Nyurnberg haqida

Shahar
Nyurnberg
nem. Nürnberg
49°27′14″ sh. k. 11°04′39″ sh. u.HGЯO
Mamlakat
Maqomi Tuman tarkibiga kirmaydigan shahar
Federal yer Bavariya
Ma’muriy okrug O‘rta Frankoniya
Ichki bo‘linishi 7 ta shahar tumani
Ober-burgomistr Markus Kyonig[vd]
Tarix va geografiya
Ilk bor tilga olinishi 1050
Maydoni 186,44 km²
Dengiz sathidan balandligi 209 ± 0 m
Vaqt mintaqasi UTC+1:00, yozda UTC+2:00
Aholisi
Aholisi 546 732 kishi (2026)
Zichligi 2 849 kishi/km²
Aglomeratsiya taxm. 1 200 000 kishi
Millatlar nemislar — 72 %,
boshqa millatlar — 28 % (2024)
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +49 911
Pochta indeksi 90402–90491
Avtomobil kodi N
Rasmiy kodi 09 5 64 000
nuernberg.de (nem.)
Нюрнберг на карте
Нюрнберг
Nyurnberg
Нюрнберг на карте
Нюрнберг
Nyurnberg
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi yo‘lko‘rsatkich

Nyurnberg (nem. Nürnberg [ˈnʏɐ̯nˌbɛɐ̯k] talaffuzifayl haqida, bav. Niamberg, sharqiy frankoncha Nämberch) — shahar — Germaniyada, Bavariyaning shimoliy-markaziy qismida, Pegnits daryosi bo‘yida joylashgan. Nyurnberg Bavariyada (Myunxendan keyin) aholi soni bo‘yicha ikkinchi, Germaniyada esa 14-o‘rindagi shahar hisoblanadi (535 939 kishi, 2019-yil yanvar ma’lumotlariga ko‘ra). U Frankoniyaning eng yirik iqtisodiy va madaniy markazi hamda norasmiy poytaxti.

Nyurnberg Fyurt, Shvabax va Erlangen aglomeratsiyasini tashkil etadi va u O‘rta Frankoniya mintaqasining asosini tashkil qiladi. Yaqin atrofdagi shaharlar (Fyurt va Erlangen) — Ingolstadt — 90 km janubda, Regensburg — 107 km sharqda va Vyurtsburg — 110 km shimoli-g‘arbda. Myunxen 170 km janubda, Shtutgart — 200 km janubi-g‘arbda, Frankfurt-Mayn esa 225 km shimoli-g‘arbda joylashgan.

1880-yilda Nyurnberg aholisi 100 ming kishidan oshdi va shahar yirik shaharlar toifasiga kirdi. 1910-yilda esa aholisi 333 ming kishiga yetdi.

Qariyb ikki million aholisi, 10 ming km² maydoni va yalpi milliy mahsulotga 50 milliard yevro miqdoridagi hissasi bilan Nyurnberg mintaqasi Germaniyaning iqtisodiy jihatdan eng kuchli hududlaridan biridir.

Nyurnbergning norasmiy unvonlari va laqablari — «Germaniya imperiyasining xazinasi», «Dyurer shahri», «Maysterzingerlar shahri», «Kristkindlesmarkt shahri», o‘yinchoqlar, «lebkuxen» pryaniklari va «bratvurst».

Nomi va gerbi

Noris qushi — Nyurnberg ramzi

Nyurnberg nomining kelib chiqishi haqida bir nechta faraz mavjud. Eng ehtimolli taxminga ko‘ra, u «nor» (tosh qoya yoki qoyali tik jarlik) so‘zidan olingan. Shahar tarixi boshlangan qasr shu qoyada qurilgan. Keyinchalik «nor» o‘zagi qasr va uning atrofidagi manzilgoh nomida saqlanib qolgan. Boshqa bir nazariyaga ko‘ra, shahar nomi quyidagi ismdan kelib chiqqan bo‘lishi mumkin — Noro.

XVI asr boshida gumanist Gess Noris amoena (go‘zal Noris) iborasini o‘ylab topgan. Bunda u yilnomalarda uchraydigan Nyurnbergning lotincha Noricum va Norimberg nomlariga tayangan. Shifokor Iogann Gelvig[nem.] 1650-yilda she’rlaridan birida shu so‘zni ishlatib, Noris ismli nimfa obrazini yaratgan. O‘shandan buyon u ko‘pincha shahar ramzi sifatida tasvirlanadi.

