Insbruk haqida

Shahar
Insbruk
nem. Innsbruck
47°16′ sh. k. 11°23′ sh. u.HGYaO
Mamlakat  Avstriya
Federal yer Tirol (federal yer)
Burgomistr Kristine Oppits-Plyorer
(FI roʻyxati)
Tarixi va geografiyasi
Asos solingan 1234
Ilk bor tilga olingan 1180
Shahar maqomi dan boshlab 1239
Maydoni 104,91 km²
Markazining balandligi 574 m
Iqlim turi kontinental
Vaqt mintaqasi UTC+1:00, yozda UTC+2:00
Aholisi
Aholisi
  • ▲132 499 kishi (1-yanvar 2025)
Zichligi 1 257,8 kishi/km²
Diniy mansublik katoliklar va boshqa diniy jamoalar
Rasmiy til nemis tili
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +43 512
Pochta indeksi 6010 — 6080
Avtomobil kodi I

innsbruck.at  (nem.)
Инсбрук на карте
Инсбрук
Insbruk
Инсбрук на карте
Инсбрук
Insbruk
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi sayohat qoʻllanmasi

Ínsbruk (nem. Innsbruck, bavar. Innschbruck, tirol. Innschpruckh) — shahar; u Avstriyada joylashgan, muhim maʼmuriy markaz — Tirol federal yerining bosh shahri. Mamlakatning gʻarbida, Inn daryosi boʻyida joylashgan. Shahar maydoni 104,91 km², aholisi — 131 059 kishi (1-yanvar 2021), aholi zichligi — 1258 kishi/km². Avstriyaning yirik sanoat, turizm, madaniyat va sport markazidir.

Tabiiy-geografik tavsifi

Geografik joylashuvi

Insbruk Inn daryosi boʻyidagi vodiyda, Sharqiy Alp togʻlarining markazida, Karvendel togʻ tizmasi etagida joylashgan. Undan 478 km sharqda Avstriya poytaxti — Vena.

Iqlim

Insbruk iqlimi (aeroport): soʻnggi 10 yil (2004 - 2013-yillar)
Koʻrsatkich \ Davr Yanv Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Oʻrtacha eng yuqori t, °C 3,1 5,4 11,2 17,3 20,7 23,6 25,5 24,3 20,7 16,1 8,8 3,6 15,0
Oʻrtacha harorat, °C −0,8 0,8 5,6 11,0 14,6 17,9 19,5 18,7 15,3 10,8 4,6 0,1 9,8
Oʻrtacha eng past t, °C −4,7 −3,9 −0,1 4,6 8,5 12,1 13,5 13,2 9,9 5,5 0,4 −3,4 4,6
Yogʻin (meʼyor), mm 49 31 42 41 86 112 115 143 85 65 44 51 864

Aholisi

1869-yildan 2021-yilgacha aholi soni statistikasi
Yil Aholi soni
1869 26573
1889 32157
1890 38463
1900 49727
1910 65221
1923 70240
1934 78797
1939 81710
1951 95055
1961 100695
1971 116010
1981 117287
1991 118112
2001 113392
2011 119617
2021 131059

Tarixi

Tungi Insbruk manzarasi
Inn daryosi tomonidan koʻrinadigan eski shahar
Xofburg qirollik saroyi

Miloddan avvalgi 15-yilda imperator Avgust davrida Alp mintaqasiga uning asrab olingan oʻgʻillari Tiberiy va Druz boshchiligidagi Rim qoʻshinlari kirib keldi. Ular Dunay daryosigacha boʻlgan hududni bosib oldi. Shundan soʻng Tirol shimol va janub oʻrtasidagi savdo yoʻlida muhim tranzit mintaqaga aylandi.

Milodiy 200-yilda imperator Septimiy Sever davrida Augsburgga olib boradigan yoʻlda mustahkamlangan qalʼa bunyod etilgan — Veldidena (nem., hozirgi Velden). Gʻarbiy Rim imperiyasi qulagach, Tirol hududini dastlab alemannlar, keyin esa ostgotlar bosib oldi.

550-yilda hozirgi bavariyaliklarning ajdodlari xalqlarning buyuk koʻchishi davrida Inn vodiysiga joylashdi va butun hudud Bavariya gersogligi hukmronligi ostiga oʻtdi. Brenner dovoni orqali Janubiy Tirolga oʻtgan, bu vaqtga kelib mahalliy aholi bilan aralashib ketgan bavariyaliklar Liyens atrofida yashagan slavyanlar bilan toʻqnashdi. Hududni keyingi xristianlashtirish ishlarini irland va anglosaks missionerlari davom ettirdi.

