Lagos haqida

Shahar
Lagos
ingl. Lagos
6°27′ sh. k. 3°24′ sh. u.HGYO
Mamlakat  Nigeriya
Shtat Lagos
Oba Rilvan Akiolu
Tarix va geografiya
Asos solingan 1472-yilda
Avvalgi nomlari Eko
Maydoni 1171 km²
Markazining balandligi 5 m
Iqlim turi tropik
Vaqt mintaqasi UTC+1:00
Aholisi
Aholisi ↗ 13 745 000 kishi (2016)
Zichligi 13 765 kishi/km²
Aglomeratsiya aholisi ↗ 21 324 000 kishi (2015)
Rasmiy til ingliz tili
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +234 010
Pochta indeksi 100001–112005

lagosstate.gov.ng  (ingl.)
Лагос на карте
Лагос
Lagos
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar

Lagos (ingl. Lagos, yoruba Èkó) — port shahar. U Nigeriyaning janubi-g‘arbida joylashgan. Shahar aholisi 13 milliondan, aglomeratsiya aholisi esa qariyb 21 milliondan ortiq. Lagos aglomeratsiyasi bilan Nigeriya va Afrika qit’asining eng yirik shahri sanaladi, shuningdek, dunyodagi eng tez rivojlanayotgan shaharlardan biridir.

Dastlab u yoruba xalqining kichik manzilgohi bo‘lgan, ammo Yevropa mustamlakachiligi va mustaqillik davrida Nigeriyaning eng muhim iqtisodiy hamda savdo markaziga aylangan. Hozirgi kunda shahar deyarli butun Lagos shtati hududini egallaydi va avtomagistrallar orqali bog‘langan hamda bir-biridan ajralgan ko‘plab tumanlardan tashkil topgan.

Lagos 12-dekabr 1991-yilgacha Nigeriya poytaxti bo‘lgan, shundan so‘ng poytaxt Abujaga ko‘chirilgan.

Etimologiyasi

Lagosga avori etnik guruhi vakillari — yoruba xalqiga mansub aholi — XIII asrda asos solgan. Ular manzilgohni avval Oko, keyinroq Eko deb ataganlar; bu nom yoruba tilida hozirgacha saqlanib qolgan. Portugaliyalik tadqiqotchi Ruy di Sikeyra 1472-yilda bu hududga kelib, qirg‘oq suvlarining osoyishtaligiga ishora qilib, shahar atrofini Lago-de-Kuramo («sokin ko‘l») deb atagan. Bir taxminga ko‘ra, keyinchalik britaniyalik mustamlakachi lord Lugard talaffuzni osonlashtirish uchun nomni «Lagos» shaklida qisqartirishni taklif qilgan.

Lagos (asl tilida Lagush deb talaffuz qilinadi) «ko‘llar» degan ma’noni bildiradi. Bu so‘z portugal tilidan olingan. Bu tilda so‘zlashuvchi ilk yevropalik sayohatchilar bu yerlarga avori va bini qabilalari yashagan davrda kelgan. Mintaqa bilan dastlabki aloqalardan XX asr boshigacha shaharning yana bir portugalcha nomi — Onim ham ishlatilgan, biroq keyinchalik Lagos nomi ustunlik qilgan. Lagos «ko‘llar» degan ma’noni anglatsa-da, shahar atrofida ko‘llar yo‘q: u orolda joylashgan. Boshqa izohga ko‘ra, Lagos nomi Portugaliyadagi Lagush shahri nomidan olingan. O‘sha davrda bu dengizbo‘yi shahri portugallarning Afrika qirg‘oqlari bo‘ylab janubga yo‘nalgan ekspeditsiyalari uchun asosiy markaz bo‘lgan; shahar nomi esa kelt tilidagi Lacobriga so‘zidan kelib chiqqan.

Olim Ye. M. Pospelov fikricha,Lagos so‘zi «lagunalar» ma’nosini anglatadi (lagoas).

Geografiyasi va iqlimi

Shaharning sun’iy yo‘ldoshdan ko‘rinishi

Shahar orollarda va Benin qo‘ltig‘i ( Gvineya qo‘ltig‘ining bir qismi) bo‘yida — Atlantika okeani sohilida joylashgan.

Lagos iqlimi yaqqol ifodalangan subekvatorial iqlimdir. Martdan iyulgacha uzoq yomg‘irli mavsum davom etadi, undan so‘ng avgustda qisqa oraliq quruq mavsum, sentabrdan oktabrgacha qisqa yomg‘irli mavsum, noyabrning ikkinchi yarmidan martgacha esa quruq mavsum kuzatiladi (bu davrda ham yog‘ingarchilik bo‘ladi, ammo ancha kam).