Geografiya

Nyurnberg Pegnits daryosining ikkala qirg‘og‘ida joylashgan. Daryo shahardan 80 km shimoli-sharqda boshlanadi, shahar bo‘ylab sharqdan g‘arbga 14 km oqadi (eski shahar hududida to‘g‘onlar bilan ajratilgan qismlarga bo‘lingan) va shaharni Fyurt hududida tark etib, Rednits daryosiga qo‘shilib, yangi daryoni hosil qiladi — Regnits.

Shahar maydoni 186,6 km²ni tashkil etadi. G‘arbda Nyurnberg ma’muriy jihatdan mutlaqo mustaqil qo‘shni Fyurt shahri bilan tutashib ketgan. Shaharlarni Germaniyadagi ilk temiryo‘l yo‘nalishi bo‘ylab o‘tgan metro liniyasi bog‘laydi.

Shaharning shimolida nisbatan tekis va unumdor «Sarimsoq yerlari» (nem. Knoblauchsland) joylashgan. Shu hududda Nyurnberg aeroporti ham joylashgan.

Eski shaharning shimoliy chegarasini Burg qal’asi joylashgan qal’a tepaligi tashkil etadi.

An’analar

  • Nyurnbergning asosiy diqqatga sazovor tadbiri — Rojdestvo bozori (nem. Christkindlesmarkt). Shaharning markaziy maydonlari savdo chodirlari, rastalar va yarmarka joylari bilan to‘ladi. Bayram 3—4 hafta davomida Rojdestvo oldidan o‘tkaziladi. Bu paytda Nyurnbergga 2 million sayyoh tashrif buyuradi.
  • Butun dunyoga mashhur Nyurnberg o‘yinchoqlari. Aynan Nyurnberg o‘rta asrlar Yevropasida o‘yinchoqlar hunarmandchilik yo‘li bilan ishlab chiqariladigan markaz, keyinchalik esa ularni ommaviy sanoat usulida ishlab chiqarishning ilg‘or markazi bo‘lgan. Buni O‘yinchoqlar muzeyi[nem.] va dunyodagi eng yirik xalqaro o‘yinchoq va o‘yinlar ko‘rgazmasi — Spielwarenmesse International Toyfairn Nürnberg.
  • Shaharga xos taomlar orasida Nyurnberg pryaniklari va Nyurnberg kolbasachalari (bratvurst, nem. Bratwürstchen).
  • May oyining oxirida shaharda an’anaviy «Moviy tun» (Die Blaue Nacht).
  • Bahorda shahar bo‘ylab Rozenmontag (Rozenmontagtsug) munosabati bilan teatrlashtirilgan yurish tashkil etiladi.

Tarix

Hozirgi shahar hududidagi eng qadimgi manzilgoh — Grossgryundlax — ilk bor 1021-yilda tilga olingan. Ma’lumki, imperator Konrad II Saliylar sulolasidan bo‘lib, Pegnits daryosining chap sohilidagi hozirgi shahar markazi hududida qirollik saroyini qurdirgan. XI asr o‘rtalarida daryoning o‘ng sohilidagi baland qoyada tantanali qabul zali bo‘lgan qasr qurila boshlangan. Qasrning janubidagi yerlarga uning xizmatchilari va savdogarlar joylashib, bo‘lajak shaharning asosini yaratgan.

Shahar «Noerenberg» yoki «Nuorenberc» («Qoyali tog‘») nomi bilan ilk bor 16-iyul 1050-yilda kayzer Genrix IIIning qaramlikdagi qiz Sigenani ozod etishi munosabati bilan tilga olingan. Biroq qazishmalar natijasi hozirgi Nyurnberg o‘rnida 1000-yildan ancha oldin manzilgoh mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi.

Atrofdagi nisbatan tekis hududdan baland turuvchi qoyali tepalikda strategik qulay joylashuvi tufayli Nyurnberg qal’asi nemis qirollarining mustahkamlangan qarorgohiga aylanib, butun Muqaddas Rim imperiyasi uchun katta ahamiyat kasb etgan.

