Hujayra devori — hujayra qobig‘ining sitoplazmatik membranadan tashqarida joylashgan, tuzilish, himoya va transport vazifalarini bajaradigan qismidir. Ko‘pchilik bakteriyalar, arxeyalar, zamburug‘lar va o‘simliklarda. Hayvonlar va ko‘plab sodda organizmlarda hujayra devori bo‘lmaydi.

Bakteriyalarning hujayra devorlari peptidoglikandan (mureindan) tashkil topadi va ikki turga bo‘linadi: grammusbat va grammanfiy. Grammusbat bakteriyalarning hujayra devori faqat qalin peptidoglikan qatlamidan iborat bo‘lib, u hujayra membranasiga zich tutashadi va uning orasidan teyxoy hamda lipoteyxoy kislotalari o‘tadi. Grammanfiy bakteriyalarda peptidoglikan qatlami ancha yupqa bo‘ladi. U bilan plazmatik membrana orasida periplazmatik bo‘shliq joylashadi, hujayra tashqi tomondan esa yana bir membrana bilan o‘ralgan bo‘lib, bu membrana lipopolisaxariddan tashkil topgan va bakteriyalarning pirogen endotoksini hisoblanadi.

Zamburug‘larning hujayra devorlari quyidagi moddalardan iborat: xitin, glyukan, xitozan, mannan (xususan, achitqilarda).

Ko‘pchilik suvo‘tlarning hujayra devori sellyuloza va turli glikoproteinlardan tarkib topgan. Qo‘shimcha polisaxaridlarning mavjudligi taksonomik jihatdan katta ahamiyatga ega.

Diatom suvo‘tlar hujayra devorini kremniy dioksididan.

O‘simlik hujayrasining eng muhim farqlovchi xususiyati — asosiy tarkibiy qismi sellyuloza bo‘lgan mustahkam hujayra devorining mavjudligidir. Yuksak o‘simliklarning hujayra devori har bir hujayrani o‘rab turuvchi, murakkab tuzilgan, asosan polimerlardan iborat hujayradan tashqari matriksdir. Hujayra devori bo‘lmagan o‘simlik hujayrasi protoplast deb ataladi. O‘simliklarning hujayra devorida teshikchalar — poralar mavjud bo‘lib, ulardan sitoplazmatik kanallar — plazmodesmalar o‘tadi. Ular qo‘shni hujayralar o‘rtasidagi aloqani va moddalar almashinuvini ta’minlaydi.

Hujayra devori polimerlarining kimyoviy tarkibi va fazoviy joylashuvi turli o‘simlik turlarida, bitta o‘simlikning har xil to‘qimalari hujayralarida, ba’zan esa bitta protoplast atrofidagi devorning turli qismlarida ham farqlanadi.

Bundan tashqari, o‘simlik organizmining ontogenezi davomida hujayra devorining tuzilishi o‘zgarib boradi. Birlamchi hujayra devori hujayra bo‘linishida hosil bo‘ladi va uning o‘sishi davomida saqlanib qoladi. Ikkilamchi hujayra devori birlamchi devorning ichki tomonida shakllanadi; bu jarayon o‘simlik hujayrasining o‘sishi yakunlanishi va ixtisoslashuvi (differensiatsiyasi) bilan bog‘liq. Birlamchi hujayra devorining tashqi tomonida, ikki qo‘shni hujayraning birlamchi devorlari orasida o‘rta plastinka joylashgan (u asosan pektin moddalarining kalsiy va magniy tuzlaridan iborat).

Yuksak o‘simliklarning birlamchi hujayra devori o‘zaro ta’sirlashadigan, ammo tuzilish jihatidan mustaqil bo‘lgan uchta uch o‘lchamli polimer to‘ridan iborat. Asosiy to‘r sellyuloza fibrillalari va ularni bog‘lovchi gemisellyulozalardan (yoki o‘zaro bog‘lovchi glikanlardan) tashkil topadi. Ikkinchi to‘r pektin moddalaridan iborat. Uchinchi to‘r, odatda, hujayra devorining tuzilmaviy oqsillaridan tashkil topadi. Shuningdek, kommelinidlar (commelinids) kladasiga mansub o‘simliklar (APG tizimlaridagi guruh) va Sho‘radoshlar oilasi vakillarining birlamchi hujayra devorida ko‘p miqdorda aromatik moddalar (gidroksidolchin kislotalari, asosan ferul kislotasi va p-kumar kislotasi) bo‘ladi. Bunda kommelinidlar (commelinids) kladasi vakillarida gidroksidolchin kislotalari o‘zaro bog‘lovchi glikanlarga (glyukuronarabinoksilanlarga), Sho‘radoshlar oilasi vakillarida esa pektin moddalariga (ramnogalakturonan I ga) birikadi.

O‘simlik hujayralarining devorlari bir qator vazifalarni bajaradi: ular hujayraga qattiqlik berib, tuzilmaviy va mexanik tayanchni ta’minlaydi, hujayraning shakli va o‘sish yo‘nalishini, natijada butun o‘simlikning morfologiyasini belgilaydi. Shuningdek, hujayra devori turgorga, ya’ni o‘simlikka qo‘shimcha suv kirganda yuzaga keladigan osmotik bosimga qarshi turadi. Hujayra devorlari tashqi muhitdan kirib keluvchi patogenlardan himoya qiladi va o‘simlik uchun uglevodlar zaxirasini to‘playdi.