Lagos iqlimi
Ko‘rsatkich / Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq eng yuqori harorat,°C 33 35 37 38 33 35 31 31 30 32 32 32 38
O‘rtacha eng yuqori harorat, °C 32,2 33,2 32,9 32,2 30,9 29,3 28,2 28,3 28,9 30,3 31,4 31,8 30,8
O‘rtacha harorat, °C 27,3 28,5 28,5 28,0 27,1 25,6 25,3 25,1 25,5 26,4 27,2 27,2 26,8
O‘rtacha eng past harorat, °C 22,4 23,7 24,1 23,7 23,2 21,9 22,3 21,8 22,1 22,4 23,0 22,5 22,8
Mutlaq eng past harorat, °C 17 20 21 21 21 21 21 20 20 20 20 20 17
Yog‘in miqdori (me’yor), mm 13 41 84 146 202 316 243 122 160 125 40 15 1507
Suv harorati, °C 28 28 29 29 29 28 26 25 26 27 29 28 28

Tarixi

Lagos, Brod-strit
Lagosning badavlat aholisi uylari

Hozirgi shahar o‘rnida qadimdan yoruba qabilasining manzilgohi mavjud bo‘lgan. Yevropalik mustamlakachilar hududni o‘zlashtirishi bilan shahar qul savdosi markaziga aylangan. 1841-yilda Lagos obasi (qiroli) Akitoye taxtga chiqib, qul savdosini taqiqlagan. Qul savdogarlari qo‘zg‘olon ko‘tarib, qirolni hokimiyatdan ag‘darishgan va uning ukasi Kosokoni taxtga o‘tqazishgan. Akitoye surgundan inglizlar yordamida qaytib, ular uning qayta taxtga chiqishiga ko‘maklashgan va 1851-yilda qul savdosini yana taqiqlash imkonini bergan.

Lagos anneksiya qilinib, Britaniya mustamlakasi maqomini aynan 1861-yilda oldi. 1914-yilda u protektorat poytaxti deb e’lon qilindi. 1960–1970-yillarda, Biafra urushi oldidan, shahar jadal o‘sdi.

Lagos qirollari

  • Qirol Ado
  • Qirol Gabaro (1720—1730)
  • Erelu Kuti (ayol)
  • Qirol Ologun Kutere
  • Qirol Adele (1806—1813), (1834—1836)
  • Qirol Eshinlokun (1836—1841)
  • Oba Idevu Ojulari
  • Qirol Oluvole
  • Qirol Akintoye
  • Oba Kosoko

Ma’muriy bo‘linishi va demografiyasi

Shahar osmono‘par binolarining havodan ko‘rinishi
2026-yilda Lagos oroli

Lagos alohida ma’muriy birlik hisoblanmaydi, shuning uchun uning yagona shahar ma’muriyati yo‘q. Katta Lagos shahri amalda 16 ta (mavjud jami 20 ta) mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish hududini qamrab oladi va ular Lagos shtati tarkibiga kiradi. Lagos shtati 27-may 1967-yilda Nigeriyaning ma’muriy-hududiy bo‘linishini isloh qilish, mamlakatni 12 ta shtatga ajratish jarayonida tashkil etilgan. Bungacha Lagos munitsipalitetini bevosita federal hukumat va uning tarkibidagi Lagos ishlari vazirligi boshqargan. Qolgan 4 ta hudud Lagos shtatiga kiradi, biroq Lagos metropoliyasiga kirmaydi. 1976-yilda Lagos munitsipal kengashi tarqatilib, boshqaruv alohida hududlarga berilgan. Lagosdan tashqaridagi materik qismida yo‘ldosh shaharlar va aholi punktlari, jumladan, Mushin, Ikeja, Agege.

Hozir shaharning o‘zida 13 milliondan ortiq, 21 millionga yaqin aholi esa uning aglomeratsiyasida yashaydi. Lagos Nigeriya va butun Afrika qit’asining eng yirik shahri, shuningdek, dunyodagi eng tez o‘sayotgan shaharlardan biri hisoblanadi. Shahar mamlakat poytaxti bo‘lmay qolganiga qaramay, uning hayotida juda muhim o‘rin tutadi. Lagos orolida Lagos shtatining Oliy sudi joylashgan. Shaharda asosan yoruba tilida so‘zlashiladi.

1970-yillarning boshlarida —neft bumi davrida — Lagosda aholi sonining keskin o‘sishi kuzatildi: jadal iqtisodiy rivojlanish qishloq hududlaridan aholining katta oqimi bilan kechdi. Natijada bugun Lagos bilan birgalikda «Katta Lagos» deb ataladigan shahar hududini tashkil etuvchi shahar atrofi manzilgohlari va shaharchalar paydo bo‘ldi.

