Drezden haqida

Shahar
Drezden
nem. Dresden
Против часовой стрелки, начиная с верхнего правого угла: Фрауэнкирхе, дворец-резиденция, опера Земпера, Военно-исторический музей, терраса Брюля, Цвингер.
Yuqori o‘ng burchakdan boshlab soat miliga teskari yo‘nalishda: Frauenkirxe, saroy-qarorgoh, Zemper operasi, Harbiy-tarix muzeyi, Bryul terrassasi, Tsvinger.
51°02′58″ sh. k. 13°44′17″ sh. u.HGYaO
Mamlakat  Germaniya
Maqomi federal yerning maʼmuriy markazi
okrugning maʼmuriy markazi
tuman tarkibiga kirmaydigan shahar
Federal yer Saksoniya erkin davlati
Maʼmuriy okrug Drezden
Bosh burgomistr Dirk Gilbert (Erkin demokratik partiya)
Tarixi va geografiyasi
Asos solingan 1206
Birinchi marta tilga olingan 1206
Maydoni
  • 328,48 km² (31 dekabr 2017)
Markazining balandligi 126 m
Vaqt mintaqasi UTC+1:00, yozda UTC+2:00
Aholisi
Aholi soni 571 510 kishi (2025)
Aholi zichligi 1741 kishi/km²
Milliy tarkibi nemislar — 87,5 %,
boshqa millatlar — 12,5 % (2024)
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi 0351, 035201
Pochta indekslari 01067–01328, 01465
Avtomobil raqam kodi DD
Identifikatsiya kodi 14 6 12
dresden.de (nem.)​ (ingl.)​ (frans.)​ (isp.)​ (ital.)​ (chex.)​ (polyak.)​ (rus.)
Дрезден на карте
Дрезден
Drezden
Дрезден на карте
Дрезден
Drezden
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi yo‘lko‘rsatkich

Drezden (nem. Dresden, yuqori luzitscha Drježdźany) — shahar — Germaniya hududida, poytaxti Saksoniya, Elba daryosi bo‘yida; shahardan qariyb qirq kilometr masofada Chexiya chegarasi joylashgan. Drezden Germaniyaning yirik sanoat, transport va madaniyat markazlaridan biridir. Aholisi 571 510 kishi (31-dekabr 2025-yil holatiga ko‘ra), bu uni Saksoniyada aholisi bo‘yicha ikkinchi shaharga aylantiradi ( Leypsigdan keyin) va Germaniyada o‘n ikkinchi o‘ringa qo‘yadi.

Shahar 10 ta shahar okrugi va 9 ta qishloq jamoasiga bo‘lingan; ular o‘z navbatida jami 64 ta tumanga ajratilgan. Elbaning o‘ng qirg‘og‘ida Noyshtadt (nem. Neustadt), Pishen (nem. Pieschen), Kloche sanoat okrugi (nem. Klotzsche) va Loshvits (nem. Loschwitz) okruglari joylashgan. Chap qirg‘oqda esa Altshtadt (nem. Altstadt), Plauen (nem. Plauen), Prolis (nem. Prolis), Blazevits (nem. Blasewitz), Kotta (nem. Cotta) va Loyben (nem.Leuben) okruglari mavjud.

Eski shahar[nem.] (nem. Innere Altstadt), Britaniya va Amerika aviatsiyasining bombardimonlari oqibatida Ikkinchi jahon urushi oxirida vayron bo‘lib, keyin qisman tiklangan. U Elbaning chap qirg‘og‘ida joylashgan. Nemis adabiyotida Drezden «Elba bo‘yidagi Florensiya» (nem. Elb-Florenz) nomi bilan tanilgan. Xorijda ham u barokko uslubidagi meʼmoriy yodgorliklari, rangtasvir va boshqa sanʼat asarlarining ajoyib to‘plamlari bilan mashhur.

Toponim

«Drezden» nomi va ayrim tuman nomlarining slavyan ildizlari qadimgi luzitscha drežďany so‘ziga borib taqaladi (« suv qayiridagi o‘rmonlarda yashovchilar»).

