Cho‘kindi tog‘ jinslari (sedimentary rocks) Yer yuzasida mavjud tog‘ jinslari yoki yo‘q bo‘lib ketgan organizmlar qoldiqlarining parchalarini to‘plash (accumulation) natijasida hosil bo‘ladi. Cho‘kindilar chuqur ko‘milganda, ular siqiladi (compressed) va “sementlanadi” (cemented), natijada cho‘kindi tog‘ jinsi vujudga keladi. Keling, ushbu maqolada cho‘kindi tog‘ jinslarini o‘rganamiz.
Cho‘kindi tog‘ jinslari qanday hosil bo‘ladi?
Cho‘kindi tog‘ jinslari Yer yuzasida, suv havzalari ichida materiallarning yotqizilishi (deposition) va keyinchalik sementlanishi (cementation) natijasida hosil bo‘ladi. Bu tog‘ jinslari to‘rt xil yo‘l bilan shakllanadi:
- Boshqa tog‘ jinslarining yemirilgan (weathered) qoldiqlarining yotqizilishi
- Cho‘kindilarning to‘planishi va zichlashib mustahkamlanishi (consolidation)
- Biogen faoliyat (biogenic activity) natijalari yotqizilishi
- Eritmadan (solution) cho‘kib ajralish (precipitation)
Sedimentatsiya nima?
Sedimentatsiya (sedimentation) — organik va mineral zarrachalarning cho‘kib o‘rnashishiga olib keladigan barcha jarayonlar uchun umumiy nomdir. Cho‘kindi tog‘ jinsini hosil qilishda ishtirok etadigan zarracha cho‘kindi (sediment) deb ataladi. Bu cho‘kindi manba hududida eroziya (erosion) va ob-havo ta’sirida yemirilish (weathering) orqali hosil bo‘ladi, so‘ngra denudatsiya omillari (agents of denudation) bo‘lgan shamol, suv, muz, hamda muzliklar (glaciers) yordamida yotqizilish joyiga ko‘chiriladi (transported).
Tog‘ jinsi turini o‘rganishning eng yaxshi usuli — cho‘kindi donachalarining o‘lchami (sediment grain size) va ularning o‘zgaruvchanligini tekshirishdir. Uning teksturasi (texture) bunday cho‘kindilardagi donalarning belgilarini va joylashuvini anglatadi. Uning tuzilmasi (structure) esa jins qatlamlarida (rock beds) va ostki yuzalarda (under surfaces) uchraydi; bu tuzilmalar paleoqo‘shim (paleocurrent)ni qayd etishga yordam beradi va jinslarda yotqizilish jarayonini aks ettiradi. Cho‘kindi tog‘ jinslari Yer po‘stining (earth’s crust) qit’a qismini qoplaydi, biroq bu jinslarning umumiy ulushi po‘stning jami hajmiga nisbatan taxminan 8% deb baholanadi.
Misollar:
Cho‘kindi tog‘ jinslariga oid ba’zi keng tarqalgan misollar:
- Ohaktosh (Limestone)
- Bo‘r (Chalk)
- Loy (Clay)
- Qumtosh (Sandstone)
- Slanets / gilli slanets (Shale)
Bu tog‘ jinslari Yer yuzasining 75% ini qoplaydi.
Cho‘kindi tog‘ jinslarining turlari
Cho‘kindi tog‘ jinslari uch xil turga bo‘linadi: organik, klastik va kimyoviy cho‘kindi tog‘ jinslari (Organic, Clastic and Chemical Sedimentary Rocks).
Cho‘kindi tog‘ jinslarining turlari
Organik cho‘kindi tog‘ jinslari
Bu turdagi jinslar asosan ko‘mir (coal) va ohaktoshlardan (limestones) iborat bo‘lib, ular o‘lik o‘simlik va hayvonlarning jins qatlamlarida to‘planishi va yotqizilishi natijasida hosil bo‘ladi.
Klastik cho‘kindi tog‘ jinslari
Bu turdagi jinslar turli tog‘ jinslarining mexanik yemirilishi (mechanical weathering) natijasida hosil bo‘lgan zarrachalar hisobiga qatlamlar shakllanishi orqali paydo bo‘ladi.
Kimyoviy cho‘kindi tog‘ jinslari
Bu turdagi jinslar tog‘ jinsi tarkibidagi minerallar kimyoviy reaksiya (chemical reaction)ga kirishganda hosil bo‘ladi: vaqt o‘tishi bilan ular cho‘kma (precipitates) ko‘rinishida ajralib, soviydi va keyin qaytadan tog‘ jinsi shakliga o‘tadi.