Burggraflar davri

Rexenberg tog‘idan Burg qal’asining ko‘rinishi

1105-yilda qirol Genrix IV va uning isyon ko‘targan o‘g‘li Genrix V o‘rtasidagi harbiy to‘qnashuvlarda qasr va shahar zarar ko‘rgan. Qasr Nyurnberg burggrafi unvoni bilan fon Raabs oilasiga boshqaruv va merosiy egalik uchun topshirilgan.

Qirol Konrad III davrida, 1140-yilda, qal’aga yangi qasr qo‘shish orqali uni kengaytirish boshlandi. Qurilish 1180-yilda imperator Fridrix I Barbarossa tomonidan yakunlandi. Fridrix Barbarossa davrida bu qasr imperatorning vaqtinchalik qarorgohlaridan biriga aylandi. 1181-yilgi hujjatda Fridrix Nyurnbergni «bizning shahrimiz» deb ataydi.

1191—1192-yillarda graf Fridrix III fon Gogentsollern fon Raabs urug‘i merosxo‘ri bilan turmush qurishi natijasida Nyurnberg burggrafi unvonini Fridrix I nomi bilan olgan. Gogentsollernlar davrida burggraflar bilan shahar ma’muriyati o‘rtasidagi ziddiyat tobora ortgan. Ziddiyat kuchayishining sabablaridan biri qirol Rudolf I Gabsburgning 1273-yilda shahardagi sud hokimiyatini burggraflarga berishi bo‘lgan.

Shahar ahamiyatining ortishiga yana bir sabab avliyo Zebaldning muqaddas qoldiqlarini ziyorat qilish edi. U Nyurnberg yaqinidagi o‘rmonda zohid bo‘lib yashagan va taxminan 1070-yilda vafot etgan. Uning qabri ustida 1230—1273-yillarda shaharning ilk yirik cherkovi qurilgan.

1219-yilda kayzer Fridrix II Nyurnbergga imperiya shahri (nem. Reichsstadt) huquqini bergan va Nyurnberg bevosita imperatorga bo‘ysunadigan bo‘lgan. Tez orada u Frankoniyaning eng yirik savdo markaziga aylanib, XVI asr boshlarida iqtisodiy va madaniy ravnaqining eng yuqori cho‘qqisiga chiqqan.

1332-yilda imperator Lyudvig Bavariyalik shahar aholisiga imperiyaning 70 ta shahrida bojsiz savdo qilish huquqini bergan. 1348—1349-yillarda shahar patritsiylari hunarmandlar orasidagi g‘alayonlarni muvaffaqiyatli bostirgan.

1349-yilda shaharda kuchli yong‘in yuz bergan. Bu yahudiylar gettosi aholisining bir qismi shahar bozori uchun joy bo‘shatishdan bosh tortgani bilan bog‘liq edi. Bozor uchun mo‘ljallangan hudud yahudiylar quritgan botqoqlikdan iborat bo‘lgan. Yahudiylar mahallasini buzishga imperator ruxsat bergan. Ayrim manbalarga ko‘ra, bunga raqobatdan xavfsiragan Praga yahudiylari undagan. Yong‘inda ushbu hududda yashagan bir yarim ming kishidan 562 nafari halok bo‘lgan.

1356-yilda imperator Karl IV Nyurnbergda imperiyaning muhim qonunlar to‘plami — «Oltin bulla»ni e’lon qilgan. Unda, jumladan, qirol saylovi tartibga solingan. Saylovchilar sifatida yetti nafar kurfyurst qatnashgan. Yangi saylangan imperator hukumatning birinchi yig‘ilishini Nyurnbergda o‘tkazishi kerak edi. Umri davomida Karl IV Nyurnbergga 52 marta tashrif buyurgan.

«Nyurnberg yilnomasi» (1493)

»dagi shahar ko‘rinishi. 1377-yilda shaharliklar burggraf saroyidagi voqealarni kuzatish uchun maxsus Lyuginsland minorasini qurgan. Shu paytda shahar atrofida mudofaa devorlari ham qurilgan: bu, xususan, tobora kuchayib borayotgan Gogentsollernlar urug‘idan bo‘lgan burggraflardan himoyalanish uchun zarur edi. Taxminan 1400-yilda hozirgacha saqlanib qolgan so‘nggi qal’a devori qurib bitkazildi. 1452-yilda xandaq qurilishi nihoyasiga yetdi.