Tarix

Drezden 1650-yilgi gravyurada

Drezden ilk bor 1206-yilda Maysen cherkovi va fon Dona grafi o‘rtasidagi bahsli hududlar yuzasidan sud ishiga doir hujjatda tilga olingan (Acta sunt hec dresdene). Drezden shahar sifatida boshqa bir hujjatda 1216-yilda qayd etilgan (Acta sunt hec … in civitate nostra dresdene).

1270-yildan boshlab Drezden Maysen markgrafligining poytaxtiga aylandi va Maysen markgrafligi hamda Saksoniya kurfyurstligi 1422-yilda birlashguniga qadar shu maqomni saqlab qoldi. 1485-yilda Leypsig bo‘linishi natijasida birlashgan davlat bo‘lindi va Drezden yana Maysen markgrafligining poytaxti bo‘ldi (markgraflar esa Saksoniya gersoglari unvonini oldilar).

1547-yilda Saksoniya kurfyurstligi yana Maysenga qo‘shildi va Drezden Saksoniya kurfyurstligining poytaxtiga aylandi. Saksoniya (hamda uning poytaxti Drezden) XVIII asr boshida Kuchli Avgust hukmronligi davrida eng ravnaq topdi; u Rech Pospolitani boshqarishdan katta daromad olardi. Uning davrida Pyoppelman va boshqa saroy ustalarining mehnati bilan Drezden markazi bugungi o‘ziga xos qiyofasini oldi — barokko uslubida.

Drezden tasvirlangan vedutalardan biri — kichik Kanaletto1740-yillarda mahalliy kurfyurst saroyida ishlagan paytida chizgan.

XVIII asrda Saksoniya nemis knyazliklari orasida yetakchi o‘ringa intilib, Prussiya bilan muntazam urush olib bordi. Yetti yillik urush davrida Drezden Prussiya qiroli Fridrix II qo‘shinlari tomonidan egallanib, uzoq vaqt bosib olingan holda qoldi. Bu istilo shaharga katta zarar yetkazdi, jumladan, 1760-yilda Kroytskirxe vayron qilindi.

26–27-avgust 1813-yilda Oltinchi koalitsiya urushi davrida Drezden yaqinida yirik jang bo‘lib o‘tdi : bir tomonda Fransiya armiyasi — uning qo‘mondoni Napoleon I , ikkinchi tomonda esa ittifoqchilarning Bogemiya armiyasi — uning qo‘mondoni Karl Shvartsenberg. Fransuzlar g‘alaba qozondi; bu jangda ikki rus generali (F. A. Lukov va A. P. Melissino) halok bo‘ldi. Napoleon urushlari oqibatida Saksoniya katta hududiy yo‘qotishlarga uchradi, Drezdenning Yevropa siyosatidagi ahamiyati kamaydi, ammo shahar hanuz yirik madaniy markazlardan biri hisoblanardi.

Aynan 1849-yilgi inqilob davrida qo‘zg‘olonchi shaharliklar S. Born va M. Bakunin boshchiligida Drezden qirolini shahardan quvib chiqardilar. Qirol Prussiya qiroli yordamiga tayanib, hokimiyatni qaytarib oldi. 1892-yilda bir nechta shahar atrofi hududlari Drezdenga qo‘shib olindi.