Hozirda «Lagos» so‘zi ko‘pincha Nigeriyada «Lagos metropoliyasi» deb ataladigan, avvalgi Lagos munitsipalitetiga kirgan orollar va materikdagi shahar atrofi hududlarini qamrab oladigan shahar maydoniga nisbatan ishlatiladi. Lagos shtati hukumati yo‘llar, transport, elektr va suv ta’minoti, sog‘liqni saqlash hamda ta’lim uchun mas’ul. Ma’muriy emas, balki statistik birlik sifatida qaraladigan va 16 ta hududni birlashtiradigan Lagos metropoliyasida Lagos shtati aholisining 88 foizi yashaydi. Shaharning ishbilarmonlik markazida ko‘plab osmono‘par binolar qurilgan.

Lagos metropoliyasining 16 ta mahalliy boshqaruv hududi
Mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish hududlariMaydoni
(km²)
Aholisi
(2006-yilgi aholini ro‘yxatga olish)
Zichligi
(kishi/km²)
Agege11.2459 93941 071
Ajeromi-Ifelodun12,3684 10555 474
Alimosho185,21 277 7146 899
Amuvo-Odofin134,6318 1662 364
Apapa
(Lagos porti)
26,7217 3628 153
Eti-Osa
(Lagosning eng yirik biznes markazi, Nigeriya federal hukumati avval joylashgan hudud)
192,3287 7851 496
Ifako-Ijaiye26,6427 87816 078
Ikeja46,2313 1966 785
Kosofe81,4665,3938 174
Lagos oroli
(Lagosning tarixiy va savdo markazi)
8,7209 43724 182
Lagosning materik qismi19,5317,72016 322
Mushin17,5633 00936 213
Ojo158,2598 0713 781
Oshodi-Isolo44,8621 50913 886
Shomolu11,6402 67334 862
Surulere23,0503 97521 912
Lagos metropoliyasi999.67 937 9327 941

Transport

Avtomobil yo‘llari

Yo‘llardagi harakat

Lagos ko‘chalar tarmog‘i G‘arbiy Afrikadagi eng yirik va eng serqatnov tarmoqlardan biridir. Shahar shimolidan yirik avtomagistrallar, jumladan, Lagos — Ibadan va Lagos — Abeokuta yo‘llari, sharqda esa Lagos — Badagri avtomagistrali boshlanadi.

Lagosning yirik savdo markazi sifatidagi ahamiyati va strategik jihatdan qulay joylashuvi tufayli shaharda Transafrika avtomobil yo‘llari tarmog‘ining uchta yo‘nalishi tutashadi: Lagos — Mombasa avtomagistrali, Transsahroi Kabir avtomagistrali, Transg‘arbiy Afrika qirg‘oq avtomagistrali (ingl. Trans–West African Coastal Highway).

Shaharda tezkor avtobus transporti tizimi ishlaydi. Uning dastlabki qismi 2008-yil fevralda qurib bitkazilgan. Tizimda shaharning barcha qismlarini bog‘lovchi 8 ta yo‘nalish ishlashi va har bir yo‘nalishda soatiga 10 ming nafargacha yo‘lovchi tashish imkoniyati bo‘lishi rejalashtirilgan.

Temiryo‘l transporti

Mamlakatda temiryo‘l transporti yaxshi rivojlanmagan. Lagosdan mamlakatdagi ikki asosiy temiryo‘l yo‘nalishidan biri — Lagosni Benin qo‘ltig‘i va Nguru (ingl. Nguru) Yobe shtatidagi shahar bilan bog‘lovchi yo‘l boshlanadi. Amalda 2013-yil boshida butun mamlakat bo‘yicha faqat Lagos —Kano (Kano — Nigeriyadagi aholi soni bo‘yicha ikkinchi shahar) uchastkasi ishlagan.

Hozir shaharda yengil relsli transport tizimi inshootlari qurilmoqda. Loyiha g‘oyasi ikki minginchi yillarning boshida gubernator Bola Tinubu tomonidan ilgari surilgan, qurilish esa rasman 2003-yil dekabrda boshlangan. Rejaga ko‘ra, tizim ikkita — qizil va ko‘k liniyadan iborat bo‘ladi. Ko‘rfazdan Okokomaikogacha cho‘ziladigan ko‘k liniya (Okokomaiko — Marina ko‘k liniyasi) qurilishi uchun 2008-yilda shahar hukumati 70 million ₦ ajratgan va qurilishni 2011-yilda yakunlashni mo‘ljallagan . Biroq qurilish faqat 2010-yilda boshlangan. 2022-yil dekabrda qurilishning birinchi bosqichi yakunlangan va 24-yanvar 2023-yilda u rasman foydalanishga topshirilgan.