1420-yilda burggraf Fridrix VIning Brandenburg kurfyurstiga aylanganidan keyin shahar bilan ittifoqdosh bo‘lgan Bavariya gersogi Lyudvig VII bilan nizosi natijasida gersogning harbiy noibi Kristof Layminger Kayzerburg yonidagi burggraflar qasrini butunlay yoqib yubordi. 1427-yilda markgraf Brandenburgli Fridrix o‘zining vayron bo‘lgan mulkini (burggraf qasri va o‘rmon yerlari) burggraf unvoniga bo‘lgan huquq bilan birga shaharga 120 000 gulden evaziga sotdi.

1424-yilda Karl IV ning kenja o‘g‘li — imperator Sigizmund imperiya regaliyalari Nyurnbergda abadiy saqlanishi haqida qaror chiqardi. Bu holat 1796-yilgacha davom etdi; fransuzlar bosqini xavfi tug‘ilgach, ular Venaga olib ketilgan.

1449—1453-yillarda Birinchi markgraflar urushi bo‘lib o‘tdi: markgraf Albrext Brandenburg-Ansbaxlik, Fridrix VI Gogentsollernning o‘g‘li, Brandenburg markgrafi deb tasdiqlanganidan so‘ng, oilaviy mulklarni qaytarib olishga urinib, 7000 kishilik qo‘shin bilan shaharga samarasiz hujum qildi.

Nyurnbergning oltin davri

Martin Peller uyi (1590-yillar; 1945-yilda vayron bo‘lgan)

1470-yildan Nyurnberg XVI asr o‘rtalarigacha davom etgan iqtisodiy va madaniy yuksalish davriga kirdi. Landshut merosi uchun urush natijasida shahar o‘z chegaralarini kengaytirdi. Nyurnberg patritsiylarining boyligi san’at, madaniyat va intellektual hayotning jonlanishiga turtki berdi. Nyurnberg nafaqat xalqaro savdo markazi, balki nemis Uyg‘onish davrining markazi, Markaziy Yevropaning hunarmandchilik va san’at poytaxti ham edi. 1526-yilda bu yerda akademiya ochildi, u 1575-yilda qo‘shni Altdorfga ko‘chirildi (qarang: Altdorf universiteti). 1543-yilda Petreus bosmaxonasida Kopernikning inqilobiy «Osmon sferalarining aylanishi haqida».

» asari nashr etildi. Shu yillarda Nyurnbergning eng mashhur aholisidan biri — rassom Albrext Dyurer ijod qilgan. Bugun Dyurer sharafiga ko‘cha, maydon, pivo muassasalari, dorixonalar va gimnaziya nomlangan. Eski shahardagi bir qancha yodgorliklar ham rassom davrini eslatadi. Nyurnberg xalqaro aeroporti ham Dyurer nomini olgan. U bilan bir davrda Nyurnbergda mashhur haykaltaroshlar Fayt Shtos va Adam Kraft, quyuvchi usta Peter Fisher, matbaachi Anton Koberger, zargar Ventsel Yamnittser, gumanist Villibald Pirkkaymer, shoir va etikdo‘z Gans Saks hamda organchi Konrad Pauman ijod qilgan. Nyurnbergda Peter Xenlayn cho‘ntak soatini, Martin Bexaym esa globusni ixtiro qilgan.

1525-yilda Reformatsiya natijasida shahar lyuteranlikni qabul qildi. Bu yerda Reformatsiya qo‘shni shaharlardagiga qaraganda ancha tinch o‘tdi. Monastirlar (bittasidan tashqari) tugatilgan bo‘lsa-da, cherkovlarda hozirgacha katolik marosimlarining izlari saqlanib qolgan. 1543-yilda shaharda so‘nggi imperiya yig‘ini bo‘lib o‘tgan.

