensiya qatnashgan tenglamaga esa ni qo‘yish mumkin) va ular Puasson tenglamasiga keltiriladi:
Zaryadlangan zarralar mavjud bo‘lmagan sohalarda esa Laplas tenglamasiga keltiriladi:
Bu tenglamalar chiziqli bo‘lgani va ularga superpozitsiya prinsipini qo‘llash mumkinligini hisobga olsak, bitta nuqtaviy zaryadning maydonini topishning o‘zi kifoya: keyin istalgan zaryadlar taqsimoti hosil qiladigan potensial yoki maydon kuchlanganligini nuqtaviy zaryadlar uchun yechimlarni qo‘shish orqali aniqlash mumkin.
Gauss teoremasi
Elektrostatikada Gauss teoremasi keng qo‘llanadi. Uning mazmuni elektrostatika uchun ahamiyatli bo‘lgan yagona Maksvell tenglamasining integral ko‘rinishidan iborat:
bu yerda integrallash istalgan yopiq sirt bo‘yicha bajariladi (shu sirt orqali oqim hisoblanadi), — mazkur sirt ichidagi to‘liq (jami) zaryad.
Maydon manbalari yuqori darajada simmetriyaga ega bo‘lganda — sferik, silindrik yoki ko‘zgusimon va siljish simmetriyasi mavjud bo‘lganda — bu teorema elektr maydon kuchlanganligini hisoblashning qulay usulini beradi. Xususan, nuqtaviy zaryad, shar, silindr va tekislik maydonlarini shu usulda oson aniqlash mumkin.
Nuqtaviy zaryadning elektr maydon kuchlanganligi
Elektrostatikada nuqtaviy zaryadlar uchun Kulon qonuni amal qiladi; u SI tizimida quyidagicha yoziladi:
- .
Kulon qonuni va potensial ta’rifidan nuqtaviy zaryad potensiali uchun quyidagi formula kelib chiqadi:
Kulon qonuni va kuchlanganlik ta’rifidan nuqtaviy zaryadning elektr maydon kuchlanganligi uchun quyidagi formula olinadi:
- .
Tarixan Kulon qonuni birinchi bo‘lib kashf etilgan, biroq nazariy nuqtayi nazardan Maksvell tenglamalari fundamentalroqdir. Shu nuqtayi nazardan Kulon qonuni ularning natijasi hisoblanadi. Buni eng oson Gauss teoremasidan foydalanib, masalaning sferik simmetriyasini hisobga olgan holda chiqarish mumkin: sirt sifatida markazi nuqtaviy zaryadda joylashgan sferani tanlaymiz; vektorning yo‘nalishi ravshan ravishda radial bo‘lishini, uning moduli esa tanlangan sferaning barcha nuqtalarida bir xil ekanini hisobga olamiz (shuning uchun ni integral belgisidan tashqariga chiqarish mumkin). Shunda radiusi : , sfera yuzasini hisobga olsak, , bundan elektr maydon kuchlanganligi uchun natija olinadi: .
Potensialning qiymatini maydon kuchlanganligini integrallash orqali topish mumkin — :
SGS tizimi uchun formulalar va ularni chiqarish usuli o‘xshash bo‘lib, SI tizimidan faqat konstantalari bilan farq qiladi:
- .
Zaryadlarning ixtiyoriy taqsimotidagi elektr maydon
Superpozitsiya prinsipiga ko‘ra, diskret manbalar majmuasi hosil qiladigan maydon kuchlanganligi uchun quyidagiga ega bo‘lamiz:
bu yerda har bir
- .
O‘rniga qo‘yish natijasida quyidagini olamiz:
- .
Uzluksiz taqsimot uchun ham xuddi shunday:
bu yerda — zaryadlar joylashgan fazo sohasi (zaryad zichligi noldan farq qiladigan soha) yoki butun fazo, — maydon kuchlanganligi hisoblanayotgan nuqtaning radius-vektori, , — integrallash davomida sohaning barcha nuqtalarini qamrab oluvchi manba radius-vektori, — hajm elementi. Quyidagilarni o‘zaro almashtirish mumkin: bilan ; bilan ; bilan .
Birliklar tizimlari
SGS tizimida elektr maydon kuchlanganligi SGS elektrostatik birliklarida, SI tizimida esa nyuton har kulon yoki volt har metr birligida (ruscha belgilanishi: В/м; xalqaro belgilanishi: V/m) o‘lchanadi.
Elektr maydon kuchlanganligini o‘lchash
O‘ta yuqori kuchlanishli elektr qurilmalarida elektr maydon kuchlanganligi PZ-1, PZ-1m va boshqa turdagi asboblar bilan o‘lchanadi.
Elektr maydon kuchlanganligini o‘lchagich quyidagicha ishlaydi: asbob antennasida elektr maydon elektr yurituvchi kuchni (EYuK) hosil qiladi. Bu kuch tranzistorli kuchaytirgich yordamida kuchaytiriladi, yarimo‘tkazgichli diodlar orqali to‘g‘rilanadi va strelkali mikroampermetr bilan o‘lchanadi. Antenna bir-birining ustiga joylashtirilgan ikkita metall plastinadan tashkil topgan simmetrik dipol ko‘rinishidadir. Simmetrik dipolda induksiyalangan EYuK elektr maydon kuchlanganligiga mutanosib bo‘lgani uchun milliampermetr shkalasi metrga kilovolt (kV/m) hisobida darajalangan.
Kuchlanganlik ish bajarish jarayonida odam bo‘lishi mumkin bo‘lgan butun hududda o‘lchanishi kerak. O‘lchangan eng katta kuchlanganlik qiymati hal qiluvchi hisoblanadi. Ish joyi yer yuzasida joylashganida eng katta kuchlanganlik odatda odam bo‘yi balandligida kuzatiladi.
O‘lchash nuqtalari GOST 12.1.002 talablariga muvofiq, ish joyining joylashuvi va uning himoya vositalari bilan jihozlanganligiga qarab, quyidagi jadval asosida tanlanadi:
| Ish joyining joylashuvi | Himoya vositalari | O‘lchash nuqtalari |
| Uskuna va konstruksiyalarga ko‘tarilmasdan | Himoya vositalarisiz | Yer yuzasidan 1,8 m balandlikda |
| Xuddi shunday | Jamoaviy himoya vositalari | Yer yuzasidan 0,5; 1,0 va 1,8 m balandliklarda |
| Uskuna va konstruksiyalarga ko‘tarilgan holda | Himoya vositalarining mavjudligidan qat’i nazar | Ish joyi maydonchasidan 0,5; 1,0 va 1,8 m balandliklarda hamda uskunaning yerga ulangan tok o‘tkazuvchi qismlaridan 0,5 m masofada |
Adabiyotlar
- Sivuxin D. V. Fizikaning umumiy kursi. — 4-nashr, o‘zgartirilmagan. — M.: Fizmatlit; MFTI nashriyoti, 2004. — Jild III. Elektr. — 656 b. — ISBN 5-9221-0227-3; ISBN 5-89155-086-5..