Angliya-Amerika bombardimonlaridan keyingi Drezden

Ikkinchi jahon urushi oxirida Drezden keng ko‘lamli bombardimonga uchradi. 13–14-fevral 1945-yilda shahar markazi Britaniya va Amerika aviatsiyasining zarbalari oqibatida butunlay vayron bo‘ldi. Bu paytda Drezden qochqinlar bilan to‘lib ketgan edi; ular Sharqiy front janglaridan qochib kelgan bo‘lib, orasida ayollar va bolalar ko‘p edi. Turli sabablarga ko‘ra shahar zenit qurollari bilan deyarli himoyalanmagan, qolaversa, havo hujumidan mudofaa aviatsiyasi havoga ko‘tarila olmagan. Halok bo‘lganlar soni 25 ming kishigacha yetgan; ularning ko‘pchiligi yuzaga kelgan olov bo‘roni oqibatida nobud bo‘lgan. Drezdenning saroy-qarorgohi, Tsvinger va Zemper operasi deyarli butunlay vayron bo‘lgan, biroz keyinroq Frauenkirxe gumbazi qulab tushgan. Bu bombardimondan omon qolgan kam sonli odamlardan biri amerikalik yozuvchi Kurt Vonnegut bo‘lib, u keyinchalik ushbu voqealar haqida mashhur «Beshinchi raqamli qassobxona» romanini yozgan.

Drezden 8-may 1945-yilda sovet qo‘shinlari tomonidan Praga operatsiyasi davomida egallandi.

Urushdan keyin Drezdenda SSSR 1-gvardiya tank armiyasining shtabi va ayrim bo‘linmalari, shuningdek, garnizon qabristoni ham joylashgan.

Urushdan so‘ng saroylar, cherkovlar va tarixiy binolar xarobalari ehtiyotkorlik bilan qismlarga ajratilib, barcha bo‘laklar qayd etildi va shahar tashqarisiga olib chiqildi. Qolgan xarobalar shunchaki buzib tashlandi. Shahar o‘rnida eski ko‘chalar va binolar chegaralari belgilangan deyarli tekis maydon paydo bo‘ldi. Shundan keyin GDR rahbariyati tiklanayotgan tarixiy markaz atrofida o‘sha davr uchun zamonaviy xiyobonlar va ko‘p qavatli binolar qurdi. Markazni tiklash deyarli qirq yil davom etdi. Imkon qadar saqlanib qolgan bo‘laklardan foydalanildi, yetishmayotgan tosh bloklar va meʼmoriy unsurlar yangidan yo‘nildi — ular ochroq tosh rangi bilan yaqqol ajralib turadi. Ko‘plab muhim binolar Germaniya birlashganidan keyingina qayta tiklandi.

Aholi

31-dekabr 2013-yil holatida hudud aholisi 530 754 kishi deb baholangan. 31-dekabr 2011-yil maʼlumotlariga ko‘ra (2011-yilgi aholini ro‘yxatga olish natijalari hisobga olingan holda), shaharda 517 765 kishi yashagan (ilgari ayni sana uchun bu ko‘rsatkich 529 781 kishi deb baholangan).

Geografik maʼlumotlar

Iqlim

Drezden iqlimi mo‘tadil bo‘lib, kontinental iqlimdan dengiz iqlimiga o‘tuvchi xususiyatga ega. Qishi yumshoq, barqaror qor qoplami faqat nisbatan sovuq qishlarda shakllanadi. Yozi seryomg‘ir, iliq bo‘lsa-da, qisqa. Odatda Drezdenda kuchli issiq yoki sovuq kuzatilmaydi; bunday holatlar yuz bersa ham uzoq davom etmaydi.

Drezden iqlimi
Ko‘rsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq maksimal t, °C 16,2 19,7 24,4 29,5 31,7 35,3 36,6 36,9 33,0 27,1 19,1 16,4 36,9
O‘rtacha maksimal t, °C 2,8 4,0 8,4 13,8 19,0 21,6 24,3 23,9 19,0 13,7 7,2 3,5 13,4
O‘rtacha harorat, °C 0,1 0,9 4,5 9,0 13,9 16,7 19,0 18,6 14,3 9,8 4,5 1,1 9,4
O‘rtacha minimal t, °C −2,3 −1,8 1,3 4,5 9,1 12,0 14,2 13,9 10,6 6,6 2,2 −1,1 5,8
Mutlaq minimal t, °C −25,3 −30,5 −17,6 −9,6 −3,4 0,6 6,3 5,3 1,0 −6,9 −13,2 −21 −30,5
Yog‘in miqdori (meʼyor), mm 45 36 45 42 65 61 85 84 50 43 56 53 664