Cho‘kindi tog‘ jinslarining qo‘llanilishi
Cho‘kindi tog‘ jinslari ko‘plab bino va yodgorliklarda uchraydi. Ushbu jinslarning ba’zi qo‘llanilish yo‘nalishlari quyidagicha:
- Ohaktosh (limestone) sement tayyorlashda ishlatiladi.
- Ohaktosh va qumtosh (sandstone) qurilish toshi sifatida qo‘llanadi.
- Kvars (quartz) — cho‘kindi tog‘ jinslarining bir turi bo‘lib, shisha (glass) ishlab chiqarishda ishlatiladi.
- Tosh gips (rock gypsum) suvoq (plaster) tayyorlashda qo‘llanadi.
Tabiiy gaz (natural gas), neft (oil), ko‘mir (coal), uran (uranium) va boshqa energiya resurslari cho‘kindi tog‘ jinslarida hosil bo‘ladi va shu jinslardan olinadi.
Cho‘kindi tog‘ jinslari haqida qiziqarli faktlar
Cho‘kindi tog‘ jinslari vaqt o‘tishi bilan yotqizilib borilgan cho‘kindilar (sediment) hisobiga hosil bo‘ladi. Quyida cho‘kindi tog‘ jinslariga oid ayrim faktlar keltirilgan:
- Chaqmoqtosh (flint) — kvars (quartz) mineralining qattiq cho‘kindi ko‘rinishdagi turi.
- Cho‘kindi tog‘ jinslari Yerning toshli yuzasining katta qismini qoplasa-da, ular sayyora po‘stining juda kichik foizini tashkil etadi.
- Ular ko‘pincha millionlab yillar oldingi o‘simlik va hayvonlarning qazilma qoldiqlarini (fossils) o‘z ichiga oladi.
- Ohaktosh ko‘pincha millionlab yillar oldin nobud bo‘lgan okean hayoti vakillarining qazilmalashgan qoldiqlaridan hosil bo‘ladi.
- Bu jinslar “qatlamlar” (strata) deb ataladigan tabaqalar hosil qiladi; buni ko‘pincha ochilgan qoyalar (exposed cliffs)da ko‘rish mumkin.
Ko‘p so‘raladigan savollar – FAQ
Q1
Cho‘kindi tog‘ jinslariga qanday misollar bor?
Qumtosh (sandstone), ohaktosh (limestone) va slanets (shale) — cho‘kindi tog‘ jinslariga xos misollardir.
Q2
Cho‘kindi tog‘ jinslari qachon va qayerda hosil bo‘ladi?
Cho‘kindi tog‘ jinslari magmatik va metamorfik jinslardan farqli ravishda Yer yuzasida yoki Yer yuzasiga juda yaqin hududlarda hosil bo‘ladi (ular Yer qa’rining juda chuqur qismida vujudga kelmaydi). Cho‘kindi jinslar hosil bo‘lishiga olib keladigan eng muhim geologik jarayonlar — litifikatsiya (lithification), yemirilish (weathering), erish (dissolution) va eroziya (erosion) hisoblanadi.
Q3
Cho‘kindi tog‘ jinslari qanday hosil bo‘ladi?
Cho‘kindi tog‘ jinslari Yer yuzasida mavjud tog‘ jinslari yoki yo‘q bo‘lib ketgan organizmlar parchalarining to‘planishi natijasida vujudga keladi. Cho‘kindilar chuqur ko‘milganda, ular siqilib va sementlanib, cho‘kindi tog‘ jinsini hosil qiladi.
Q4
Cho‘kindi tog‘ jinsini nimasi bilan ajratish mumkin?
Agar siz cho‘kindi tog‘ jinslarini aniqlamoqchi bo‘lsangiz, ular qanday ko‘rinishini bilish foydali. Umuman olganda, cho‘kindi tog‘ jinslarida sementlangan donachalar bo‘ladi; ko‘pincha ko‘rinib turadigan qatlamlar, qazilma qoldiqlar (fossils) yoki loy yoriqlari (mud fissures) va to‘lqinsimon izlar (ripple lines) kabi o‘ziga xos belgilarga ega bo‘ladi.
Q5
Cho‘kindi tog‘ jinslarining xususiyatlari qanday?
Cho‘kindi tog‘ jinslarida yumaloq donachalar (round grains) qatlamlar holida uchraydi. Eng qadimgi qatlamlar pastda, undan keyin esa yangiroq qatlamlar joylashadi. Tog‘ jinsi hosil bo‘lishi jarayonida saqlanib qolganligi sababli, cho‘kindi tog‘ jinslarida hayvon va o‘simliklarning qazilma qoldiqlari topilishi mumkin.