Insbruk nomi ilk bor 1180-yilda tilga olingan. Insbrukka shahar sifatida 1234-yilda gersog Otton Meranskiyning farmoni bilan asos solingan. 1239-yilda shahar oʻz huquq va imtiyozlariga ega boʻlgan, 1420-yilda esa Insbruk Oldingi Avstriyaning poytaxtiga aylangan. 1248-yilda tashkil topib, 1271-yilda mustaqillikka erishgan davlat — Tirol, mahalliy gersog hukmronligi ostida boʻlgan.

1363-yilda meros huquqi asosida gersog Rudolf IV Gabsburg hokimiyatga keldi. Oʻsha davrdan monarxiya qulaguniga qadar Tirol Gabsburglar hukmronligi ostida boʻldi. Gersog Rudolf IV davrida, 1420-yilda Insbruk Tirolning bosh shahriga aylandi.

1486-yilda ilk taler tangasi zarb etildi va u butun Yevropada muhim pul birligiga aylandi. 1504-yilda imperator Maksimilianning buyrugʻi bilan sharqiy qirgʻoqdan (Myuxlau qishlogʻidan) qurolsozlar Insbrukka koʻchirildi va shaharda yirik manufakturalar tashkil qilindi. Shundan soʻng Insbruk Yevropaning asosiy qurolsozlik markazlaridan biriga aylandi, qurol ishlab chiqarish manufakturasi esa Yevropadagi davlatga qarashli birinchi qurol-yarogʻ korxonasi boʻldi. 1508-yilda Maksimilian I toj kiydi va uning davrida Insbruk Yevropa siyosati hamda madaniyatining eng muhim markazlaridan biriga aylandi.

1526-yilda dehqonlar urushi paytida dehqonlar boshqaruvidagi xristian va demokratik respublika tuzish gʻoyasi paydo boʻldi. Uning asoschisi Mixael Gaysmayr Venetsiyada dehqonlar urushi magʻlubiyatidan soʻng qatl qilindi.

1552-yilda Tirolga qoʻshin tortib kirgan Saksoniya kurfyursti Morits mamlakatni vayron qildi. Ersgersog Ferdinand II mashhur madaniy boyliklar toʻplamini Ambras qalʼasida tashkil etdi; shu davrda muhim binolar ham barpo etildi. Uning hukmronligi davrida Reformatsiya boshlandi, biroq unga (ersgersog, iyezuitlar va kaputsinlar koʻmagida) Kontrreformatsiya qarshi qoʻyildi va protestantizm Tirol hududida mustahkam oʻrnasha olmadi.

1665-yilda Gabsburglarning Tirol tarmogʻi uzilib, mamlakat mustaqilligini yoʻqotdi va sulolaning Vena tarmogʻi hukmronligiga oʻtdi. Imperator Leopold I davrida, 1669-yilda Insbrukda universitet tashkil etildi.

Avstriya va Fransiya oʻrtasidagi Ispaniya merosi uchun urush davrida Bavariya kurfyursti Maks Emmanuel qoʻshinlari bilan birga fransuzlar 1703-yilda Tirolga bostirib kirdi, biroq hujum qaytarildi. Shu voqea sharafiga Insbrukda «Annazaule» yodgorligi oʻrnatildi.

1796—1797-yillarda inqilobiy Fransiya bilan Avstriya oʻrtasida urush boshlandi. Austerlits yonidagi magʻlubiyatdan soʻng, 1805-yilda Pressburgda tuzilgan tinchlik shartnomasiga muvofiq Napoleon I Tirolni Bavariyaga topshirdi.

Yodgorlik: Andreas Xofer

1809-yilda chorvador Andreas Xofer boshchiligida tirolliklarning Bavariya va Fransiyaga qarshi ozodlik urushi boshlandi. Bu urushda tirolliklar uch marta gʻalaba qozondi, ammo toʻrtinchi jangda Napoleon yutdi va Xofer 1810-yilda Mantuyada otib tashlandi. Tirol yana Bavariya hukmronligiga oʻtdi, biroq 1814-yilgi Vena kongressi qaroriga koʻra Avstriyaga qaytarildi.

1938-yilda Gitler Avstriya anshlyusini amalga oshirdi va Tirol natsistlar Germaniyasi tarkibiga kirdi.

15-may 1955-yilda gʻolib davlatlarning tashqi ishlar vazirlari qarori bilan Avstriya 1938-yildagi chegaralari doirasida suveren, demokratik va betaraf davlat sifatida qayta tiklandi.

Iqtisodiyot

Kompaniyalar

Bu yerda DEZ, Banner va boshqa koʻplab kompaniyalar faoliyat yuritadi.

Transport

Shahar jamoat transporti tramvaylar va avtobuslardan iborat. Oxirgi trolleybus yoʻnalishi 2007-yilda tugatilgan. Tramvay tizimini yanada rivojlantirishga ustuvor ahamiyat berishga qaror qilingan.

Shaharda Kranebitten xalqaro aeroporti mavjud.