1552—1554-yillarda Ikkinchi markgraflar urushi yuz berdi: markgraf Albrext Brandenburg-Kulmbaxlik shaharni natijasiz qamal qilib, atrofini vayron qildi. Shahar iqtisodiy tanazzul davriga kirdi, aholisi ikki baravar kamaydi. 1561-yilda Nyurnberg osmonida izohi topilmagan astronomik hodisa kuzatildi; odamlar uni yaqinlashib kelayotgan kulfatlar alomati deb qabul qilishdi.

Ratusha maydonidagi patritsiylar turniri (1561)

Aynan O‘ttiz yillik urush (1618-48-yillar) davrida Nyurnberg betaraflikni saqlab, yonidan o‘tgan qo‘shinlarga tovon to‘lash orqali urushdan qochdi. Bu xarajatlar shaharni to‘lab bo‘lmas qarzga botirdi va iqtisodiy muammolarni yanada kuchaytirdi. 1632-yilda shvedlar egallab turgan Nyurnbergni Vallenshteynning o‘zi qamal qildi. Oradan 17 yil o‘tib, shahar ratushasi zalida O‘ttiz yillik urush yakunlanganini nishonlash uchun tantanali ziyofat o‘tkazildi..

Muqaddas Rim imperiyasi tarqatilgandan keyin

1806-yilda Napoleon Muqaddas Rim imperiyasini tugatib, Nyurnbergni Bavariyaga Avstriyaga qarshi urushda ko‘rsatgan yordami uchun mukofot sifatida berdi. 1835-yilda Nyurnberg va Fyurt o‘rtasida Germaniyadagi ilk temiryo‘l qurildi. Shu davrdan boshlab Nyurnberg asta-sekin sanoat markaziga aylandi.

1834—1846-yillarda Nyurnberg orqali o‘sha davr muhandislik mo‘jizasi hisoblangan Lyudvig kanali qurildi. Kanal uzunligi 177 km edi. Ammo temiryo‘l tarmog‘i tez rivojlangani sababli, bor-yo‘g‘i 18 yil o‘tib kanal o‘zining iqtisodiy ahamiyatini deyarli butunlay yo‘qotdi.

Natsistlar diktaturasi yillarida Nyurnberg 10 yil davomida natsizm (nem. Stadt der Reichsparteitage) mafkuraviy markazi va antisemitizm ruhidagi «Nyurnberg qonunlari» paydo bo‘lgan, shuningdek, keyinchalik Nyurnberg sud jarayoni (1945—1949-yillar) bo‘lib o‘tgan joyga aylandi.

Natsistlar Germaniyasi davri me’morchiligi. Tseppelin tribunasi

1927-yilda Nyurnbergda Milliy-sotsialistik nemis ishchilar partiyasi (NSDAP)ning birinchi syezdi bo‘lib o‘tdi, chunki Gitler Nyurnbergning gotika me’morchiligi german madaniyatini eng to‘liq ifodalaydi deb hisoblagan. Asosiy tadbirlar shahar chekkasidagi 150 000 kishini sig‘dira oladigan namoyish maydoni — Luitpold arenasi va 16 000 kishilik Luitpold zalida o‘tkazilgan. Albert Shpeer loyihasi bo‘yicha bu hududda partiya syezdlariga mo‘ljallangan ulkan majmua qurilgan ulkan inshootlar rejissyor Leni Rifenstal «ning «Irodaning tantanasi» filmida va boshqa filmlarda tasvirlangan. Urushdan keyin bu yerda Norising avtomobil poygalari trassasi tashkil etildi. Unda ko‘plab tomoshabinlarni jalb qiladigan turli tezlik musobaqalari o‘tkaziladi.

1935-yilda Nyurnberg irqiy qonunlari qabul qilinib, yahudiylar nemis jamiyati hayotidan batamom chetlatildi. 1938-yilda bu yerda natsistlar partiyasining taxminan bir million kishi qatnashgan ulkan va so‘nggi syezdi bo‘lib o‘tdi. 2-yanvar 1945-yildagi bombardimon oqibatida eski shaharning taxminan 90 % qismi vayron bo‘ldi. 1945-yil bahorida shahar shiddatli ko‘cha janglari maydoniga aylandi. Janglar AQShning 7-armiyasi va Karl Xolts boshchiligidagi mudofaachilar o‘rtasida 16—20-aprel kunlari davom etdi. Shahar janglaridagi jasorati uchun AQShning 3-piyoda diviziyasining ikki harbiy xizmatchisi Shon-sharaf medali.

bilan taqdirlangan. Eski shaharning katta qismi 1966-yilgacha qayta tiklandi. 1961-yilda Erlangen—Nyurnberg universiteti tashkil etildi. Unda taxminan 21 000 talaba tahsil oladi, bu esa uni Bavariyadagi ikkinchi yirik universitetga aylantiradi. 1972-yilda daryo porti — Nyurnbergning «Yevrokanal»dagi porti ochildi. Shu yili shahar metrosining birinchi liniyasi ham ishga tushdi..