Liniyaning uzunligi 27,5 km bo‘lib, unda 13 ta bekat joylashadi. Safar taxminan 35 daqiqa davom etadi. Yo‘l boshqa yo‘llar bilan bir sathda kesishmaydi hamda piyodalar va transport vositalarining tasodifan kirib qolishiga yo‘l qo‘yilmaydi.

Kelajakda qo‘ltig‘dan Agbadogacha ikkinchi — qizil liniyani qurish rejalashtirilgan.

Paromlar va suv transporti

Apapa porti

Bir nechta muntazam parom yo‘nalishlari Lagos orolini materik bilan bog‘laydi. Yo‘lovchilarni laguna (ingl. Lagos Lagoon) va kanallar bo‘ylab xususiy tashuvchilar tashiydi.

Lagosda Nigeriyaning asosiy porti joylashgan bo‘lib, uning yuk aylanmasi yiliga qariyb 6 million tonnani tashkil etadi. Port boshqaruvi va yuk tashish ishlari Nigerian Ports Authority tashkiloti zimmasiga yuklangan. Port shaharning materik qismidagi Apapa tumanida joylashgan; uning maydoni 120 gektar. XIX asr o‘rtalaridan ayniqsa tez o‘sgan suv transporti hajmi ortgani sari Lagos lagunasiga qulay kirish masalasi yuzaga kelgan. Laguna kirish qismidagi sayozliklar doimiy siljib, suv tubi o‘zgarib turishi ishonchli kemalar harakatini yo‘naltirish tizimi (lotsiya)ni tashkil etishga to‘sqinlik qilgan va kirib kelayotgan kemalar uchun qiyinchilik tug‘dirgan. Shuningdek, sohilda cho‘kindilarning tabiiy ko‘chishi jarayonida qirg‘oq chizig‘ining o‘zgarishi (ingl. qirg‘oq bo‘ylab cho‘kindilar siljishi (Longshore drift)) doimiy yuz bergan. Port hududini rivojlantirish XX asr boshida, 1906-yilda himoya mollari qurilishi hamda akvatoriya tubini chuqurlashtirish ishlari boshlanishi bilan yo‘lga qo‘yilgan. Shu ishlardan keyin Apapada port barpo etishga qaror qilingan. Dastlabki prichallar taxminan yarim kilometr uzunlikda bo‘lib, 1921-yilda boshlangan qurilish davomida paydo bo‘lgan.

1948-yilda yangi prichal devorlari qurilishi hisobiga port imkoniyatlari kengaytirildi. Shu davrda port hududi ancha kengayib, ombor binolari, saqlash maydonlari va saralash stansiyalari uchun joylar tashkil etildi. 1967–1970-yillardagi fuqarolar urushi vaqtida Nigeriya portlari xalqaro yuk tashishga yopilgan, faqat Lagos porti faoliyatini davom ettirgan. Urushdan keyin sanoatni tiklash va yangi qurilishlar uchun mamlakatga ko‘plab yuklar kelishi natijasida port ortiqcha yuklama ostida qolgan. Kichik sig‘imli idishlar (bochkalar, qutilar, shishalar)dan foydalanishga asoslangan eski, samarasiz yuk tashish usullari yuklarni tez qayta ishlashga imkon bermagan. Katta o‘lchamli idishlar —konteynerlardan foydalanishga ham transport infratuzilmasi imkon bermagan: mamlakat yo‘llari va ko‘priklari bunday yuklarga moslashmagan edi. Bu port majmuasini tubdan qayta qurish, port hududini shahar va umuman mamlakat bilan bog‘lashni ta’minlashga qaratilgan keskin choralarni talab qildi. Ko‘rilgan chora-tadbirlar va yangi portlar (Apapa yonidagi Tin-Ken oroli porti,Port-Harkort, shuningdek,Kalabar porti) qurilishi Apapa prichallaridagi yuklamani kamaytirishga imkon berdi.

Hozir Apapa portining konteyner terminali mamlakatdagi eng yirigi bo‘lib, 32 mingtagacha TEU sig‘dirishi mumkin. Terminalning uzunligi 1 kilometr.