Iqtisodiyot

Drezdenning Albertxafen porti

Iqtisodiyot Drezden shahri portining faoliyatiga va ixtisoslashtirilgan optik hamda tibbiy uskunalar, savdo uskunalari, kompyuterlar, musiqa asboblari, mashina va asbob-uskunalar kabi yuqori texnologiyali mahsulotlar ishlab chiqarishga tayanadi. Yaqin atrofdagi Fraytal shahrida «Drezden chinni manufakturasi»da (nem. Die Sächsische Porzellan-Manufaktur Dresden GmbH) 1872-yildan buyon mashhur Drezden chinnisi ishlab chiqariladi.

Sanoat

Avtomobil zavodi

Drezden «Saksoniya kremniy vodiysi» markazidir: bu yerda yirik protsessorlar ishlab chiqaruvchi korxonalar — Intel, NXP Semiconductors, Infineon, Bosch va GlobalFoundries, shuningdek, yarimo‘tkazgich ishlab chiqarish uskunalari tayyorlaydigan Applied Materials va uyali aloqa sohasidagi innovatsiya markaziga ega bo‘lgan Vodafone. «Saksoniya kremniy vodiysi» elektronika tarmog‘ida 2300 ga yaqin korxona faoliyat yuritadi, ularda 65 mingdan ortiq ish o‘rni bor.

Shahar markazida Gläserne Manufaktur «Volkswagen» elektromobil ishlab chiqarish korxonasi joylashgan. Ilgari unda qimmatbaho VW Phaeton avtomobillari mijozlar huzurida yakka tartibda yig‘ilgan. Binoning barcha devorlari shaffof bo‘lib, hozir u shaharning diqqatga sazovor joylaridan biri.

Drezdenda aerokosmik sanoatning bir nechta korxonalari, jumladan, Elbe Flugzeugwerke GmbH (avval VEB Flugzeugwerke Dresden deb atalgan) joylashgan. Zavod GDRda aviatsiya texnikasini, jumladan, Baade 152, Germaniyada yaratilgan birinchi reaktiv yo‘lovchi samolyotini ishlab chiqaruvchi yagona korxona bo‘lgan. Keyinchalik Il-14 va Baade 152 samolyotlari seriyali ishlab chiqarilishi yakunlangach, zavodda harbiy-havo kuchlarining samolyotlari va vertolyotlari taʼmirlangan. Bu havo kuchlari Sharqiy blok mamlakatlariga tegishli edi. Hozir korxona qo‘shma korxona bo‘lib, uning hamkorlari ST Engineering va Airbus.

Transport

Drezden bosh temiryo‘l vokzali
Drezden osma temiryo‘li (Schwebebahn)
Drezden xalqaro aeroporti

Drezdendagi shahar transportining asosiy turlari tramvay va avtobusdir.

Drezden yirik temiryo‘l tuguni hisoblanadi. Bu yerda besh yo‘nalishdagi temiryo‘l liniyalari tutashadi. Tezyurar EC poyezdida Berlinga 2 soat 10 daqiqada yetib borish mumkin.

Drezdenda aeroport (Drezden Kloche) bo‘lib, u shahar bilan shahar atrofi temiryo‘li (S-Bahn S2, 21 daqiqalik yo‘l — bosh vokzalgacha) orqali bog‘langan. Ilgari Drezden — Moskva yo‘nalishida haftasiga 2–3 marta to‘g‘ridan-to‘g‘ri reyslar ham bo‘lgan.

Loshvits hududida tarixiy tog‘ temiryo‘llari ham mavjud: Drezden funikulyori (Standseilbahn) yo‘lovchilarni Loshvitsdan Vayser Xirsh hududiga olib boradi; Drezden osma temiryo‘li (Schwebebahn) esa Oberloshvits hududigacha qatnaydi. Uning tog‘dagi bekatidan shahar va janubi-g‘arbiy atroflarining ajoyib manzarasi ochiladi.