2000-yilda shahar o‘zining 950 yilligini nishonladi. 2001-yilda qurilishi tugallanmagan Syezdlar saroyida NSDAP partiya syezdlari hududi hujjatlashtirish markazi ochildi. O‘sha yili shahar YUNESKOning «Inson huquqlari bo‘yicha ta’lim» mukofotiga sazovor bo‘ldi. 2006-yilda shaharda futbol bo‘yicha jahon chempionati o‘yinlari o‘tkazildi. 2007-yilda aholi soni 500 000 kishiga yetdi. 2008-yilda Germaniyada birinchi bo‘lgan avtomatlashtirilgan metro liniyasida qatnov boshlandi. 2010-yilda Nyurnberg sud jarayonlari memoriali ochildi.

Aholisi

31-dekabr 2015-yil holatiga ko‘ra, tuman tarkibiga kirmaydigan Nyurnberg shahrining (shahar jamoasining) aholisi 509 975 kishi deb baholangan.

1840—2011-yillarda aholi soni
hozirgi chegaralar doirasidagi aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra, kishi
Sana 1840 1871 1900 1925 1939 1950 1961 1970 1987 2011
Aholi soni 61973104472273830400242433381379174474709504140470943486314

 

1960—2015-yillardagi aholi soni
hozirgi chegaralar doirasida 31-dekabr holatiga ko‘ra baholangan, kishi
Yil 1960 1970 1980 1990 2000 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015
Aholi soni 478342509644484408493692488400503673505664490085495121498876501072509975

Diqqatga sazovor joylar

Qal’aning umumiy ko‘rinishi
Sharob ombori — Germaniyadagi eng katta faxverkli inshootlardan biri
Lyudvigshtrasse

Daryo eski shaharni shimoldagi Zebaldershtadt va janubdagi Lorentsshtadt qismlariga ajratadi. Ikkinchi jahon urushi paytida shaharning ikkala qismi 90 % dan ortiq darajada vayron qilingan bo‘lsa-da, muhim diqqatga sazovor obidalar xarobalardan qayta tiklandi. Serhasham bezatilgan ko‘plab byurger qasrlari (masalan, Topler[nem.]ning 1591—1600-yillardagi uyi va Peller[nem.]ning 1602—05-yillardagi uyi) butunlay yo‘qolgan. Shaharning sharqiy chekkasida, Kirxberg tog‘i yonidagi Mogeldorf tumani yaxshiroq saqlanib qolgan.

Pegnits daryosi ustidan bir nechta qadimiy ko‘prik, jumladan Go‘sht ko‘prigi (1596—98) va piyodalar uchun zanjirli ko‘prik[ingl.] (1824) o‘tadi.

XIX asrda shahar hayoti tobora demokratlashishi natijasida ko‘plab bog‘lar xususiy mulkdan jamoat mulkiga o‘tdi. Ular qatoriga Faberpark, shahardagi Xummelshtayn qasri yonidagi bog‘ va boshqalar kiradi. Shahar manzarasiga o‘ziga xoslik beruvchi, mahallalar tarkibidagi dala hovli uchastkalari jamoaviy mulk hisoblanadi.

Mudofaa inshootlari

Cherkovlar

Jamoat va xususiy binolar

Bozor maydoni

Hozirgi Erlenstegenshtrasse ko‘chasi Karl IV (1347—1378) davrida Pragaga boradigan yo‘l bo‘lib, «Oltin ko‘cha» yoki «Oltin yo‘l» (nem. Goldene Strasse) deb atalgan. Yangi Bogemiya (nem. Neuböhmen) bilan chegara boshlangan joyda XV asrda o‘sha chegara xotirasi uchun chegara posti vazifasini bajargan bir guruh uylar qurildi. Shu yerda buzoq yetishtirish fermasi ham tashkil etildi.