Havo transporti

Murtala Muhammad nomidagi xalqaro aeroport

Lagosga Murtala Muhammad nomidagi xalqaro aeroport xizmat ko‘rsatadi. U Afrikadagi eng katta aeroportlardan biri va Nigeriyaning xalqaro havo yo‘lovchi tashuvlari uchun asosiy darvozasi hisoblanadi. Aeroport shaharning shimoliy chekkasidagi Ikeja da joylashgan bo‘lib, ichki va xalqaro reyslar uchun terminallarga ega. Nigeriyadagi barcha havo tashuvlarining deyarli ellik foizi ushbu aeroport hissasiga to‘g‘ri keladi, xalqaro reyslarning ham aksariyati shu yerdan bajariladi. Aeroport Ikkinchi jahon urushi davrida qurilgan. Urushdan keyingi yillarda Ikejada West African Airways Corporation (ingl. West African Airways Corporation)aviakompaniyasining asosiy bazasi joylashgan. Kompaniyaga Britaniya G‘arbiy Afrikasi hukumati asos solgan. Mamlakat ichki qatnovlarida dastlab De Havilland Dove, keyinchalik esa Douglas C-47 Skytrain samolyotlaridan foydalanilgan. Mustaqillikka erishilgach, kompaniya Nigeriya tasarrufiga o‘tib,Nigeria Airways deb atala boshlagan. Aeroport 1970-yillarning o‘rtalarida kengaytirilib,Murtala Muhammad nomi berilgan. XX asr oxirida jinoyatchilik yuqori bo‘lgani sababli aeroport xavfli hisoblangan. 1999-yilda mamlakatda Olusegun Obasanjo hokimiyatga kelgach, aeroportdagi vaziyat me’yorlashgan.

Nigeria Airways 2003-yilda faoliyatini to‘xtatgan. Hozir Nigeriyaning yetakchi aviakompaniyasi Air Nigeria hisoblanadi. Ikki minginchi yillar boshidan aeroport yo‘lovchilari oqimi ikki barobardan ziyod oshib, 2011-yilda yiliga qariyb 7 million kishiga yetgan.

Aeroport yaqinda modernizatsiya qilinib, yangi terminal ham qurilgan.

Iqtisodiyoti

Zamonaviy ofis

Nigeriya sanoatining taxminan yarmi Lagosda jamlangan.

Shaharda Nigeriya fond birjasi joylashgan. Savdolar 1961-yilda boshlangan, 1977-yilda esa birja hozirgi nomini olgan.

Madaniyati

Lagosdagi yam-yashil tabiat
Mahalliy kino ishlab chiqarish

Lagos butun Afrikada musiqa madaniyati markazi sifatida tanilgan. Shaharda tungi hayot juda faol bo‘lib, bu yerda sakara, Nigeriya xip-xopi, xaylayf, juju, fuji va afrobit kabi mahalliy musiqa yo‘nalishlari paydo bo‘lgan.

Lagos Nigeriya kino sanoatining ham markazi bo‘lib, uni ko‘pincha Nollivud deb atashadi; bu nom Gollivud nomiga o‘xshatib yaratilgan. Lagos orolida joylashgan Idumota bozori kino mahsulotlarini tarqatishning asosiy markazidir. Ko‘plab filmlar Lagosning Festak tumanida suratga olinadi. Bu yerda xalqaro Afrika san’ati festivali 1977-yilda bo‘lib o‘tgan.

Madaniy hayotdagi eng muhim tadbirlardan biri har yili o‘tkaziladigan Lagos karnavali hisoblanadi.

Iganmu tumanida joylashgan Milliy san’at teatri [ingl.] — Nigeriyaning asosiy sahna san’ati markazidir.

Lagosda dunyoga mashhur ko‘plab musiqachilar va xonandalar gastrol qilgan, jumladan,Jeyms Braun (1970-yilda),Shon Pol, Snup Dogg, 50 Cent, Eykon, Ja Rule, Ashanti, Asher, Sheggi, Ar Kelli, ayniqsa Star Mega Jam festivali davrida,Shakira, Jon Lejend, Boyz II Men, T-Pain, Brayan Maknayt, Jay-Z, Meri Blayj, Beyonse, Brendi Norvud, Siara, Keri Xilson, Lorin Xill va boshqalar.

Pol Makkartni o‘zining beshinchi yakkaxon Band on the Run nomli albomini Lagosdagi EMI studiyasida 1973-yil avgust–sentabr oylarida yozib olgan.

Ta’lim

Universitetlar

Sport

Shaharda «Yulius Berger» futbol klubi joylashgan. Abujada yangi inshoot qurilguniga qadar Lagos milliy stadionida o‘yin o‘tkazib kelgan jamoa — Nigeriya futbol terma jamoasi.

Birodarlashgan shaharlar

Adabiyotlar

Havolalar