Temiryoʻl stansiyasi Gʻarbiy vokzal Tirolning shahar atrofi temiryoʻl tizimidagi bekatlardan biri hisoblanadi. Ushbu tizim — S-Bahn.

Siyosiy vaziyat

Burgomistr — Kristine Oppits-Plyorer (Für Innsbruck saylov roʻyxati vakili), 2012-yilgi saylov natijalariga koʻra.

Kommunal vakillar kengashi (nem. Gemeinderat) 40 oʻrindan iborat.

Fan va taʼlim

Leopold va Frans nomidagi Insbruk universiteti 1677-yilda tashkil etilgan.

Madaniyat

  • Insbruk madaniy hayotidagi muhim voqea — 1976-yildan buyon har yili yozda oʻtkaziladigan qadimiy musiqa festivali boʻlib, bu yoʻnalishdagi dunyoning eng yirik festivalidir.
  • Shaharda har yili International Film Festival Innsbruck — xalqaro kinofestival oʻtkaziladi. Uning dasturidan tanlov va tanlovdan tashqari namoyishlar, shuningdek, koʻplab mavzuli tadbirlar oʻrin oladi.

Meʼmorchilik va diqqatga sazovor joylar

«Oltin tom»

Shaharda 11 ta cherkov (servitlar, iyezuitlar, Masihning tirilishi cherkovi, Avliyo Yakov sobori, fransiskanlar yoki saroy cherkovida esa marmar kenotaf imperator Maksimilian I xotirasiga bagʻishlangan), 5 ta monastir, iyezuitlar kollegiyasi, Ferdinandeum yoki Tirol milliy muzeyi, Ambras qalʼasi ham joylashgan. Bundan tashqari, shahar markazida «Leopold favvorasi» joylashgan boʻlib, uning ustida, ehtimol, dunyoda ilk bor atigi ikki tayanch nuqtasiga tayanib turgan otliq haykal oʻrnatilgan. Shuningdek, Avliyo Anna ustuni ham shu yerda joylashgan.

Sport

Olimpiya tramplini «Bergizel» Insbrukda

Shahar ikki marta qishki Olimpiya oʻyinlariga mezbonlik qilgan: 1964 va 1976-yillarda (1976-yilgi oʻyinlar uchun mablagʻ ajratish boʻyicha referendum muvaffaqiyatsiz chiqqach, Denver mezbonlikdan voz kechgan va oʻyinlar Insbrukka berilgan). Insbrukdan tashqari yana atigi 2 ta shahar qishki Olimpiadaga ikki marta mezbonlik qilgan: Shveysariyadagi Sankt-Morits va AQSHdagi Leyk-Plesid shaharlari.

1968-yilda shahar V qishki universiadaga mezbonlik qildi.

Insbruk chekkasidagi Iglsda chana-bobsley trassasi joylashgan.

2005-yilda Insbrukdagi Olympia World arenasida xokkey boʻyicha jahon chempionati oʻyinlari, jumladan Kanada—Slovakiya va Shvetsiya—Shveysariya oʻrtasidagi ikkita chorakfinal uchrashuvi oʻtkazildi (yarimfinallar va final Venada boʻlib oʻtgan).

2008-yilda Insbrukdagi Tivoli Noy stadionida 3 ta oʻyin oʻtkazilgan. Ular futbol boʻyicha Yevropa chempionati doirasida boʻlib oʻtgan; ikkita uchrashuv guruh bosqichida Rossiya terma jamoasi ishtirokida oʻtkazilgan (Rossiya — Ispaniya 1:4 va Rossiya — Shvetsiya 2:0). Insbrukda joylashgan klub — «Vakker» futbol klubi.

2012-yilda shaharda birinchi qishki oʻsmirlar Olimpiya oʻyinlari oʻtkazildi.

2013-yil may oyida jahon kubogi bahslari boldering (bouldering) boʻyicha oʻtkazildi.

Yangi yil kunlarida «Bergizel» tramplinida har yili nufuzli musobaqaning bir bosqichi oʻtkaziladi — «Toʻrt tramplin turnesi».

2024-yil oktabr oyida Insbrukda stol tennisi boʻyicha Yevropa chempionati oʻtkaziladi.

Qardosh shaharlar

Insbruk panoramasi

Adabiyotlar

  • Weltgeschichte-Daten Fakten Bilder- Georg Westermann Verlag; Braunschweig 1987- ISBN 3-07-509036-0
  • Zoller, «Geschichte und Denkw ürdigkeiten der Stadt Innsbruck» (I., 1816-25);
  • B. Weber, «Innsbruck und seine Umgebungen» (I., 1838);
  • Probst, «Geschichte der Universität zu Innsbruck» (I., 1869);
  • Erler, «Innsbruck» (3-nashr, I., 1880);