Muzeylar

Favvoralar

Transport

Shaharning markaziy vokzali
«Ratenauplats» metro bekatidagi Gertsl va Ratenau
Nyurnbergda Yevropaning eng yirik o‘zgaruvchan axborot tablosi

Nyurnberg jamoat transporti asosini Nyurnberg metropoliteni (14-iyun 2008-yilda mashinistsiz poyezdlar qatnaydigan uchinchi metro liniyasi ishga tushirilgan) va Nyurnberg shahar elektr poyezdlari — S-Bahn tashkil etadi. Shuningdek, tramvaylar va avtobuslar ham juda muhim o‘rin tutadi. Ular bitta kompaniya tomonidan boshqariladi, shu sababli avariya yuz bersa tramvay tezda avtobus bilan almashtiriladi. Shaharda 5 ta tramvay yo‘nalishi (4, 5, 6, 8 va 9-raqamli) mavjud.

Nyurnberg temiryo‘l va avtomobil yo‘llarining yirik tugunidir. Uning yaqinida bir nechta avtoban (A3, A6, A9 va A73) hamda Intercity-Express liniyalari kesishadi. Nyurnbergda xalqaro aeroport ham bor. Mayn—Dunay kanalida daryo porti joylashgan. Pegnits daryosi bo‘ylab Nyurnberg orqali Parij–Praga umumevropa velomagistralining bir qismi (umumiy uzunligi 1500 km) o‘tadi.

Nyurnbergda Deutsche Bahnning temiryo‘l boshqarmalaridan biri joylashgan edi. Yo‘l tarmog‘i rivojlanganligi bo‘yicha Nyurnberg vokzali Yevropadagi tranzit stansiyalar orasida eng kattasi hisoblanadi. Bundan tashqari, bu yerda transport muzeyi ham mavjud.

Iqtisodiyot

Tarixan shahar o‘zining tuxumsimon soatlari, pryaniklari va qovurilgan kolbasachalari bilan mashhur. Aynan shu yerda 1578-yilda o‘yinchoq qalay askarchalar.

ni sanoat usulida ishlab chiqarish boshlangan. Nyurnbergda MAN va Siemens kompaniyalarining yirik korxonalari joylashgan. Bu yerda ko‘plab kompaniyalarning shtab-kvartiralari, jumladan mehmonxonalarni bron qilish portali hotel.de, farmatsevtika kompaniyasi Bionorica SE zavodi va bosh qarorgohi, autsorsing kompaniyasi Sellbytel Group, mototsikl ishlab chiqaruvchi Zündapp, kuch elektronikasi ishlab chiqaruvchi Semikron, kabel va sim ishlab chiqaruvchi Leoni AG hamda o‘yinchoq temiryo‘llar ishlab chiqaruvchi Lehmann-Gross-Bahn va Fleischmann joylashgan; bu yerda dunyodagi eng yirik o‘yinchoqlar ko‘rgazmasi — Spielwarenmesse International Toyfairn Nürnberg.

Iqlim

Nyurnberg iqlimi
Ko‘rsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq eng yuqori t, °C 10,6 12,9 18,0 23,5 29,9 33,6 36,9 39,3 31,0 25,2 20,3 16,2 40
O‘rtacha eng yuqori t, °C 1,9 4,1 8,6 13,5 18,6 21,8 23,7 23,2 19,6 14,0 7,0 3,1 13,3
O‘rtacha harorat, °C −0,8 0,5 3,9 8,2 13,2 16,6 18,3 17,6 14,0 9,0 3,9 0,6 8,8
O‘rtacha eng past t, °C −3,8 −3,1 −0,4 2,8 7,4 10,7 12,4 12,1 8,9 4,8 0,8 −2,3 4,2
Mutlaq eng past t, °C −27,5 −22,1 −18 −11,4 −5,6 −1,4 0,3 −0,6 −4,1 −4,6 −9,9 −30,1 −30
Yog‘in miqdori (me’yor), mm 45 39 46 48 64 75 69 67 51 45 44 52 645

Madaniyat muassasalari

Qardosh shaharlar

Havolalar