Elba daryosida qatnovchi bug‘li kemalar sayyohlarni daryo oqimi bo‘ylab yuqoridagi Saksoniya Shveytsariyasi va quyidagi Maysen tomon tashiydi. Drezden daryo kruiz operatorlarining yo‘lovchi kemalari ham to‘xtaydigan bekatdir.

Shahardagi 10 ta ko‘prik, shu jumladan, Moviy mo‘jiza, Valdshlyosxen, Avgust, Albert, Karola ko‘priklari va boshqalardan tashqari, shaharda Elbadan o‘tadigan uchta parom ham bor: Yoxannshtadtdan Noyshtadtga, Niderpoyritsdan Alttolkevitsga va Klyaynshaxvitsdan Pilnitsga.

Drezden Germaniya va Chexiyaning boshqa shaharlari bilan turli tashuvchilarning avtobus qatnovlari orqali ham bog‘langan.

Turizm

«Elba bo‘yidagi Florensiya»
Drezden saroy-qarorgohi
Yapon saroyi
Oltin chavandoz
«Knyazlar yurishi»
Tsvinger saroyi
« Moviy mo‘jiza» ko‘prigi
Garnizon cherkovi
Grosser Garten (Katta bog‘)

Drezdenning asosiy meʼmoriy yodgorliklari Elba daryosi bo‘ylab joylashgan. 1893-yilda daryo ustidan nafisligi tufayli «Moviy mo‘jiza» laqabini olgan ko‘prik qurildi. Daryoda «Oq flot» (Weiße Flotte) nomi bilan mashhur eski g‘ildirakli bug‘ kemalari sayyohlik sayrlarini tashkil etadi. 2009-yilgacha Elba vodiysining butun hududi Jahon madaniy merosi ro‘yxatiga kiritilgan edi ( YUNESKO). Keyinchalik shaharning tarixiy qismida Elba ustidan yangi ko‘prik qurilgani sababli ro‘yxatdan chiqarildi.

Shaharda jahonga mashhur sanʼat asarlari to‘plamlari mavjud — Drezden galereyasi, Gryunes Gevyolbe, Qurol-aslaha palatasi. Bu yerda har yili o‘tkaziladigan ko‘plab ommaviy tadbirlar Germaniya va dunyoning boshqa mamlakatlaridan sayyohlarni jalb etadi. Drezden eng ko‘p sayyoh tashrif buyuradigan Germaniya shaharlaridan biridir (8 mln, 2009-yil). Xorijiy sayyohlar orasida rossiyaliklar, polyaklar va italiyaliklar son jihatidan ustun.

Shahar hududining 63 foizini o‘rmonlar va bog‘lar egallaydi. Eng katta bog‘ — «Grosser Garten»[nem.] shahar markazida joylashgan bo‘lib, uning maydoni 1,8 km². Shaharning shimoliy tomonini «Drezdner Xayde» o‘rmoni o‘rab turadi.

Yoshlar madaniy hayoti Drezden-Noyshtadt[nem.]hududida jamlangan: bu yerda ko‘plab tungi klublar, galereyalar, restoran va kafelar mavjud. 1990—1993-yillarda Noyshtadtning bir qismida«Noyshtadt rang-barang respublikasi»[nem.]deb atalgan o‘zini o‘zi eʼlon qilgan yoshlar mikrodavlati mavjud bo‘lgan.

XXI asr boshlarida Drezden markazida yirik savdo markazlari (Centrum-Galerie, Altmarkt-Galerie, Neumarkt-Galerie, Prager Strasse) ochildi. Ularda turli narx toifalaridagi ko‘plab do‘kon va butiklar mavjud. Shu tufayli Drezden avvalgidek faqat Saksoniya aholisini emas, balki qo‘shni Chexiya va Polshadan ham xaridorlarni jalb eta boshladi.

Asosiy diqqatga sazovor joylar

Boshqa ibodatxonalar

Boshqa saroylar

Yo‘qolib ketgan binolar

  • Muqaddas Sofiya cherkovi (XIV—XIX asrlar) — Eski shahardagi yagona gotika uslubidagi inshoot. Bino 1945-yilda vayron bo‘lgan, xarobalari 1962-yilda olib tashlangan. Uning Pochta maydonidagi joyini kichik ibodatxona eslatib turadi.

Savdo va sanoat binolari

Atrof hududlari

Drezden atroflari ham ko‘plab sayyohlarni jalb etadi:

Drezdenning qulay geografik o‘rni uni boshqa shaharlarga, masalan, Berlin, Leypsig, Gyorlits, Praga, Karlovi Variga sayohat qilish uchun boshlang‘ich nuqta etib tanlash imkonini beradi; bu shaharlarga poyezd yoki avtomobilda atigi 1—2 soatda yetib borish mumkin.

Madaniyat va sanʼat

Teatrlar

Drezden operasi (Zemperoper)
Davlat drama teatri
Nemis gigiyena muzeyi
Eski ustalar galereyasi
Harbiy-tarix muzeyi
Yangi ustalar galereyasi
  1. Drezden davlat operasi (Zemperoper) (Sächsische Staatsoper Dresden), Germaniyaning eng muhim va yirik opera teatrlaridan biri. Uning kichik sahnasi ham bor (Semper Zwei)
  2. Drezden davlat drama teatri (Staatsschauspiel Dresden), kichik sahnasi ham mavjud (Kleines Haus)
  3. Drezden davlat operetta teatri (Staatsoperette Dresden)
  4. Yosh tomoshabinlar teatri (Theater Junge Generation)
  5. Jamoat teatri (Societaetstheater)
  6. Drezden komediya teatri (Comödie Dresden)
  7. Xellerau festival teatri (Festspielhaus Hellerau)
  8. Drezden bulvar teatri (Boulevardtheater Dresden)
  9. Drezdenning «Gerakl gurzisi» kabare-teatri (Die Herkuleskeule)

Orkestrlar

Muzeylar

Muntazam madaniy tadbirlar

Boshqalar

Drezdenning janubiy qismida, Drezden texnika universiteti hududida Saksoniya federal yer kutubxonasi joylashgan. 1996-yilda tashkil etilgan bu kutubxona Germaniyadagi eng yirik kutubxonalardan biridir. Unda mashhur Drezden kodeksi — bizgacha yetib kelgan to‘rtta mayya sivilizatsiyasiga oid qo‘lyozmadan biri saqlanadi. Kutubxonada, shuningdek, Nemis fototekasi (Deutsche Fotothek) joylashgan. Drezden sharafiga asteroid (263) Drezda ham nomlangan; u 1886-yilda kashf etilgan.

Taʼlim

Oliy musiqa maktabi
Oliy tasviriy sanʼat maktabi

Birodarlashgan shaharlar

Флаг Великобритании Koventri (ingl. Coventry), Buyuk Britaniya (1959)
Флаг России Sankt-Peterburg, Rossiya (1961)
Флаг Польши Vrotslav (polyak. Wrocław), Polsha (1959)
Флаг Северной Македонии Skopye (maked. Skopye), Shimoliy Makedoniya (1967)
Флаг Чехии Ostrava (chex. Ostrava), Chexiya (1971)
Флаг Республики Конго Brazzavil (frans. va lingala Brazzaville), Kongo Respublikasi (1975)
Флаг Италии Florensiya (ital. Firenze), Italiya (1978)
Флаг Германии Gamburg (nem. Hamburg), Germaniya (1987)

Флаг Нидерландов Rotterdam (niderl. Rotterdam), Niderlandiya (1988)
Флаг Франции Strasburg (frans. Strasbourg), Fransiya (1990)
Флаг Австрии Zalsburg (nem. Salzburg, Avstriya (1991)
Флаг США Kolumbus (ingl. Columbus), AQSH (1992)
Флаг Китайской Народной Республики Xanchjou (xit. soddalashtirilgan 杭州, pinyin Hángzhōu), Xitoy (2009)

Adabiyotlar

Havolalar